PAGE MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 3 I NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN TRONG PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT 4 1 1 Quan điểm của chủ nghĩa Mác Lê nin về phát triển 4 1 2 Nguồn gốc, động lực, trạng thái, cách.
Trang 1MỤC LỤC
Trang
I NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN
TRONG PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT
4
1.2 Nguồn gốc, động lực, trạng thái, cách thức, khuynh hướng,
II
Ý NGHĨA CỦA QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN TRONG
NHẬN THỨC VỀ CON ĐƯỜNG ĐI LÊN CHỦ NGHĨA
2.2 Sự vận dụng điểm phát triển trong hoạch định chiến lược
KẾT LUẬN
Trang 2MỞ ĐẦU
Phép biện chứng duy vật mácxít là “linh hồn” của chủ nghĩa Mác Làsản phẩm của sự phát triển của lịch sử tư tưởng triết học của nhân loại Đồngthời là sự thống nhất hữu cơ giữa thế giới quan duy vật và phương pháp luậnbiện chứng, là học thuyết khoa học cách mạng về sự vận động phát triển củathế giới Theo Ph.Ăngghen, phép biện chứng là môn khoa học về những quyluật phổ biến của sự vận động và phát triển của tự nhiên, xã hội và của tư duy
Với tư cách là một khoa học, phép biện chứng duy vật phản ánh mộtcách khách quan, toàn diện, toàn bộ quá trình vận động và phát triển của thếgiới thông qua hệ thống những nguyên lý, phạm trù và quy luật cơ bản củamình; giúp cho con người luôn nhìn nhận, thấy rõ tính phong phú muôn vẻ,tính vận động và phát triển không ngừng của thế giới vật chất, từ đó các chủthể có một cách nhìn biện chứng về thế giới, để khám phá ra phương pháphành động thích hợp tác động vào thế giới một cách có hiệu quả, đáp ứng nhucầu của con người và xã hội Trong đó, nguyên lý về sự phát triển của phépbiện chứng duy vật là một trong những nguyên lý quan trọng, nó đã vạch rõnguồn gốc, trạng thái, cách thức, khuynh hướng quá trình vận động, phát triểncủa các sự vật hiện tượng trong thế giới Đó cũng là một trong những cơ sởphương pháp luận quan trọng để nhận thức và chỉ đạo thực tiễn
Trang 3I NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA QUAN ĐIỂM VỀ SỰ PHÁT TRIỂN TRONG PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT
1.1 Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về phát triển
Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, phát triển là một
phạm trù triết học dùng để khái quát quá trình vận động tiến lên từ thấp lên cao, từ kém hoàn thiện đến ngày càng hoàn thiện hơn Nghĩa là, sự phát triển
không bao quát toàn bộ sự vận động nói chung Nó chỉ khái quát xu hướngchung của sự vận động đi lên của sự vật, sự vật mới ra đời thay thế cho sự vật
cũ Sự phát triển chỉ là một trường hợp đặc biệt của vận động Phát triển cũng
là một hình thức vận động, cũng là một kiểu vận động, nhưng thông qua kiểuvận động đặc biệt này sẽ cho ra đời một “cái mới” hơn hẳn về chất so với cái
cũ (cao hơn và hoàn thiện hơn cái cũ) Như vậy, không phải mọi sự vận độngđều được coi là phát triển mà chỉ những hình thức vận động nào, những sựvận động nào làm cho các mặt, các thuộc tính của sự vật hiện tượng, hoặc làmcho bản thân sự vật hiện tượng đó tiến lên từ đơn giản đến phức tạp, từ thấpđến cao, từ chưa hoàn thiện đến ngày càng hoàn thiện hơn, sự vật hiện tượng
có một bước nhảy vọt về chất, cái mới được ra đời phủ định cái cũ, đó mớiđược coi là sự phát triển, sự phát triển ấy là một quá trình “của sự tiêu diệt cái
cũ và sự nảy sinh ra cái mới” Như sự phát triển của một con người từ khiđược sinh ra, lớn lên, trưởng thành, hoàn thiện hơn về mọi mặt (cả về hìnhdáng, kích thước, thể chất, trình độ )
Quan điểm của phép biện chứng duy vật đối lập hoàn toàn với quanđiểm siêu hình khi bàn về sự phát triển Quan điểm duy vật siêu hình cho rằng
sự vật hiện tượng không có sự phát triển, hoặc nếu có thừa nhận sự phát triểncủa sự vật hiện tượng, thì đó chẳng qua chỉ là sự tăng lên về mặt số lượng mộtcách đơn thuần chứ không có sự nhảy vọt về chất, sự phát triển diễn ra theođường tròn khép kín, chứ không phải theo đường xoắn ốc vô tận Như thế,quan điểm siêu hình về sự phát triển của sự vật hiện tượng, thực chất là không
Trang 4thừa nhận có sự phát triển, đó chỉ là sự vận động dẫn đến sự lặp lại sự vật hiệntượng cũ một cách nguyên xi, không có sự ra đời của cái mới Khi so sánh
phương pháp biện chứng và phương pháp siêu hình, trong tác phẩm “Biện
chứng của tự nhiên” V.I.Lênin viết: “Hai quan niệm cơ bản về sự phát triển
(sự tiến hoá): sự phát triển coi như là sự giảm đi và tăng lên, như là sự lặp lại,
và sự phát triển coi như là sự thống nhất của các mặt đối lập (sự phân đôi củacái thống nhất thành những mặt đối lập bài trừ lẫn nhau và mối quan hệ lẫnnhau giữa những mặt đối lập), quan niệm thứ nhất là chết cứng, nghèo nàn,khô khan Quan niệm thứ hai là sinh động Chỉ có quan niệm thứ hai mới cho
ta chìa khoá của sự (tự vận động) của tất thảy mọi cái đang tồn tại; chỉ có nómới cho ta chìa khoá của những “bước nhảy vọt”, của sự “gián đoạn của tínhtiệm tiến”, của sự “chuyển hoá thành mặt đối lập”, của sự tiêu diệt cái cũ vànảy sinh ra cái mới”1
Như vậy, phát triển là quá trình vận động không ngừng diễn ra trong tựnhiên, trong xã hội và trong tư duy Đó là quá trình khách quan, độc lập với ýthức của con người và có tính đa dạng, phong phú
1.2 Nguồn gốc, động lực, trạng thái, cách thức, khuynh hướng, con đường của sự phát triển
Nguồn gốc, động lực của sự phát triển
Phát triển, theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, là khuynhhướng chung của mọi sự vật hiện tượng, đó là quá trình tự thân vận động, tựthân phát triển; sự phát triển của các sự vật hiện tượng trong thế giới đều cónguyên nhân, nguồn gốc từ bên trong của bản thân sự vật hiện tượng, do quátrình đấu tranh giải quyết mâu thuẫn, chứ không phải do “cái hích” củathượng đế, sự tác động của một đấng siêu nhiên nào từ bên ngoài vào sự vậthiện tượng Sự tác động từ bên ngoài sự vật hiện tượng (không phải thần linh,
1 V.I Lênin toàn tập, tập 29, bản tiếng việt, Nxb Tiến bộ, Mát-xcơ-va 1981, tr.379.
Trang 5thượng đế) chỉ làm tăng nhanh hoặc kìm hãm quá trình phát triển của chúng,chứ không phải là nguyên nhân hay nguồn gốc của sự phát triển ấy.
Xã hội loài người là sản phẩm phát triển lâu dài của giới tự nhiên vàcủa chính con người, muốn tồn tại và phát triển cũng vậy, trước hết xã hội đóphải tự giải quyết được những mâu thuẫn cơ bản trong lòng xã hội, như mâuthuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất về mặt kinh tế, giữa cơ sở
hạ tầng và kiến trúc thượng tầng về mặt cấu trúc xã hội, giữa các giai cấptrong xã hội có giai cấp
Bản thân con người muốn phát triển được cũng phải tự giải quyết rấtnhiều mâu thuẫn ngay ở bên trong con người, như mâu thuẫn giữa quá trìnhhấp thụ và bài tiết, giữa đồng hoá và dị hoá, giữa nhu cầu và khả năng, giữacái muốn biết và cái chưa biết
Chỉ khi nào những mâu thuẫn cơ bản của sự vật hiện tượng được giảiquyết, khi đó mới có sự chuyển hóa, sự nhảy vọt về chất và sự ra đời của cáimới Song không phải cứ có mâu thuẫn là lập tức có ngay kết quả của sự giảiquyết mâu thuẫn ấy, có ngay sự nhảy vọt về chất, mà chính ngay bản thânmâu thuẫn đó cũng phải trải qua một quá trình phát triển (có thể là lâu dài, cóthể là nhanh chóng, điều này tuỳ thuộc vào tính chất của sự vật hiện tượng,của mâu thuẫn và phụ thuộc vào điều kiện hoàn cảnh cụ thể), mâu thuẫn đóphải vận động phát triển bắt đầu từ sự khác biệt, đến sự đối lập, đến mâuthuẫn và mâu thuẫn gay gắt không thể điều hoà, tạo nên những “cuộc xungđột” giữa các mặt đối lập để giải quyết mâu thuẫn
Trạng thái, cách thức của sự phát triển
Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định rằng: sự phát triển là kết quảcủa quá trình tích luỹ dần dần về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngượclại của sự vật hiện tượng Đồng thời, cũng chính quá trình tích luỹ về lượngnày đã làm cho mâu thuẫn có sự vận động phát triển đến đỉnh cao của nó, đếnkhi nó không thể giữ nguyên được trạng thái như cũ nữa, tức là mâu thuẫn đó
Trang 6phải được giải quyết, sự thống nhất cũ phải được phá vỡ để thiết lập một sựthống nhất mới, cái chất cũ đến đây đã trở nên lỗi thời, lạc hậu, không cònphù hợp với điều kiện hoàn cảnh mới nữa, đòi hỏi phải có một chất mới, một
sự vật hiện tượng mới ra đời thay thế sự vật hiện tượng cũ; đó cũng là lúc sựvận động của lượng đã vượt quá giới hạn (gọi là độ) đạt đến điểm nút, cái giớihạn mà ở trong đó đã diễn ra sự biến đổi về lượng (cũ) đến đây cũng bị phá
vỡ, thay vào đó là một giới hạn mới được thiết lập và tất nhiên lại có một sựbiến đổi mới về lượng ở trong giới hạn mới này Đến đây ta có thể khẳngđịnh: mâu thuẫn đã được giải quyết, chất cũ đã bị chất mới phủ định, sự vậthiện tượng cũ đã bị sự vật hiện tượng mới phủ định (cái mới đã ra đời thay thếcái cũ)
Sự phát triển của sự vật hiện tượng thường là một quá trình lâu dài, liêntục, do đó, chúng ta không được nóng vội, áp đặt dễ dẫn đến chủ quan, duy ýchí Chúng ta chỉ có thể nhận biết quá trình đó, tác động vào, định hướng cho
sự phát triển đó nhanh hơn để có tác dụng tốt hơn cho nhu cầu của con người
Khuynh hướng, con đường của sự phát triển
Quá trình phát triển của các sự vật hiện tượng trong thế giới không phảichỉ đi theo đường thẳng, mà phát triển theo đường xoắn ốc; chúng trải quanhiều lần phủ định biện chứng, với những chu kỳ (vòng khâu của sự pháttriển) khác nhau, mỗi chu kỳ phát triển lại có hai lần phủ định cơ bản và cóthể có nhiều lần phủ định không cơ bản Khi kết thúc phủ định cơ bản lần mộttạo ra cái đối lập với cái ban đầu, giai đoạn này còn được gọi là khâu trunggian trong quá trình phát triển của sự vật hiện tượng Khi kết thúc phủ định cơbản lần hai tạo ra một sự vật hiện tượng mới có nhiều thuộc tính giống nhưcái ban đầu, nên đôi khi tưởng là cái ban đầu, nhưng thực chất nó không phải
là cái ban đầu, mà là cái mới, là cái dường như lặp lại cái ban đầu nhưng trên
cơ sở cao hơn Đến đây mới kết thúc một chu kỳ phát triển của sự vật hiệntượng Song, quá trình phát triển của sự vật hiện tượng không phải chỉ có một
Trang 7chu kỳ, mà có thể có nhiều chu kỳ phủ định, với những tính chất mức độ khácnhau; cứ kết thúc chu kỳ này lại có sự ra đời của chu kỳ mới
Do sự vật hiện tượng có nhiều mặt, nhiều thuộc tính khác nhau, nên có
sự vận động biến đổi về lượng, sự vận động phát triển của các loại mâu thuẫn,
sự nhảy vọt về chất của chúng diẽn ra rất phong phú, đa dạng, làm cho sự rađời của cái mới cũng rất đa dạng, phong phú muôn vẻ Cái mới ra đời khôngnhất thiết khi nào cũng phải là cả toàn bộ sự vật hiện tượng, mà có thể cái mới
ra đời chỉ ở mặt này, mặt kia; cũng như sự chuyển hóa, sự nhảy vọt về chấtvừa có những bước toàn bộ, vừa có những bước cục bộ, bộ phận Điều đó chothấy, quá trình nhận thức và cải tạo thế giới con người phải luôn có cách nhìnbiện chứng, phải vừa thấy cái toàn bộ, đồng thời vừa thấy cái bộ phận, cái cụthể, tránh phiến diện hoặc chung chung, đại khái, qua loa cho xong việc; từ đótìm ra nhiều phương pháp tác động phù hợp, đạt hiệu quả cao nhất
Hình ảnh đường xoắn ốc cho thấy, quá trình phát triển của các sự vậthiện tượng trong thế giới diễn ra quanh co, phức tạp, khó khăn, có thể cónhững bước thụt lùi tạm thời Bước thụt lùi này chỉ như một giai đoạn có thểdiễn ra, nằm trong quá trình phát triển của sự vật hiện tượng, chứ không đượccho rằng bước thụt lùi ấy cũng là một sự phát triển - hai cách hiểu đó hoàntoàn khác nhau Do sự đa dạng, phong phú muôn hình, muôn vẻ của thế giớivật chất, nên khả năng xảy ra bước thụt lùi này cũng rất phong phú, đa dạng,chúng có thể xảy ra ở mặt này hay mặt khác, ở nơi này hoặc nơi khác trongquá trình phát triển của sự vật hiện tượng Vì vậy, chúng ta không nên biquan, chán nản, nghi ngờ và thiếu niềm tin vào sự thắng lợi của cái mới, nhất
là khi cái mới vừa được “thoát thai” từ trong lòng cái cũ, cái cũ chẳng nhữngcòn rất mạnh, mà chúng còn có khả năng “thích nghi”, còn đang được “chegiấu” rất tinh vi xảo quyệt để tiếp tục tồn tại và phát triển cùng với cái mới;cái mới ra đời thường còn rất non yếu, bản thân “sức đề kháng” của cái mớichưa đủ sức chống lại sự tấn công từ nhiều phía của những cái đối lập, chưa
Trang 8thực sự “quen” với môi trường hiện tồn Do đó, sự thụt lùi, sự thất bại của cáimới ở giai đoạn đầu này cũng là điều dễ hiểu, đòi hỏi con người phải nhậnbiết được vấn đề này để vạch ra cách thức, bước đi, cách làm phù hợp, hạnchế tối đa những tổn thất đáng tiếc đi đến thành công Bên cạnh đó, chúng tavừa cần có thái độ dứt khoát ủng hộ, bảo vệ cái mới, vừa tạo điều kiện chocái mới phát triển Đồng thời, cần phân biệt rõ cái mới thực sự và cái mới giảhiệu giả danh để kịp thời ngăn chặn, loại trừ Cái mới thực sự là cái ra đời hợpquy luật, mang nội dung mới trên cơ sở kế thừa có chọn lọc những yếu tố cònphù hợp của cái cũ, là cái khác hẳn về chất so với cái cũ, mặc dù có thể cái mớicòn nhiều mặt non yếu, chưa theo kịp yêu cầu đòi hỏi của điều kiện kháchquan, nhưng cái mới bao giờ cũng là cái tất thắng Vì lẽ đó, trong cuộc sốngcũng như trong quá trình hoạt động thực tiễn, một mặt, chúng ta luôn chú trọnghướng tới cái mới, phát hiện ra cái mới một cách nhạy bén, nhìn về tương laiphát triển của nó một cách vừa sâu sắc, vừa toàn diện; mặt khác, chúng ta cầnphải luôn tỉnh táo, sắc sảo trong phân biệt cái mới với cái cũ, cái mới thực sựvới cái mới giả hiệu Tích cực hoạt động thực tiễn để làm chuyển biến “tươngquan lực lượng” giữa cái mới và cái cũ, làm cho cái cũ mất dần đi, cái mớingày càng mạnh lên.
Xuất phát từ đặc điểm, tính chất, trạng thái, cách thức của quá trình vậnđộng phát triển của sự vật hiện tượng, nên có thể có nhiều giai đoạn phát triểnkhác nhau, đòi hỏi con người phải nhận thức được từng giai đoạn phát triển
ấy, vạch rõ được những đặc điểm, dự báo khuynh hướng cũng như một số khảnăng ngẫu nhiên có thể xảy ra của từng giai đoạn Trên cơ sở đó dự kiến các
“phương án” để bảo vệ và phát triển cái mới, đáp ứng nhu cầu của mỗi conngười và toàn xã hội Tránh xem xét cứng nhắc, bảo thủ, định kiến hoặc tuyệtđối hóa bất kỳ mặt nào, giai đoạn nào trong quá trình phát triển của sự vậthiện tượng Tuỳ theo từng điều kiện hoàn cảnh cụ thể, tuỳ theo khả năng củatừng sự vật hiện tượng mà đặt ra yêu cầu đòi hỏi “vừa sức” ở sự phát triển của
Trang 9sự vật hiện tượng, đồng thời cần phát huy tốt vai trò tích cực, chủ động, sángtạo của con người để tạo ra sự thuận lợi cho sự phát triển của sự vật hiệntượng, nhất là trong việc cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới.
Nguyên tắc phương pháp luận của nguyên lý về sự phát triển
Nguyên lý về sự phát triển là một trong hai nguyên lý cơ bản của phépbiện chứng duy vật, nó đã vạch rõ nguồn gốc, cách thức, con đường quá trìnhphát triển của các sự vật hiện tượng trong thế giới Nguyên tắc phát triển cũng
là một trong những nguyên tắc phương pháp luận cơ bản, quan trọng của hoạtđộng nhận thức và hoạt động thực tiễn Phát triển là một trường hợp đặc biệtcủa vận động và trong sự phát triển sẽ nảy sinh những tính quy định mới, caohơn về chất, nhờ đó, làm cho cơ cấu tổ chức, phương thức tồn tại và vận độngcủa sự vật, hiện tượng cùng chức năng của nó ngày càng hoàn thiện hơn Dovậy, để nhận thức được sự tự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượngchúng ta phải thấy được sự thống nhất giữa sự biến đổi về lượng với sự biếnđổi về chất trong quá trình phát triển; phải chỉ ra được nguồn gốc và động lựcbên trong, nghĩa là tìm ra và biết cách giải quyết mâu thuẫn; phải xác định xuhướng phát triển của sự vật, hiện tượng do sự phủ định biện chứng quy định;coi phủ định là tiền đề cho sự ra đời của sự vật, hiện tượng mới; sự vật, hiệntượng mới ra đời phù hợp với quy luật vận động và phát triển, bởi vậy phảibiết ủng hộ cái mới, cái tiến bộ
Nguyên tắc phát triển yêu cầu khi xem xét sự vật, hiện tượng, phải đặt
nó trong trạng thái vận động, biến đổi, chuyển hoá để không chỉ nhận thức sựvật, hiện tượng trong trạng thái hiện tại, mà còn phải thấy được khuynh hướngphát triển của nó trong tương lai Điều quan trọng là phải xem xét sự vật, hiệntượng trong sự thống nhất giữa các mặt đối lập; phát hiện những khuynhhướng mâu thuẫn bên trong, vốn có và sự đấu tranh giữa những khuynhhướng ấy
Trang 10Nguyên tắc phát triển yêu cầu, phải nhận thức sự phát triển là quá trìnhtrải qua nhiều giai đoạn, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kémhoàn thiện đến hoàn thiện hơn Mỗi giai đoạn phát triển lại có những đặcđiểm, tính chất, hình thức khác nhau; bởi vậy, phải có sự phân tích cụ thể đểtìm ra những hình thức tác động phù hợp hoặc để thúc đẩy, hoặc để hạn chế
sự phát triển đó
Nguyên tắc phát triển đòi hỏi trong hoạt động nhận thức và hoạt độngthực tiễn phải nhạy cảm với cái mới, sớm phát hiện ra cái mới, ủng hộ cái mớihợp quy luật, tạo điều kiện cho cái mới đó phát triển thay thế cái cũ; phảichống lại quan điểm bảo thủ, trì trệ… Sự thay thế cái cũ bằng cái mới diễn rarất phức tạp bởi cái mới phải đấu tranh chống lại cái cũ, chiến thắng cái cũ.Trong quá trình đó, nhiều khi cái mới hợp quy luật chịu thất bại tạm thời, tạonên con đường phát triển quanh co, phức tạp Nhận thức được như vậy sẽvững tin ở cái mới, tìm mọi cách vượt qua cản trở trên con đường phát triển,tạo điều kiện cho cái mới chiến thắng cái cũ Trong quá trình thay thế cái cũphải biết kế thừa dưới dạng lọc bỏ và cải tạo những yếu tố tích cực đã đạtđược, phát triển sáng tạo chúng trong cái mới
Đồng thời, với tính cách là nguyên tắc phương pháp luận, quan điểmphát triển cùng với các quan điểm nguyên tắc khác của phép biện chứng duyvật góp phần định hướng, chỉ đạo hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễncải tạo hiện thực và cải tạo thế giới Sự ra đời của cái mới là một tất yếukhách quan, là xu hướng của sự vật trong thế giới tuân theo quy luật kháchquan Vận dụng nguyên tắc phát triển vào nâng cao nhận thức về con đường
đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay có ý nghĩa đặc biệt quan trọng
Trang 11II SỰ VẬN DỤNG NGUYÊN LÝ VỀ SỰ PHÁT TRIỂN TRONG CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA ĐẢNG TA HIỆN NAY
2.1 Về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay
C.Mác đã khẳng định: “Tôi coi sự phát triển của các hình thái kinh tế
xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên”2 Điều đó đã cho chúng ta thấy được
sự phát triển của xã hội loài người không phải là một quá trình biến đổi ngẫunhiên, mà là một quá trình biến đổi có quy luật, gắn liền với vai trò của conngười một cách chặt chẽ, sự phát triển đó được đánh dấu bằng tiến bộ xã hội,biểu hiện ở sự phát triển không ngừng của lực lượng sản xuất và kế tiếp nhaucủa các nền văn minh Mỗi giai đoạn chuyển giao từ hình thái kinh tế - xã hộinày sang hình thái kinh tế - xã hội khác đều có một thời kỳ quá độ, đó là thời
kỳ còn tồn tại đan xen giữa những yếu tố tàn dư của xã hội trước đó vớinhững yếu tố mới, nhân tố mới của xã hội mới ra đời Do vậy, việc nhận thức
và xác định đúng con đường phát triển mới của mỗi quốc gia, dân tộc là vấn
đề rất khó khăn và phức tạp Dưới ánh sáng lý luận của chủ nghĩa Mác Lênin về nguyên lý phát triển, chúng ta sẽ có cơ sở nhận thức đúng đắn conđường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay
Có thể khẳng định rằng: việc lựa chọn con đường chủ nghĩa xã hội vàkiên định mục tiêu con đường chủ nghĩa xã hội mà Đảng, Bác Hồ cũng nhưnhân dân ta đã là chọn hoàn toàn đúng đắn, hợp với quy luật phát triển củalịch sử xã hội loài người Mặc dù tiến trình đi lên chủ nghĩa xã hội hiện naycủa các nước trên thế giới, mà nhất là ở Việt Nam đang đứng trước nhữngthời cơ và thách thức không nhỏ Đòi hỏi chúng ta phải nhận thức một cáchđúng đắn, khoa học về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta
Thứ nhất, nước ta đang ở thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, không
qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa, mà từ chế độ phong kiến lạc hậu,nghèo nàn, trì trệ về mọi mặt Trong thời kỳ quá độ này còn có sự tồn tại đan
2 C.Mác và Ph.Ăngghen, toàn tập, Nxb CTQG, H 1993, tập 23, tr.21.
Trang 12xen giữa những cái lỗi thời, lạc hậu của chế độ xã hội cũ, với những yếu tốđang phát triển của chế độ xã hội mới, cuộc đấu tranh giữa những yếu tố cũ
và yếu tố mới đó tuy diễn ra gay gắt, có lúc tưởng chừng như cái mới đã bịthất bại, nhưng do chế độ xã hội mới - xã hội xã hội chủ nghĩa ra đời là hợpquy luật phát triển khách quan của lịch sử, là sản phẩm của quá trình đã có sựtích luỹ lâu dài về mọi mặt trong lòng chế độ xã hội cũ, nên nó sẽ là cái tấtthắng và thực tế nó đã trở thành hiện thực trên thế giới
Quá độ từ một nước thuộc địa nửa phong kiến tiến lên chủ nghĩa xãhội, bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa ở nước ta là một thời kỳ quá
độ đầy rẫy những khó khăn, phức tạp với điểm xuất phát thấp, cơ sở vật chất
kỹ thuật nghèo nàn, lạc hậu, hậu quả chiến tranh để lại nặng nề; trong khi đónhững tàn dư của xã hội cũ còn tồn tại dai dẳng, đan xen với những yếu tốmới đang nảy sinh, có nhiều vấn đề đối lập giữa chế độ xã hội cũ và chế độ xãhội mới Về tính chất, mục tiêu, phương hướng và khuynh hướng phát triển,giữa những mặt còn tồn tại rất mạnh với những mặt mới ra đời còn rất nonyếu, sự ảnh hưởng về tư tưởng, tâm lý, thói quen của chế độ phong kiến hàngtrăm năm ở nước ta còn đè nặng trong cuộc sống của mỗi người dân ViệtNam, tư duy vẫn chưa thoát khỏi “lối mòn”, nhiều vấn đề trong lối sống vẫngiữ nguyên theo “phong tục tập quán”, cách nghĩ, cách làm phần lớn vẫn chưathoát khỏi kiểu “thuần nông”, “làng xã”, “manh mún, sản xuất nhỏ” Cùng với
đó, là những vấn đề mới nảy sinh trong quá trình cải tạo xã hội cũ, xây dựng
xã hội mới, nảy sinh từ mặt trái của nền kinh tế thị trường và thời kỳ mở cửa,hội nhập quốc tế, như các tệ nạn xã hội, sự xuống cấp, suy thoái về đạo đức,lối sống của một bộ phận cán bộ, đảng viên và nhân dân… Tất cả đã tạo thànhrào cản lớn trong quá trình đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta Nhữngvấn đề nổi cộm đó đang đối lập gay gắt với những mặt, những nội dung màchúng ta đang phấn đấu xây dựng cho một chế độ xã hội mới tốt đẹp hơn, như
sự công bằng, bình đẳng trong xã hội; dân chủ, kỷ cương của luật pháp; xây
Trang 13dựng nền kinh tế phát triển bền vững theo định hướng xã hội chủ nghĩa; xâydựng nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc Đây vừa là biểu hiện củahàng loạt những mâu thuẫn khách quan, vừa là biểu hiện sự phong phú củaquá trình phát triển không phải theo đường thẳng, mà theo hình xoắn ốc,quanh co phức tạp Bởi vậy, nếu chỉ nhìn vào những cái trước mắt, chỉ thấynhững khiếm khuyết trong quá trình xây dựng xã hội chủ nghĩa ở thời kỳ quá
độ mà bi quan, chán nản, không tin tưởng vào sự tất thắng của chủ nghĩa xãhội trên phạm vi toàn thế giới, cũng như ở nước ta là điều nguy hiểm, là vôtình tạo “kẽ hở” cho các thế lực thù địch có cơ hội chống phá Do đó, hơn lúcnào hết, chúng ta cần nâng cao hơn nữa nhận thức về tính tất yếu, cũng nhưnhững khó khăn, phức tạp của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước tahiện nay
Thứ hai, chúng ta đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội là sự lựa chọn hợp
quy luật phát triển khách quan của lịch sử nhân loại, phù hợp với xu thếchung của thời đại Tuy chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu và Liên Xô lâm vàokhủng hoảng, thoái trào, không còn như những năm của thế kỷ XX, nhưngnhững năm gần đây, sau quá trình được “kiểm chứng” tất cả những gì diễn rasau sự sụp đổ ấy, nhân loại trên toàn thế giới nói chung, nhân dân Việt Namnói riêng đang ngày càng thấy rõ “bộ mặt” thật của một chế độ xã hội khôngphải là chế độ xã hội chủ nghĩa Tình hình chính trị mất ổn định, các cuộckhủng bố đẫm máu, xung đột sắc tộc, xảy ra triền miên, nền kinh tế bị kìmhãm, đời sống của đại bộ phận nhân dân ở các nước đó bị đảo lộn và ngàycàng xuống cấp một cách trầm trọng, các cuộc chạy đua về chính trị, chạy đuavào các vị trí lãnh đạo xã hội ngày càng làm gia tăng kiểu “dân chủ vô chínhphủ”, làm rối loạn trật tự xã hội ở nhiều quốc gia trên thế giới Nhưng ở ViệtNam chúng ta thì hoàn toàn ngược lại, tình hình chính trị ổn định, các dân tộcanh em ngày càng đoàn kết chặt chẽ; nền kinh tế ngày một phát triển mạnhhơn, đời sống của đại bộ phận quần chúng nhân dân từng bước được cải thiện,