Tiểu luận cao học môn quan hệ quốc tế cục diện thế giới hiện nay và quan điểm của đảng ta trong việc xác định đường lối đối ngoại của đảng ta

MỞ ĐẦU Phương pháp dĩ bất biến, ứng vạn biến; Biết mình, biết người, biết thời thế là một nguyên tắc luôn luôn đúng để đạt được thành công, dù đối với sự phát triển của cá nhân hay một quốc gia. Trong chiến lược phát triển của mỗi quốc gia, biết thời thế, ở một góc độ nhất định xét về mặt chính trị, là biết và hiểu rõ tình hình mọi mặt của thế giới, của khu vực; hiểu rõ tương quan lực lượng trên trường quốc tế, những xu thế lớn trên thế giới và mối quan hệ qua lại giữa các quốc gia. Hoặc có thể định nghĩa một cách khác, đó là hiểu rõ về cục diện thế giới. Cục diện thế giới hiện nay - bức tranh toàn cảnh về tình hình chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội… của thế giới đang có nhiều biến động: Mâu thuẫn giữa Mĩ và Iran những ngày đầu năm 2020; Cuộc chạy đua về khoa học - công nghệ, sự hồi sinh của Nga, sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc, Ấn Độ và nhiều quốc gia mới nổi đã dẫn đến sự dịch chuyển tương quan sức mạnh toàn cầu. Trào lưu dân chủ hóa đời sống quốc tế, sự hợp tác ngày càng có hiệu quả của các tổ chức khu vực và liên khu vực... đã mở ra kỷ nguyên đa phương trong mọi hoạt động của thế giới ngày nay. Hòa bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế lớn tuy còn tiềm ẩn những nhân tố gây mất ổn định như tranh chấp về ảnh hưởng và quyền lực, về biên giới, lãnh thổ, biển đảo, tài nguyên; xung đột sắc tộc, tôn giáo... Sự phát triển mạnh mẽ của toàn cầu hóa làm cho tính tùy thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia ngày một tăng lên, và thế giới dường như thu hẹp lại trước những vấn đề toàn cầu như: biến đổi khí hậu, bùng nổ dân số, dịch bệnh hay khủng hoảng... Có thể nhận thấy, mọi sự biến đổi dù lớn hay nhỏ của cục diện thế giới đều tác động trực tiếp đến việc điều chỉnh chính sách của các quốc gia. Vì vậy, sự biến đổi của cục diện thế giới là một vấn đề mà mọi quốc gia đều phải quan tâm nghiên cứu khi hoạch định chiến lược phát triển đất nước của mình. Việt Nam đang bước vào thời kỳ mới với thế và lực mới do những thành tựu và kinh nghiệm hơn 30 năm đổi mới mang lại, với vị thế ngày càng nâng cao trên trường quốc tế, cơ hội rất lớn và thách thức cũng không nhỏ. Đường lối đối ngoại đổi mới của Đảng qua các kỳ Đại hội nhất là Đại hội XII đã thể hiện sự nhất quán, sáng tạo và hệ thống với tầm cao mới. Chúng ta tin tưởng rằng, với kinh nghiệm lãnh đạo cách mạng của Đảng và đặc biệt trong hơn 30 năm đổi mới toàn diện đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa sẽ phát huy sức mạnh tổng hợp để đưa sự nghiệp cách mạng nước ta sang một bước ngoặt mới. Thực hiện đường lối đối ngoại đúng đắn của Đảng, trong thời gian tới hoạt động đối ngoại và hội nhập quốc tế của nước ta sẽ đạt được nhiều thành tựu to lớn, giữ vững môi trường hòa bình và phát huy ngoại lực sớm đưa nước ta trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại; thực hiện thắng lợi mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Mặt khác, là một người làm tại tổ chức chính trị- xã hội tỉnh Tuyên Quang và trong quá trình học môn Quan hệ quốc tế tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, tôi đã tích lũy được nhiều kiến thức, tư liệu về cục diện thế giới hiện nay, sự điều chỉnh chiến lược của các nước lớn, đường lối đối ngoại của Việt Nam, đây là những điều kiện thuận lợi để tôi có thể hoàn thành bài thu hoạch này, đó là một trong những cơ sở để tôi lựa chọn chủ đề này làm đề tài bài thu hoạch. Tóm lại, xuất phát từ tầm quan trọng nhiều mặt và tính thời sự tình hình Thế giới hiện nay, cùng với lý do của bản thân nêu trên tôi chọn đề tài: “Cục diện thế giới hiện nay và quan điểm của Đảng ta trong việc xác định đường lối đối ngoại. Liên hệ thực hiện đường lối đối ngoại của Đảng tại tỉnh Tuyên Quang” làm đề tài thu hoạch hết môn Quan hệ quốc tế trong chương trình Cao cấp Lý luận Chính trị.

MÔN QUAN HỆ QUỐC TẾ

CỤC DIỆN THẾ GIỚI HIỆN NAY VÀ QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG TA TRONG VIỆC XÁC ĐỊNH ĐƯỜNG LỐI ĐỐI NGOẠI; LIÊN HỆ THỰC HIỆN ĐƯỜNG LỐI ĐỐI NGOẠI

CỦA ĐẢNG TẠI TỈNH TUYÊN QUANG

MỞ ĐẦU 1

1.1 Quan hệ quốc tế (International relations) 3

1.2 Hệ thống thế giới (World system) 3

1.3 Trật tự thế giới (World order) 4

1.4 Cục diện thế giới (World Configuration) 5

3 Đường lối đối ngoại của Đảng trước cục diện thế giới hiện nay 12

3.3 Vị trí, vai trò và nhiệm vụ của đối ngoại theo quan điểm Đại hội XIII của Đảng

14

4 Liên hệ thực hiện đường lối đối ngoại của Đảng tại Tuyên Quang 17

4.1 Công tác tổ chức và quản lý đoàn ra/đoàn vào 18

4.2 Công tác quản lý và thực hiện thỏa thuận quốc tế do địa phương ký kết 18

4.3 Công tác ngoại giao kinh tế 19

4.4 Công tác văn hóa đối ngoại 20

4.5 Công tác lãnh sự và bảo hộ công dân 21

4.6 Công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài 21

Cục diện thế giới hiện nay - bức tranh toàn cảnh về tình hình chính trị,

kinh tế, văn hoá, xã hội… của thế giới đang có nhiều biến động: Mâu thuẫn

giữa Mĩ và Iran những ngày đầu năm 2020; Cuộc chạy đua về khoa học công nghệ, sự hồi sinh của Nga, sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc, Ấn Độ

-và nhiều quốc gia mới nổi đã dẫn đến sự dịch chuyển tương quan sức mạnhtoàn cầu Trào lưu dân chủ hóa đời sống quốc tế, sự hợp tác ngày càng cóhiệu quả của các tổ chức khu vực và liên khu vực đã mở ra kỷ nguyên đaphương trong mọi hoạt động của thế giới ngày nay

Hòa bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế lớn tuy còn tiềm ẩn nhữngnhân tố gây mất ổn định như tranh chấp về ảnh hưởng và quyền lực, về biêngiới, lãnh thổ, biển đảo, tài nguyên; xung đột sắc tộc, tôn giáo Sự phát triểnmạnh mẽ của toàn cầu hóa làm cho tính tùy thuộc lẫn nhau giữa các quốc giangày một tăng lên, và thế giới dường như thu hẹp lại trước những vấn đề toàncầu như: biến đổi khí hậu, bùng nổ dân số, dịch bệnh hay khủng hoảng Cóthể nhận thấy, mọi sự biến đổi dù lớn hay nhỏ của cục diện thế giới đều tácđộng trực tiếp đến việc điều chỉnh chính sách của các quốc gia Vì vậy, sựbiến đổi của cục diện thế giới là một vấn đề mà mọi quốc gia đều phải quantâm nghiên cứu khi hoạch định chiến lược phát triển đất nước của mình

Việt Nam đang bước vào thời kỳ mới với thế và lực mới do những thànhtựu và kinh nghiệm hơn 30 năm đổi mới mang lại, với vị thế ngày càng nângcao trên trường quốc tế, cơ hội rất lớn và thách thức cũng không nhỏ Đường

lối đối ngoại đổi mới của Đảng qua các kỳ Đại hội nhất là Đại hội XII đã thểhiện sự nhất quán, sáng tạo và hệ thống với tầm cao mới Chúng ta tin tưởngrằng, với kinh nghiệm lãnh đạo cách mạng của Đảng và đặc biệt trong hơn 30năm đổi mới toàn diện đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa sẽ phát huysức mạnh tổng hợp để đưa sự nghiệp cách mạng nước ta sang một bước ngoặtmới Thực hiện đường lối đối ngoại đúng đắn của Đảng, trong thời gian tớihoạt động đối ngoại và hội nhập quốc tế của nước ta sẽ đạt được nhiều thànhtựu to lớn, giữ vững môi trường hòa bình và phát huy ngoại lực sớm đưa nước

ta trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại; thực hiện thắng lợi mụctiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

Mặt khác, là một người làm tại tổ chức chính trị- xã hội tỉnh TuyênQuang và trong quá trình học môn Quan hệ quốc tế tại Học viện Chính trịquốc gia Hồ Chí Minh, tôi đã tích lũy được nhiều kiến thức, tư liệu về cụcdiện thế giới hiện nay, sự điều chỉnh chiến lược của các nước lớn, đường lốiđối ngoại của Việt Nam, đây là những điều kiện thuận lợi để tôi có thể hoànthành bài thu hoạch này, đó là một trong những cơ sở để tôi lựa chọn chủ đềnày làm đề tài bài thu hoạch

Tóm lại, xuất phát từ tầm quan trọng nhiều mặt và tính thời sự tình hình

Thế giới hiện nay, cùng với lý do của bản thân nêu trên tôi chọn đề tài: “Cục

diện thế giới hiện nay và quan điểm của Đảng ta trong việc xác định đường lối đối ngoại Liên hệ thực hiện đường lối đối ngoại của Đảng tại tỉnh Tuyên Quang” làm đề tài thu hoạch hết môn Quan hệ quốc tế trong chương trình

Cao cấp Lý luận Chính trị

NỘI DUNG

1 Một số khái niệm cơ bản

Nghiên cứu cục diện thế giới là nghiên cứu một trong những vấn đềtrọng tâm, cốt lõi của quan hệ quốc tế Bởi vậy, nhất thiết cần sáng tỏ nhậnthức về một số khái niệm cơ bản có liên quan

1.1 Quan hệ quốc tế (International relations)

Quan hệ quốc tế hiểu khái quát là tổng thể các quan hệ từ cấp độ songphương trở lên mà các chủ thể triển khai trên thế giới về phương diện chínhtrị, xã hội, kinh tế, quân sự, an ninh, để tạo ra sự gắn kết của đời sống.Trong đó, nổi bật nhất hiện nay là hệ thống quan hệ giữa các quốc gia, dân tộc(state-nation); sau đó là quan hệ của các tổ chức quốc tế liên quốc gia(international organisation), các tổ chức phi chính phủ quốc tế, các diễn đàn,

cơ chế hợp tác quốc tế

Cũng có ý kiến cho rằng: “Quan hệ quốc tế là hệ thống các mối liên hệ

và quan hệ qua lại về kinh tế, chính trị, ngoại giao, tư tưởng quân sự…giữacác quốc gia và các nhóm quốc gia, giữa các giai cấp xã hội, các lực lượngchính trị, kinh tế, xã hội, các tổ chức và phong trào chính trị, xã hội đang hoạtđộng trên trường quốc tế” Theo cách hiểu này, do quy luật phát triển khôngđều của thế giới, các quan hệ quốc tế trong mỗi thời kỳ lịch sử, trên ý nghĩarất lớn, đều do một siêu cường hoặc một nhóm cường quốc xác lập, dẫn dắt

và quy định cơ chế, nguyên tắc vận hành chung, tạo nên hệ thống quốc tế

1.2 Hệ thống thế giới (World system)

Xoay quanh khái niệm Hệ thống thế giới (World system) hay Hệ thống

quốc tế (International system) cũng có nhiều ý kiến khác nhau Có ý kiến cho

rằng, nó là chỉnh thể của các nhân tố kinh tế, chính trị, văn hóa, ngoại giao,quân sự…trên toàn cầu, có quan hệ lẫn nhau thông qua sự tương tác của cácquốc gia hoặc các chủ thể phi quốc gia, để tạo nên cấu trúc ổn định của đờisống thế giới

Cũng có quan niệm, Hệ thống quốc tế là toàn bộ thực trạng các quan hệquốc tế được kết cấu trong tính chỉnh thể của nó, bao gồm: siêu cường hoặc

các cường quốc như các chủ thể quan hệ quốc tế hàng đầu; các chủ thể quan

hệ quốc tế khác; cấu trúc các quan hệ quốc tế

Dù hiểu theo cách nào, Hệ thống quốc tế cũng được xác định không gian

là trên phạm vi toàn thế giới; mặc dù, trong biểu hiện thực tế, nó cũng đượcdiễn đạt trong phạm vi từng khu vực, từng khối quyền lực với các đặc điểmchung và cả những đặc thù Hệ thống quốc tế được duy trì hay bị phá vỡ đềuphụ thuộc vào khả năng siêu cường hoặc các cường quốc áp đặt trật tự chung

Số lượng các siêu cường, hoặc các cường quốc thường đem lại tên gọicho các hệ thống quốc tế: hệ thống quốc tế đơn cực (của Anh trước thế kỷ

XX, của Mỹ nửa đầu thế kỷ XX ); hệ thống lưỡng cực trong thời kỳ chiếntranh lạnh (1945-1991); hệ thống đa cực (Mỹ - Tây Âu - Nhật Bản trong thếgiới phương Tây) Bất kỳ một sự thay đổi nào trong các siêu cường, hoặccác cường quốc đều là sự thay đổi mang tính hệ thống (systemic change), dẫnđến sự đảo lộn của hệ thống quốc tế

1.3 Trật tự thế giới (World order)

Cũng như mọi hệ thống xã hội khác, hệ thống quốc tế có cấu trúc của

mình được gọi là trật tự thế giới (world order) Hệ thống quốc tế là khái niệm

song hành với trật tự, có ý nghĩa quyết định đối với trật tự

Trật tự thế giới có thể “được hiểu là sự thể hiện tương quan sắp xếp lựclượng giữa các chủ thể cấu thành đời sống quốc tế Nó thể hiện thứ bậc quyềnlực, do các nước lớn quyết định, trong một thời kỳ nhất định (thường là giaiđoạn dài) Trong lịch sự có bốn loại trật tự chính: trật tự đơn cực, trật tự haicực, trật tự đa cực và trật tự không phân cực”

Cũng có thể hiểu, trật tự thế giới là cách so sánh và phân bổ sức mạnhtổng hợp (chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa,…) giữa các cường quốc, và làdạng thức hoạt động hay dàn xếp (chính thức và không chính thức) của cácquốc gia có chủ quyền và các nhân tố khác nhằm duy trì các mối quan hệ giữa

họ với nhau theo những luật chơi chung vì mục tiêu/ lợi ích của từng nước vàcủa cả hệ thống

Khái niệm trật tự thế giới thể hiện thứ bậc giữa các siêu cường hoặc cáccường quốc và năng lực của họ trong duy trì sự ổn định của một hệ thốngquốc tế nhất định thông qua việc ban hành luật chơi và khung khổ thể chế chocác quan hệ quốc tế Trật tự chính là tập hợp những sắp xếp và quy định hành

xử chung của các chủ thể quốc tế trong quan hệ với nhau Dưới sự điều hànhcủa siêu cường hoặc các cường quốc, mọi quốc gia dân tộc và các chủ thểquốc tế khác đều công nhận, chấp nhận tuân thủ các yếu tố có tính chất điềuchỉnh (regulating elements) các quan hệ quốc tế trên mọi bình diện ngoạigiao, chính trị, kinh tế, quân sự

Hầu hết các trật tự thế giới đều ra đời sau các cuộc chiến tranh lớn làmthay đổi thứ bậc giữa các siêu cường hoặc các cường quốc; được thể chế hóaqua các hội nghị, công ước, luật pháp quốc tế; và được duy trì trong khoảngthời gian tương đối dài, hàng vài thập kỷ, tạo nên trạng thái tĩnh (static) của

các quan hệ quốc tế Tuy nhiên, ở mỗi giai đoạn cụ thể, trật tự thế giới đều có

những bố cục và diện mạo khác nhau, tạo nên trạng thái động (moving) củacác quan hệ quốc tế, tức cục diện thế giới

1.4 Cục diện thế giới (World Configuration)

Cục diện thế giới là tương quan lực lượng giữa các siêu cường hoặc cáccường quốc cũng như giữa các chủ thể quốc tế khác; là diện mạo thế giới,những thể chế vận hành cụ thể và xu thế vận động của nó trong khoảng thờigian tương đối ngắn Những cục diện khác nhau có thể xuất hiện trong thời kỳcủa một trật tự thế giới; hoặc có thể là bức tranh thế giới trong những thờiđiểm quá độ từ trật tự này sang trật tự khác

Cục diện thế giới phản ánh tương quan giữa các siêu cường hoặc cáccường quốc cũng như giữa các chủ thể quốc tế khác trên các lĩnh vực chủ yếu,nhưng trước hết vẫn là tương quan giữa các siêu cường hoặc các cường quốctrên lĩnh vực chính trị, kinh tế, quân sự, an ninh Nghiên cứu cục diện thế giớinhất thiết phải bao hàm cả những đặc điểm, các nhân tố tác động và các xuhướng vận động chủ yếu của nó

Sau sự tan rã của Liên Xô (12-1991), trật tự hai cực được ra đời từ Hộinghị Yalta (2-1945) cũng chấm dứt sự tồn tại Từ đó, thế giới bước vào thời

kỳ không có trật tự, thường vẫn được đánh giá là thế giới đầy khoảng trốngquyền lực Tuy nhiên, không vì thế mà thế giới trở nên hỗn loạn, càng không

đi đến sự cáo chung; ngược lại, thế giới vẫn tiếp tục vận động và phát triểntrong những cục diện sinh động với những đặc điểm phong phú

Trên từng phương diện hoặc tùy theo lăng kính nhìn nhận, giới nghiêncứu quốc tế đã phân chia thời kỳ từ năm 1991 đến nay thành một số cục diệnthế giới Tuy nhiên, trên bình diện chính trị tổng quát, có thể nhận rõ thờiđiểm nối giữa hai thế kỷ XX và XXI là cột mốc của 2 cục diện thế giới: cụcdiện từ 1991 đến năm 2000 và cục diện từ năm 2001 đến nay Cả 2 cục diệnnày được hình thành và vận động trong môi trường đầy chuyển động mangtầm cỡ lịch sử toàn thế giới:

Một là, cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại, kinh tế tri thức và quá

trình toàn cầu hóa tiếp tục diễn ra cả về bề rộng và chiều sâu làm thay đổi kếtcấu của tất cả các không gian địa kinh tế, địa chính trị, cũng như các cấu trúcquyền lực và phương thức vận hành của chúng

Từ khoảng giữa những năm 70 của thế kỷ XX, khoa học kỹ thuật hiệnđại có những đặc điểm mới, đánh dấu cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật lầnthứ ba trong lịch sử thế giới Đó là cuộc cách mạng chủ yếu về công nghệ với

sự ra đời của máy tính điện tử thế hệ mới được sử dụng trong mọi hoạt độngkinh tế và đời sống xã hội, về vật liệu mới, về những dạng năng lượng mới vàcông nghệ sinh học, về phát triển tin học Việc áp dụng những công nghệhoàn toàn mới đã tạo điều kiện cho sản xuất phát triển theo chiều sâu, giảmhẳn tiêu hao năng lượng và nguyên liệu, giảm tác hại cho môi trường, nângcao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của sảnxuất Trong giai đoạn trước, máy móc thay thế lao động cơ bắp; trong giaiđoạn cách mạng tin học, máy tính làm nhiều chức năng của lao động trí óc

Nền kinh tế tri thức, còn gọi là kinh tế dựa vào tri thức (KBE Knowledge - Based Economy) là nền kinh tế chủ yếu dựa vào tri thức, trên cơ

-sở phát triển khoa học và công nghệ cao Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế(OECD) định nghĩa: Nền kinh tế tri thức là nền kinh tế ngày càng phụ thuộctrực tiếp vào việc sản xuất phân phối và sử dụng tri thức và thông tin" (OECD1996) Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) xác định:Nền kinh tế tri thức là nền kinh tế mà trong đó quá trình sản xuất, phân phối

và sử dụng tri thức trở thành động lực chính cho tăng trưởng, cho quá trìnhtạo ra của cải và việc làm trong tất cả các ngành kinh tế

Cuộc cách mạng khoa học công nghệ và kinh tế tri thức đang làm thayđổi tận tầng sâu của nền sản xuất vật chất, tác động mạnh mẽ đến cơ cấu xãhội, làm biến động các giá trị văn hóa, tinh thần, tư tưởng, làm đảo lộn tươngquan lực lượng trong cục diện thế giới… Với việc tạo ra các công cụ lao động

và phương pháp tổ chức, quản lý sản xuất mới, cách mạng khoa học côngnghệ và kinh tế tri thức đã khai sinh ra một thời đại kinh tế mới, khác nhiều sovới thời đại kinh tế công nghiệp hàng trăm năm qua

Hai là, thế giới tư duy lại về mục tiêu phát triển; đồng thời, thường

xuyên bất ổn do các cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội gây ra, lớn nhất làcuộc khủng hoảng năm 2008

Thuật ngữ "phát triển bền vững" xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1980

trong ấn phẩm Chiến lược bảo tồn thế giới (công bố bởi Hiệp hội Bảo tồn

thiên nhiên và tài nguyên thiên nhiên quốc tế - IUCN) với nội dung rất đơngiản: "Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh

tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đếnmôi trường sinh thái học" Khái niệm này được phổ biến rộng rãi vào năm

1987 trong Báo cáo Brundtland (còn gọi là Báo cáo Our Common Future) của

Ủy ban Môi trường và Phát triển thế giới (WCED), nay là Ủy ban Brundtland.Báo cáo này ghi rõ: Phát triển bền vững là sự phát triển có thể đáp ứng đượcnhững nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp

ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai Nói cách khác, phát triển bền vững phải

bảo đảm có sự phát triển kinh tế hiệu quả, xã hội công bằng và môi trườngđược bảo vệ, gìn giữ Để đạt được điều này, tất cả các thành phần kinh tế - xã

hội, nhà cầm quyền, các tổ chức xã hội phải bắt tay nhau thực hiện nhằmmục đích tổng hòa giữa 3 lĩnh vực chính: kinh tế, xã hội và môi trường.

Sau đó, năm 1992, tại Rio de Janeiro (Braxin), các đại biểu tham giaHội nghị về Môi trường và Phát triển của Liên hiệp quốc đã xác nhận lại kháiniệm này, gửi đi một thông điệp rõ ràng tới tất cả các cấp của các chính phủ

về sự cấp bách trong việc đẩy mạnh sự hòa hợp kinh tế, phát triển xã hội cùngvới bảo vệ môi trường Năm 2002, Hội nghị thượng đỉnh Thế giới về Pháttriển bền vững (còn gọi là Hội nghị Rio +10 hay Hội nghị thượng đỉnhJohannesburg) nhóm họp tại Johannesburg (Nam Phi) với sự tham gia của cácnhà lãnh đạo cũng như các chuyên gia về kinh tế, xã hội và môi trường củagần 200 quốc gia đã tổng kết lại kế hoạch hành động về phát triển bền vững

10 năm qua và đưa ra các quyết sách liên quan tới các vấn đề về nước, nănglượng, sức khỏe, nông nghiệp và sự đa dạng sinh thái

Cuộc khủng hoảng trên thế giới năm 1997, 2001 và 2008 đã làm cộngđồng quốc tế thức tỉnh nhiều nhận thức quan trọng Đây không đơn thuần là

sự sụp đổ của hàng loạt hệ thống ngân hàng, chính sách tài chính, cơ cấu kinh

tế, chuỗi thị trường toàn cầu , mà sâu xa nhất, đó là sự phá sản của những

mô hình tăng trưởng, mô hình phát triển khoomh phù hợp Trong nỗ lực tìmkiếm một mô hình mới, thế giới đồng tình khẳng định rằng cần đảm bảo sựhài hòa giữa kinh tế, xã hội, văn hóa, an ninh, môi trường trong sự phát triển.Nhìn sâu xa hơn, đây chính là thời điểm mà từng quốc gia dân tộc cần gópphần tư duy lại, xây dựng văn hóa mới về sự phát triển trong kỷ nguyên củacách mạng khoa học công nghệ, kinh tế tri thức, toàn cầu hóa, biến đổi khíhậu toàn cầu Trên thực tế, hàng triệu người đã xuống đường thể hiện sự bấtbình đối với nhiều thể chế chính trị, chính sách kinh tế - xã hội, trung tâmquyền lực kinh tế thế giới Hàng loạt các cuộc cách mạng sắc màu ở châuÂu; “Mùa xuân Ả rập” làm rung chuyển Bắc Phi – Trung Đông; Phong trào

“Chiếm lấy Phố Wall” ở Mỹ … đang lan rộng đến gần 200 thành phố trên thếgiới biểu thị sự phản kháng toàn cầu, kiên trì khẩu hiệu đấu tranh “Một thếgiới tốt đẹp hơn là có thể !” (An other better world is possible !)

Ba là, xuất hiện ngày càng rõ nét sự quản trị toàn cầu (global

governance) bên cạnh chính phủ quốc gia (national government) cùng nhauquản lý xã hội thế giới (world society)

Bốn là, các vấn đề toàn cầu trở nên ngày càng nghiêm trọng, đặt các

quốc gia dân tộc và các chủ thể quốc tế khác phải phối hợp tư duy và hànhđộng vì sự sinh tồn của hành tinh

2 Đặc điểm cục diện thế giới hiện nay

Nếu lấy cột mốc từ khởi đầu thế kỷ XXI, hoặc từ cuộc khủng hoảng kinh

tế - xã hội năm 2008 đến nay, có thể khái quát một số đặc điểm nổi bật củacục diện thế giới hiện nay như sau:

Một là, cục diện thế giới hiện nay do nhiều loại hình chủ thể quốc tế cùng nhau tạo thành

Trước hết, đó là 193 quốc gia thành viên Liên hợp quốc đang thể hiện vaitrò, vị trí của mình trong đời sống quốc tế nhờ vào nguyên tắc bình đẳng “mỗinước, một phiếu bầu” tại diễn đàn lớn nhất toàn cầu này Các nước Thườngtrực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (P5) là Mỹ, Nga, Trung Quốc, Anh,Pháp; nhóm các nước công nghiệp phát triển (G7) gồm Mỹ, Đức, Anh, Pháp,Italia, Nhật Bản, Canada; nhóm các nước có nền kinh tế mới nổi (BRICS)gồm Braxin, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Nam Phi; nhóm 20 nước mới nổi(G20); , đương nhiên là những chủ thể quan trọng hàng đầu

Loại hình chủ thể thứ hai bao gồm các lực lượng quốc tế rất phong phú,

đa dạng gồm: các tổ chức quốc tế liên chính phủ; các tổ chức quốc tế phichính phủ; các phong trào chính trị, xã hội toàn cầu, các tập đoàn đa quốc gia,xuyên quốc gia; các thực thể xuyên quốc gia khác

Các tổ chức quốc tế liên chính phủ được thành lập từ các quốc gia có chủquyền, gọi tắt là các nước thành viên Tổ chức quốc tế liên chính phủ lớn nhất

là Liên hợp quốc, thành lập năm 1945 với mục đích duy trì hòa bình và anninh trên thế giới, phát triển các mối quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc vàtiến hành hợp tác quốc tế giữa các nước trên cơ sở tôn trọng nguyên tắc bìnhđẳng và quyền tự quyết giữa các dân tộc

Ngoài ra, thế giới còn 1 hệ thống các tổ chức quốc tế liên chính phủphong phú, đa dạng được phân loại theo lĩnh vực, theo quy mô, theo ngànhnghề Cho đến nay, Việt Nam là thành viên của 63 tổ chức quốc tế và có quan

hệ với hơn 650 tổ chức phi chính phủ trên Thế giới

Hai là, cục diện thế giới ngày nay là cục diện đa cực, đa trung tâm

Mặc dù một cực trước kia là Liên Xô tự tan rã, nhưng cực còn lại là Mỹcũng không vì thế mà xác lập được cục diện đơn cực; thế giới cũng không trởthành độc tôn của siêu cường Mỹ Trái lại, một số cường quốc đã phát triểnvượt bậc, vươn lên chiếm thứ hạng cao; trong khi đó, sức mạnh Mỹ trên một

số lĩnh vực có sự sa sút nhất định và nhìn chung địa vị siêu cường của Mỹ có

sự suy giảm tương đối, thậm chí bị thách thức Nổi bật nhất là sự phát triểnđáng kinh ngạc của Trung Quốc sau gần 40 năm cải cách, mở cửa từ năm

1978 đến nay Từ một quốc gia chậm phát triển, Trung Quốc đã vươn lên vịtrí là nền kinh tế thứ hai thế giới, sau Mỹ; là quốc gia có nguồn dự trữ ngoại tệlớn nhất thế giới, trên 3.000 tỷ USD; là công xưởng sản xuất hàng hóa lớnnhất toàn cầu; là quốc gia có ngân sách quốc phòng lớn thứ hai thế giới; làchủ thể có sức mạnh mềm đặc sắc, hiệu quả; đến năm 2030 dự đoán sẽ có giátrị GDP ngang với Mỹ và từ đó sẽ liên tục vượt Mỹ

Trên thế giới, có nhiều quan niệm về số lượng và danh sách các cực, cáctrung tâm quyền lực toàn cầu Tuy nhiên, cộng đồng quốc tế đều xác nhận mộthiện thực rằng, cục diện hiện nay do nhiều cực, nhiều trung tâm chi phối.Trong quan niệm của Việt Nam, thế giới có các nước lớn gồm: Mỹ, TrungQuốc, một số nước trong EU, Nga, Nhật Bản và Ấn Độ Các cực, các trung tâmquyền lực vừa cạnh tranh vừa phối hợp, vừa đấu tranh vừa hợp tác, vừa đốitrọng vừa thỏa thuận với nhau trong quá trình giải quyết các công việc quốc tế

Ba là, cục diện thế giới hiện nay có tương quan lực lượng rất bất cân xứng giữa các cực, các trung tâm quyền lực

Về mặt chi tiêu quân sự, một mình nước Mỹ có ngân sách quốc phòngdao động trên dưới 600 tỷ USD/năm trong nhiều năm qua, bằng 1/2 tổng ngânsách quốc phòng của toàn thế giới Trên lĩnh vực kinh tế, Mỹ chiếm trên 20%

GDP toàn cầu; sở hữu đồng đô la như tiền tệ quốc tế hàng đầu; chi phối các tổchức ngân hàng, tiền tệ, thương mại thế giới Mặt khác, Mỹ cũng chiếm gần1/2 các mũi nhọn công nghệ của tương lai; chiếm phần lớn các trường đại họcdanh giá nhất; chi phối các tập đoàn truyền thông toàn cầu Chính vì ưu thếvượt trội nhiều mặt như vậy, Mỹ hiện nay được thế giới thừa nhận là siêu cườngduy nhất; sau nó, hàng thứ hai mới là các cường quốc.

Theo báo cáo của các cơ quan của Liên hợp quốc, WB, IMF, trongnhững thập kỷ gần đây, tình trạng phân hóa giàu nghèo trên thế giới đang cóchiều hướng ngày càng tăng Nếu như tỷ lệ chênh lệch giữa thu nhập của 5%dân số người giàu nhất và 5% dân số người nghèo nhất năm 1960 là 3.011,năm 1990 là 6.011, thì hiện nay tỷ lệ đó khoảng trên 8.011 Các nước côngnghiệp phát triển với 20% dân số thế giới hiện chiếm giữ 80% GDP toàn cầu ,trong khi đó các nước nghèo nhất cũng chiếm 20% dân số thế giới chỉ đượchưởng có 1% GDP của thế giới

Bốn là, cục diện thế giới hiện nay không đồng dạng, mà trên mỗi bình diện đều có diện mạo, tương quan lực lượng rất khác nhau

Trên bình diện kinh tế, diện mạo đa cực, đa trung tâm là rõ nét nhất,được thể hiện qua sự tương tác giữa các trung tâm là Mỹ, Liên minh châu Âu,Nhật Bản, BRICS, G20, ASEAN, MERCOSUR Toàn thế giới trở thành mộtchuỗi sản xuất-kinh doanh toàn cầu, trong đó các mắt khâu phụ thuộc vàquyết định lẫn nhau một cách hữu cơ

Trên bình diện quân sự và khoa học-công nghệ, diện mạo đa cực, đatrung tâm rất mờ nhạt; thay vào đó, là sự hiện diện của cục diện đơn cực dosiêu cường Mỹ thống trị Nhờ tiềm lực kinh tế và khoa học-công nghệ vượttrội, siêu cường Mỹ hiện nay đang chiếm ưu thế tác chiến-chiến lược đồng bộ

cả trên bộ, trên biển và trên không; có khả năng can dự vào mọi điểm nóngtrên thế giới

Trên bình diện an ninh, trước các nguy cơ truyền thống và phi truyềnthống ngày càng lợi hại, thế giới có vô cùng nhiều cực đến mức có thể nói là

vô cực Không siêu cường, cường quốc, hoặc thiết chế quyền lực nào có thể