CĐ TRUYỆN HIỆN đại VIỆT NAM

CHUYÊN ĐỀ TRUYỆN HIỆN ĐẠI VIỆT NAM A NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG Phần truyện hiện đại Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 9 bao gồm 5 văn bản tác phẩm (Làng – Kim Lân, Lặng lẽ Sa Pa – Nguyễn Thành Long, Chiếc[.]

CHUYÊN ĐỀ: TRUYỆN HIỆN ĐẠI VIỆT NAM

A NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG.

Phần truyện hiện đại Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 9 bao gồm 5 văn bản tácphẩm (Làng – Kim Lân, Lặng lẽ Sa Pa – Nguyễn Thành Long, Chiếc lược ngà – NguyễnQuang Sáng, Bến quê – Nguyễn Minh Châu, Những ngôi sao xa xôi – Lê Minh Khuê), tất cảđều là truyện ngắn, được sáng tác sau năm 1945, phản ánh cuộc sống của đất nước và conngười Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám, trong hai cuộc kháng chiến chống thực dânPháp, đế quốc Mĩ và từ sau năm 1975

1 Dù số lượng không nhiều (chỉ có 5 truyện ngắn), nhưng các tác phẩm truyện cũng đãphản ánh được phần nào cuộc sống của đất nước và con người Việt Nam trong một thời kì lịch

sử đầy biến động, nhiều gian lao, hi sinh, nhưng cũng hết sức hào hùng Đặc biệt, các tác phẩm

đã tập trung thể hiện hình ảnh con người Việt Nam thuộc các thế hệ, tầng lớp khác nhau, vớicuộc sống, tình cảm, tư tưởng khá phong phú, vừa thống nhất lại vừa đa dạng

Đa số nhân vật trongcác truyện là hình ảnh con người Việt Nam trong hai cuộc khángchiến chống Pháp và chống Mĩ của dân tộc Việt Nam: ông Hai (Làng); Anh thanh niên làmcông tác khí tượng kiêm vật lí địa cầu (Lặng lẽ Sa Pa); ông Sáu và bé Thu (Chiếc lược ngà);Phương Định, Nho, chị Thao (Những ngồi sao xa xôi)

Nét chung nổi bật trong tư tưởng, tình cảm của các nhân vật là lòng yêu nước, tinh thầncống hiến hết mình cho sự nghiệp chung của đất nước, cho cuộc chiến đấu giành độc lập, tự docủa dân tộc Đồng thời, ở họ cũng có những tình cảm đẹp đẽ khác: tình đồng chí, đồng đội keosơn gắn bó; tình đồng bào; tình cảm gia đình; tình cảm quê hương, đất nước;…

2 Trong nền văn học Việt Nam, văn xuôi tiếng Việt ra đời muộn, phải đến cuối thế kỉXIX – đẩu thế kỉ XX mới thực sự xuất hiện những truyện, kí viết bằng chữ Quốc ngữ Quátrình hiện đại hoá các thể văn xuôi diễn ra với tốc độ mau lẹ ở nửa đầu thế kỉ XX; đặc biệt làgiai đoạn 1930 – 1945 Các thể văn xuôi ở giai đoạn này đã thực sự được hiện đại hoá: từ cốttruyện, kết cấu, nhân vật đến ngôn ngữ, nghệ thuật trần thuật,… đều đã thoát ra khỏi đặc điểmcủa văn xuôi trung đại, để trở nên đa dạng và tự nhiên, gần gũi với cuộc sống của con ngườithời hiện đại Các thể văn xuôi từ sau Cách mạng tháng Tám – năm 1945, một mặt kế thừanhững thành tựu hiện đại hoá của văn xuôi thời kì trước đó, mặt khác do sự chi phối của hoàncảnh xã hội – lịch sử, nên tập trung thể hiện những vấn đề bao trùm và cốt yếu của đời sốngdân tộc, đất nước, nhân dân, xây dựng các nhân vật tiêu biểu cho con người Việt Nam thúộccác thế hệ, tầng lớp trong hai cuộc kháng chiến và trong công cuộc xây dựng đất nước Địnhhướng cơ bản này đã chi phối đến mọi phương diện của tác phẩm, như các dạng cốt truyện,

tình huống, kết cấu, nhân vật, nghệ thuật trần thuật, ngôn ngữ và giọng điệu (những đặc điểm này sẽ được làm rõ khi tìm hiểu và phân tích các tác phẩm cụ thể ở phần sau).

3 Một số điểm cần lưu ý khi phân tích tác phẩm truyện hiện đại Việt Nam:

– Cốt truyện là chuỗi các biến cố, sự kiện được tổ chức theo những mối liên hệ nhấtđịnh, nhằm tái hiện bức tranh đời sống và thể hiện nhân vật trong tác phẩm truyện Cốt truyện

dù vô cùng phong phú, đa dạng, nhưng vẫn có thể phân loại theo những cách khác nhau Tuỳtheo những sự kiện được tái hiện thuộc về thế giới nội tâm nhân vật hay ngoài xã hội, có thểchia thành cốt truyện tâm lí và cốt truyện sự kiện Còn cốt truyện đơn tuyến hay cốt truyện đatuyến là do trong tác phẩm có một hoặc nhiều cốt truyện (được tổ chức theo những cách khácnhau: đan cài, song song, truyện lồng trong truyện,…)

Thi pháp cốt truyện cũng chỉ ra, dù biểu hiện hết sức đa dạng, nhưng cốt truyện trongmỗi nền văn học ở mỗi thời đại lại thường nổi lên những môtip tiêu biểu, thể hiện quan niệmthấm mĩ và cách khái quát hoá đời sống mang tính đặc trưng của nền văn học ở thời đại ấy.Một số thể loại truyện cũng có những môtip cốt truyện quen thuộc, được lặp lại và biến đổi ởnhiều tác phẩm (như truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện Nôm trong văn học trung đại ViệtNam,…) Phân tích cốt truyện của một tác phẩm không dừng lại ở việc nhận dạng cốt truyệnthuộc loại nào, chỉ ra các bước (đầy đủ hay không cần đầy đủ năm bước) của cốt truyện ấy.Quan trọng hơn là nhận ra sư sáng tao, tính độc đáo và sức hấp dẫn của cốt truyện trong tácphẩm đó, đồng thời chỉ ra ý nghĩa, tác dụng của cốt truyện trong việc phản ánh đời sống và thểhiện nhân vật

– Tình huống: Nhiều cây bút có tài năng về truyện ngắn đã khẳng định vai trò quantrọng của tình huống Trong thể loại này, tình huống là một hoàn cảnh có sự khác thường,nhưng lại phải tự nhiên, không có dấu vết của sự sắp đặt cố ý Vai trò của tình huống rất quantrọng đối với truyện ngắn: tạo điều kiện để bộc lộ vấn đề, thể hiện nhân vật Còn đối với cốttruyện, tình huống chính là điểm nhấn, là đầu mối của các biến cố trọng yếu Tinh huống đượcsáng tạo dựa trên sự quan sát, nắm bắt đời sống, cùng với khả năng hư cấu, tưởng tượng củanhà văn nên hết sức phong phú, đa dạng

Ở những truyện ngắn trữ tình, tình huống truyện thường giống như một tứ thơ Trongtruyện ngắn“Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long, tình huống truyện chính là cuộc gặp gỡtình cờ của các nhân vật được diễn ra tại một không gian đặc biệt – một trạm khí tượng trênđỉnh núi cao, trong cái lặng lẽ của SaPa, giữa những cảnh thiên nhiên tuyệt đẹp và đầy thơmộng Nguyễn Minh Châu đặt nhân vật Nhĩ (truyện ngắn Bến quê) trong một tình thế đặc biệt:những ngày cuối cùng trên giường bệnh, khi biết mình sắp phải giã từ cõi đời thì chợt nhận ratất cả vẻ đẹp sâu xa, lạ lùng của cái bãi bồi bên kia bến sông, được nhìn từ khuôn cửa sổ nhàmình Tạo ra tình thế đặc biệt ấy, tác giả cho nhân vật của mình chiêm nghiệm về cuộc đời vànhững giá trị đích thực vốn rất giản dị, gần gũi, bền vững mà người đời thường không để ý tớihoặc xem thường nó, đến khi nhận ra được thì thường là quá muộn

Cũng có những truyện ngắn có hai tình huống hoặc nhiều hơn Trong những trường hợp

ấy, thường có một tình huống cơ bản, giữ vai trò trung tâm hoặc đầu mối, chi phối các tìnhhuống và những biến cố khác Truyện ngắn “Chiếc lược ngà” của nhà văn Nguyễn QuangSáng có nhiều tình huống, và đều có tính bất ngờ, nhưng tình huống cơ bản làm đầu mối chomọi sự kiện và tâm trạng của các nhân vật chính là sự việc bé Thu nhất định không chịu nhậnông Sáu là cha, trong lần về phép cuối cùng của ông sau khi kết thúc cuộc kháng chiến chốngPháp Tình huống đó đã làm bộc lộ sâu sắc tình cha con thắm thiết trong cảnh ngộ éo le của

chiến tranh Một tình huống truyện hay, ít nhiều đểu có sự độc đáo, sáng tạo nhưng lại phải giữđược sự tự nhiên, không giả tạo, gò ép mà “cái bình thường diễn ra như một cái gì không bìnhthườngvà cái không bình thường lại diễn ra như một cái gì bình thường” (Pautốpxki).

– Kết cấu: Hai bình diện quan trọng trong kết cấu tác phẩm truyện là tổ chức hệ thốngnhân vật và tổ chức không gian, thời gian Điều quan trọng trong sự tổ chức hệ thống nhân vật

là sắp xếp, xử lí những quan hệ giữa các nhân vật Các nhân vật trong một tác phẩm không tồntại biệt lập, rời rạc, mà phải có những mối liên hệ, tạo thành một thế giới nhân vật Mỗi nhânvật chỉ có thể được bộc lộ đầy đủ trong quan hệ vói các nhân vật khác, được hiện ra trong cáinhìn của những nhân vật khác trong tác phẩm Bức chân dung của anh thanh niên làm công táckhí tượng kiêm vật lí địa cầu trong truyện ngắn Lặng lẽ SaPa chỉ có thể hiện ra thật đẹp qua cáinhìn và cảm nghĩ của các nhân vật khác trong truyện là ông hoạ sĩ già, cô kĩ sư trẻ và bác láixe

Tổ chức không gian, thời gian là một phương diện không thể thiếu trong kết cấu tácphẩm Thời gian và không gian không chỉ có vai trò tái hiện, phục dựng bức tranh đời sống vớicác biến cố, sự kiện mà còn thể hiện ý đồ nghệ thuật của tác giả và góp phần bộc lộ tư tưởngcủa tác phẩm

Ví dụ: Trong truyện ngắn Bến quê, thời gian được tái hiện là buổi sáng, có lẽ là cuốicùng trong cuộc đời của Nhĩ – một người đã từng đi khắp nơi trên trái đất, nay phải nằm liệtgiường Vào cái buổi sáng cuối cùng ấy, nhìn qua cửa sổ căn phòng nhà mình, Nhĩ chợt nhận

ra vẻ đẹp sâu xa, đầy sức quyến rũ của thiên nhiên, của mảnh đất quê hương Không gian nghệthuật của truyện bao gồm hai mảng: căn phòng nhỏ của gia đình Nhĩ, với chiếc phản anh nằm

kề bên cửa sổ và không gian rộng lớn, khoáng đạt ở bên ngoài, được quan sát từ khuôn cửa sổ

nhà anh: hàng cây bằng lăng với những chùm hoa tím đậm, con đường ra bến sông, dòng sông Hồng vào đầu mùa lũ và nhất là cái bãi bồi bên kia sông với vẻ đẹp bình dị mà lạ lùng, nhưng Nhĩ chưa một lần đặt chân đến Đặt vào không gian và thời gian ấy, nhân vật Nhĩ mới nhận ra

được những vẻ đẹp bình dị, sâu xa của quê hương, gia đình và thấm thìa về những giá trị bềnvững của cuộc sống, của đời người

– Phân tích nhân vật: là khâu trọng tâm trong công việc tìm hiểu, phân tích tác phẩmtruyện Nhà văn suy nghĩ, giải quyết mọi vấn đề trong tác phẩm đều phải thông qua nhân vật.Tài năng của một cây bút viết truyện cũng chủ yếu được thể hiện trong việc xây dựng thế giớinhân vật của mình Ấn tượng và hiệu quả nghệ thuật mà tác phẩm truyện để lại cho người đọccũng một phần quan trọng là ở nhân vật

Có nhiều cách phân loại nhân vật văn học Chẳng hạn, theo vị trí và vai trò trong tácphẩm thì có nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm; theo phương thức xây dựng thì

có nhân vật thực, nhân vật kì ảo; theo cấu trúc nghệ thuật thì có nhân vật loại hình, nhân vậttính cách, nhân vật tư tưởng…

Trong một truyện ngắn, do khuôn khổ giới hạn nên thường không có nhiều nhân vật, cókhi chỉ có một nhân vật, hoặc một nhân vật chính và một vài nhân vật phụ Phân tích nhân vậttrong truyện ngắn cố nhiên phải tập trung vào nhân vật chính, nhưng cũng không thể bỏ quanhân vật phụ Bởi nhiều khi những nhân vật này lại có vai trò đáng kể trong việc thể hiện quan

niệm, tư tưởng của tác phẩm, làm cho nhân vật chính được hiện ra qua nhiều điểm nhìn và sựđánh giá của các nhân vật khác

Chẳng hạn, nhân vật ông Hai trong truyện ngắn“Làng”, ông hoạ sĩ trong truyệnngắn“Lặng lẽ SaPa” là như vậy Mục tiêu của việc phân tích nhân vật là nhằm chỉ ra được đặcđiểm tính cách, ý nghĩa khái quát về nhân sinh, xã hội của nhân vật Nhưng, đặc điểm của nhânvật phải được biểu hiện cụ thể, sinh động qua các phương diện: từ ngoại hình đến nội tâm, từhành động, cử chỉ đến ngôn ngữ Nhân vật cũng thường được tác giả “cấp” cho một lai lịchcùng với các mối quan hệ với những nhân vật khác, những điều đó cũng góp phần đáng kể vàoviệc hình thành đặc điểm tính cách của nhân vật

Nhân vật văn học là một hình tượng nghệ thuật mang tính chỉnh thể, sinh động, vừa cụthể vừa có ý nghĩa khái quát Một nhân vật văn học thành công vừa phải có cá tính, có nétriêng độc đáo, lại vừa khái quát được những vấn đề nhân sinh, đồng thời thể hiện quan niệmnghệ thuật về con người của nhà văn Nhân vật văn học đều có cơ sở từ đời sống, thậm chí cóthể được xây dựng từ một nguyên mẫu có thực, nhưng vẫn là một sáng tạo nghệ thuật của tácgiả Không nên đánh giá nhân vật văn học theo cách giản đơn là đối chiếu với hiện thực đờisống, để xem có thực hay không thực Cũng không nên đồng nhất nhân vật văn học với vai xãhội của nó Nội dung và ý nghĩa tư tưởng của một hình tượng nhân vật, đặc điểm tính cách củanhân vật ấy thường có tính khái quát sâu rộng hơn những đặc tính xã hội (tầng lớp, giai cấp)của nó

– Nghệ thuật “trần thuật”: Trần thuật là phương diện không thể thiếu trong tác phẩmtruyện, dù người trần thuật có hiện diện hay vắng mặt (người trần thuật vô hình) trong tácphẩm Tìm hiểu nghệ thuật trần thuật, cần chú ý đến ba yếu tố: vai trần thuật (ngôi kể), điểmnhìn, giọng điệu

Trong truyện dân gian và truyện cổ trung đại thường tồn tại phổ biến cách trần thuật từngôi thứ ba – một người trần thuật vô hình, từ bên ngoài, nhưng thông tỏ moi điều được kểtrong truyện Cách trần thuật ấy tạo ra một khoảng cách giữa người trần thuật và đối tượng,giữa người đọc, người nghe với các sự kiện và con người được tái hiện trong truyện, đồng thời

áp đặt cho độc giả quan điểm duy nhất của người trần thuật với mọi điều trong tác phẩm

Cùng với sự phát triển của tinh thần dân chủ và ý thức cá nhân, trong văn học cận đại,hiện đại đã xuất hiện những hình thức trần thuật khác: trần thuật từ ngôi thứ nhất, trần thuậtsong trùng chủ thể (người trần thuật và nhân vật), chuyển đổi nhiều vai trần thuật trong một tácphẩm Lựa chọn vai trần thuật ở ngôi thứ nhất, tác giả tạo được sự gần gũi giữa người trầnthuật và độc giả, đồng thời cũng thu hẹp khoảng cách với đối tượng được tái hiện trong tácphẩm Nhân vật trần thuật trong trường hợp đó không chỉ tham gia vào các sự kiện, mà còn cóvai trò quan trọng trong việc thể hiện chủ đề, tư tưởng của tác phẩm

Ngoài cách trần thuật ở ngôi thứ nhất, trong truyện hiện đại còn thường gặp cách trầnthuật song trùng chủ thể: truyện vẫn sử dụng cách trần thuật ở ngôi thứ ba, nhưng ở nhiều chỗngười trần thuật nhập vào điểm nhìn, giọng điệu, suy nghĩ bên trong của nhân vật Có trườnghợp gần như cả truyện được trần thuật theo cách này (Lặng lẽ Sa Pa, Bến quê)

Giọng điệu là yếu tố không thể bỏ qua khi tìm hiểu nghệ thuật trần thuật Giọng điệugắn liền với vai kể và điểm nhìn trần thuật, bộc lộ thái độ, cái nhìn, sự đánh giá về đối tượngtrần thuật, đồng thời tác động đến nhận thức và tình cảm, cảm xúc của người đọc.

B MỤC TIÊU VÀ MỨC ĐỘ ĐÁNH GIÁ THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC

I NHỮNG MỤC TIÊU CƠ BẢN CẦN ĐẠT TRONG QUÁ TRÌNH GIẢNG DẠY CHUYÊN ĐỀ:

1 Kiến thức.

- Giúp học sinh nắm vững và hiểu được vài nét cơ bản về tác giả, hoàn cảnh sáng táccủa các văn bản truyện Việt Nam hiện đại

- Hiểu, cảm nhận được các giá trị nội dung, nghệ thuật của các văn bản

- Hiểu được tình cảm cao đẹp, tư tưởng nhân văn, cảm hứng đa dạng trước cuộc sốngmới, nghệ thuật xây dựng tình huống truyện, miêu tả cảnh, miêu tả tâm lí nhân vật đặc sắc

- Bước đầu khái quát được những thành tựu, đóng góp của truyện hiện đại Việt Nam vớinền văn học dân tộc

2 Kĩ năng.

- Đọc diễn cảm, kĩ năng tóm tắt văn bản tự sự

- Rèn kĩ năng phân tích, cảm thụ truyện hiện đại

- Rèn kĩ năng viết đoạn văn và tạo lập văn bản

3 Thái độ.

- Tình yêu gia đình, quê hương, đất nước, yêu cuộc sống và lí tưởng sống cao đẹp; biếthướng đến những giá trị bền vững đích thực trong cuộc sống

- Lòng tự hào về truyền thống tốt đẹp dân tộc

- Thái độ sống trách nhiệm; biết ơn thế hệ cha anh

- Năng lực giao tiếp tiếng Việt;

II BẢNG MÔ TẢ CÁC MỨC ĐỘ ĐÁNH GIÁ THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC CỦA CHUYÊN ĐỀ:

Vận dụngThấp

Vận dụng Cao Tác giả,

tác phẩm

Nêu được thông tin về tác giả, tác phẩm

và hoàn cảnh sáng tác.

Lí giải được mối quan hệ ảnh hưởng của hoàn cảnh sáng tác tới giá trị nghệ thuật, nội dung của tác phẩm.

Vận dụng hiểu biết về tác giả, tác phẩm để phân tích, lí giải các chi tiết truyện, hình ảnh, nhân vật, nội dung, nghệ thuật tác phẩm.

So sánh các phương diện nội dung, nghệ thuật giữa các tác phẩm

có cùng đề tài, thể loại hoặc giai đoạn(chống Pháp,

Mĩ, xây dựng CNXH, sau 1975 )

Giá trị

vềNghệ

thuật

Nghệ thuật xây dựng tình huống truyện đặc sắc; Nghệ thuật miêu tả cảnh, miêu tả tâm lí nhân vật; trong từng tác phẩm truyện.

Phân tích được tác dụng của các biện pháp nghệ thuật được tác giả vận dụng trong từng văn bản truyện.

Tổng hợp, xâu chuỗi các biện pháp nghệ thuật trong việc biểu đạt tình cảm, tư tưởng của tác giả.

Biết tự đọc, khám phá cái hay, cái đẹp của các tác phẩm truyện.

Giá trị

vềNội

dung

Nhận biết giá trị phản ánh hiện thực cuộc sống trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và chống

Mĩ cứu nước của dân tộc;

trong công cuộc xây dựng CNXH và trong xây dựng cuộc sống mới.

Hiểu được tình cảm cao đẹp, tư tưởng nhân văn;

cảm hứng đa dạng trước cuộc sống; tình yêu làng quê, đất nước; có lí tưởng sống cao đẹp, lòng tự hào về truyền thống dân tộc, có thái độ sống trách nhiệm, biết ơn các thế hệ cha

Trình bày cảm nhận khái quát

về tác phẩm.

Khái quát được những thành tựu, đóng góp của truyện Việt Nam hiện đại đối với nền văn học dân tộc; khái quát được những tác phẩm cùng nội dung đề tài; vận dụng tri thức đọc - hiểu văn bản để kiến tạo những giá trị sống của cá nhân.

g thời kìkhángchiếnchống thựcdân Pháp)

Tin làng chợ Dầulàm Việt giantheo giặc mà ôngHai nghe được từmiệng của nhữngngười đàn bà tảncư

Ngôi thứ

ba quađiểm nhìn

từ nhânvật ôngHai

Truyện thể hiệntình yêu làng quêsâu sắc thốngnhất với tinh thầnyêu nước, ủng hộkháng chiến, ủng

hộ cụ Hồ củangười nông dân

Cuộc gặp gỡ tình

cờ giữa anh thanhniên làm công táckhí tượng kiêmvật lí địa cầu trênđỉnh Yên Sơn vớiông họa sĩ già, cô

kĩ sư trẻ khi xecủa họ dừng lạibên đường

Ngôi thứ

ba quađiểm nhìn

từ nhânvật ôngHọa sĩ già

Truyện ca ngợinhững người laođộng thầm lặng,

có cách sốngđẹp, cống hiếnhết sức mình chođất nước

03 Chiếc

lược

ngà

Nguyễn QuangSáng

Sáng tácnăm 1966,giữa cuộckhángchiếnchống Mĩcứu nướcđang diễn

ra ác liệt

- Hai cha con gặpnhau sau 8 năm

xa cách, nhưng béThu đã khôngnhận cha Đến lúc

em nhận ra cũng

là lúc ông Sáuphải ra đi

- Ở chiến khu,thương nhớ con,ông Sáu dành hếttất cả tình yêuthương vào việclàm cho con 1chiếc lược ngà

Nhưng, ông đã hysinh khi chưa kịptrao cây lược chocon trong mộttrận càn của Mĩ

Ngôi thứnhất quađiểm nhìn

từ nhânvật bác Ba

- Qua câu chuyện

éo le và cảmđộng về hai chacon: ông Sáu và

bé Thu trong lầnông về thăm nhà

và ở khu căncứ,

- Truyện ca ngợitình cha conthắm thiết tronghoàn cảnh éo lecủa chiến tranh

- Nhĩ làm mộtcông việc có thể

Ngôi thứ

ba thông

04 Bến

quê

Nguyễn Minh Châu

Sáng tácnăm 1985

đi khắp thế giớinhưng đến cuốiđời anh bị cộtchặt vào vớigiường bệnh

- Một buổi sángđầu thu, anh bỗngnhận ra vẻ đẹp lạlùng của cái bãibồi ngay bên kiasông Hồng vàkhao khát đượcmột lần đặt chânlên đó

- Nhĩ nhờ cậu contrai thực hiện giúpmình khát khao

đó Nhưng, cậu talại ham chơi và để

lỡ chuyến đòngang duy nhấttrong ngày

qua điểmnhìn từnhân vậtNhĩ

nghiệm sâu sắccủa nhà văn vềcon người vàcuộc đời, thứctỉnh mọi người

sự trân trọngnhững vẻ đẹp vàgiá trị bình dị,gần giũ của giađình quê hương

Cuộc sống vàchiến đấu của ba

cô gái thanh niên

(Phương Định,Nho, chị Thao);

Tâm lý nhân vậtPhương Địnhtrong một lần phábom trên tuyếnđường TrườngSơn đầy khói lửacủa chiến tranh

Ngôi thứnhất quađiểm nhìncủa nhânvật

PhươngĐịnh

Truyện ca ngơi

vẽ đẹp tâm hồncủa ba cô gáithanh niêm xungphong trong hoàncảnh chiến tranh

Thời gian sáng tác

Hình ảnh đất nước và con người Việt Nam

01

Công cuộc kháng

chiến chống Pháp

quyết tâm trung thành với cụ Hồ,với kháng chiến

Anh thanh niên khiêm tốn,giàuước mơ và thầm lặng cống hiếncho đất nước

Kháng chiến chống Chiếc lược Ngà Ông Sáu,bé Thu: Tình cha con

03 Mĩ giải phóng

Miền Nam

(Nguyễn QuangSáng)

1966 sâu nặng,tha thiết, trong hoàn

cảnh éo le của chiến tranh

Ba cô gái thanh niên xung phongdũng cảm, lãng mạn, hồn nhiên,lạc quan, yêu đời ở một caođiểmtrên tuyến đường Trườngsơn đầy khói lửa của chiến tranh.05

Chống Pháp Miền Bắc Chống Mĩ Hòa Bình

XDXHCN

1945 1954 1966 1975 đến nay

Làng Lặng lẽ Sa Pa - Chiếc lược ngà Bến quê

- Những ngôi sao xa xôi

2 Những nhận định, đánh giá khái quát về con người Việt Nam qua các thế hệ trong tác phẩm truyện hiện đại Việt Nam.

Con người Việt Nam với những sức mạnh nội lực phi thường đã đi qua những nămtháng vất vả và gian lao của đất nước luôn là một mảnh đất màu mỡ để văn học dày công khaiphá

Qua những tác phẩm văn học, chân dung con người Việt Nam thuộc nhiều thế hệ từnhững em bé ngây thơ, đáng yêu đến những bậc trung niên hay lão thành đều hiện lên thật sinhđộng Điều đó được thể hiện qua nhóm nhân vật: ông Hai (Làng - Kim Lân), anh thanh niên(Lặng lẽ Sa Pa - Nguyễn Thành Long), ông Sáu và bé Thu (Chiếc lược ngà - Nguyễn QuangSáng), ba cô gái thanh niên xung phong (Những ngôi sao xa xôi - Lê Minh Khuê), nhân vậtNhĩ (Bến quê – Nguyễn Minh Châu)

Những nhân vật trong những tác phẩm trên ra đời trong những năm tháng cả dân tộcđang gắng sức lao động, chiến đấu để bảo vệ và xây dựng Tổ quốc: Ông Hai (Làng - Kim Lân)được xây dựng năm 1948, những năm đầu của cuộc kháng chiến chông Pháp thiếu thốn, khókhăn; “Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long ra đời năm 1960, miền Bắc đang ra sức laođộng sản xuất “mỗi người làm việc bằng hai” để xây dựng Chủ nghĩa xã hội và chi viện chomiền Nam đánh Mĩ; Cha con ông Sáu trong “Chiếc lược ngà” được Nguyễn Quang Sáng sángtác trong lửa đạn của cuộc kháng chiến chống Mĩ ác liệt những năm 1966; Và, ba cô gáiPhương Định, Thao, Nho “Những ngôi sao xa xôi” được Lê Minh Khuê cho ra đời năm 1971

Có thể nói, ở mỗi nhân vật đều phảng phất mùi vị của thuốc súng chiến trường và mồ hôi laođộng Từng thế hệ con người đã sống đúng với chính mình để hòa mình vào những năm thángkhẩn trương, sôi động của đất nước

Trẻ em Việt Nam được hiện lên một phần cơ bản qua hình ảnh bé Thu trong “Chiếclược ngà” của Nguyễn Quang Sáng Đó là những cô bé, cậu bé cá tính nhưng hồn nhiên, đáng

yêu và có tình cảm yêu - ghét rất mãnh liệt Bé Thu trong tác phẩm là cô bé sắc sảo, cá tính.Trong khi cả gia đình và họ hàng, làng xóm thừa nhận ông Sáu là chồng, là cha, là anh em họhàng, của họ thì bé Thu giữ vững suy nghĩ non nớt ngây thơ của mình kiên quyết không nhậncha Trong suốt những ngày ông Sáu ở nhà, dù ông ra sức yêu thương vỗ về nhưng nó vẫn xalánh ông, quyết liệt từ chối Tính cách ấy cho phép ta liên tưỏng đến sự gan dạ, thông minh,không gì mua chuộc được của những em bé giao liên, dẫn đường cho cán bộ hay những emnhỏ trong đội thiếu niên Bát sắt đã được nhắc đến trong truyện ngắn “Làng” của Kim Lân.

Không chỉ vậy, các em còn là những đứa trẻ sống rất tình cảm, yêu gia đình, yêu quêhương tha thiết Bé Thu trong câu chuyện trên phản ứng quyết liệt với ông Sáu lúc ban đầucũng chỉ bởi vết thẹo tai hại Nhưng khi hiểu ra mọi điều, nó lao vào ông mà ôm, mà hôn, màníu kéo “con không cho ba đi” Thu cũng yêu ba một tình yêu cháy bỏng và cảm động Thiếunhi Việt Nam cũng vậy, các em luôn dành những tình cảm tốt đẹp nhất cho cha mẹ, người thân

và những gì thân thuộc nhất của mình

Những tính cách đáng quý của tuổi nhỏ đã phát triển thành đức tính quý báu ở nhữngchàng trai, cô gái Việt Nam tuổi mười tám đôi mươi Họ có tấm lòng yêu nước kiên định, có lítưỏng sống cao đẹp, gan dạ, dũng cảm và một tâm hồn trong trẻo ăm ắp tình yêu thương Bảnthân bé Thu lớn lên đã trở thành một cô giao liên dũng cảm xinh đẹp nổi tiếng nhiều chiếntrường bởi sự gan dạ, mưu lược Ba cô gái trong “Những ngôi sao xa xôi” cũng không kémphần Các cô làm nhiệm vụ san lấp hố bom trên tuyến đường Trường Sơn đầy lửađạn Hàngngày, hàng giờ các cô ở dưới sự oanh tạc bom đạn của kẻ thù, có những khoảnh khắc nghẹt thởtrực tiếp tháo gỡ bom mìn Dẫu vậy, họ luôn hoàn thành nhiệm vụ, trở thành điểm tựa, niềmtin cho những chuyến hàng, những cuộc hành quân vào miền Nam ruột thịt của những chiếc xekhông kính (Bài thơ về tiểu đội xe không kính – Phạm Tiến Duật) Sống giữa nơi sự sống vàcái chết tranh giành nhau quyền ngự trị nhưng họ không để tâm hồn mình tàn lụi mà luôn dạtdào niềm lạc quan yêu đời, yêu cuộc sống Họ hiểu và yêu thương những người đồng đội Tâmhồn họ nhạy cảm, tinh tế, sông mãi những mộng mơ của thiếu nữ tuổi mười tám đôi mươi.Trong cơn mưa rào chốn oai linh núi rừng đại ngàn, những cô gái chẳng khác nào con trẻ.Không đối mặt với bom đạn chiến trường nhưng anh thanh niên trong “Lặng lẽ SaPa” lại cónhững cách sóng riêng để cống hiến cho sự nghiệp chung của đất nước Anh làm công tác khítượng kiêm vật lí địa cầu trên đình Yên Sơn heo hút của SaPa vời vợi Đó là công việc đấtnước trao cho anh và dù gặp nhiều gian nan vất vả anh vẫn hoàn thành nó bằng tình yêu côngviệc, bằng lí tưởng sống vô cùng cao đẹp Anh làm việc ở đó một mình - trên đỉnh Yên Sơncao hơn hai nghìn sáu trăm mét Từng giây từng phút đối mặt với nỗi cô đơn, sự khắc nghiệtcủa thời tiết, sự vất vả của công việc Nhưng anh vẫn lạc quan, yêu đời yêu cuộc sống,

Tuổi trẻ Việt Nam, nhắc đến họ là nhắc đến sức mạnh của ý chí, của lòng tin, sự quảcảm phi thường và cả những mộng mơ, những nụ cười tiếng hát Tâm hồn họ như một dòngsông, vốn chảy êm đềm dịu mát nhưng những lúc cần có thể cuộn lên thành triều cường giông

tố cuốn trôi đi mọi rác rưởi cuộc đời

Trầm lắng hơn, điềm đạm hơn là tâm hồn của thế hệ những người cha, người ông trênmảnh đất chữ S diệu kì này Nhưng dầu thế nào, ở họ vẫn toát lên vẻ chân thành giản dị nhấtcủa tình cảm con người Đó là tình cảm đối với con cái, với những người thân yêu Ông Sáutrong “Chiếc lược ngà” có một tình yêu dành cho con gái thật cảm động Tình yêu ấy ông nungnấu trong suốt gần chục năm đi kháng chiến Khi trở về, tình cảm ấy bùng cháy thành nhữngyêu thương, hụt hẫng, giận hờn với đứa con ngây thơ, nhỏ dại Khi được con nhận là ba, ôngvui sướng biết bao và dồn tất cả tâm sức vào việc làm tặng con chiếc lược ngà quý giá Ở nhânvật này, ta thấy toát lên tình phụ tử thiêng liêng sâu nặng Với ông Hai trong truyện ngắn

“Làng” cũng vậy Với ông, con cái là điểm tựa tinh thần vững chắc Khi đau khổ nhất ôngcũng thủ thỉ tâm sự với đứa con thơ để cởi mở hết lòng mình với nó

Tình yêu gia đình, người thân là cội nguồn cùa tình yêu quê hương đất nước Điều nàyđược thể hiện sinh động hơn cả ở nhân vật ông Hai Ông yêu cái làng cùa mình như đứa conyêu mẹ Đi đâu ông cũng khoe làng, khoe với tất cả sự say mê náo nức lạ kì Khi nghe tin làngtheo giặc, ông đau khổ, tủi hờn như chính mình là kẻ theo giặc, phản bội Tổ quốc Phải có mộttình cảm máu thịt với nơi chôn rau cắt rốn của mình mới có được những cảm xúc lạ lùngđếnnhư vậy Dẫu yêu làng đến vậy, ông vẫn sẵn sàng “thù làng” nếu cái làng ấy phản bội nhândân, phản bội cụ Hồ Đó là những cảm xúc đặc biệt, nó khẳng định tình yêu làng xóm, quêhương đã hòa nguyện, thống nhất với tình yêu đất nước Những tình cảm riêng đã gắn bó chặtchẽ với những tình cảm chung lớn lao hơn Và, nếu cần thiết, họ có thể gạt bỏ niềm riêng đểsống trọn vẹn cho những tình cảm cao quý, thiêng liêng của cộng đồng, dân tộc

Bởi có được những suy nghĩ và tình cảm sâu sắc như thế, thế hệ trung niên, lão thành làđiểm tựa của cách mạng Việt Nam Nó là thế hệ người đứng nơi đầu sóng ngọn gió để trực tiếpchiến đấu và hi sinh cho Tổ quốc Ông Sáu trong “Chiếc lược ngà” là một người như vậy Ôngthấm thía hơn ai hết nhiệm vụ thiêng liêng của bản thân mình đối với đất nước và ông đã hiếndâng tất cả những gì mình có cho dân tộc Bảy tám năm đi chiến đấu, dù nhớ nhà, nhớ conkhôn nguôi ông vẫn không rời chiến trường nửa bước Ngày ông hết hạn nghỉ phép cũng là lúccon gái ông nhận cha Ông đã muốn ở lại xiết bao dù chỉ là vài giây ngắn ngủi nhưng tiếnggiục lên đường đã vang lên và ông đủ sức mạnh để cất bước

Có thể nói, những thế hệ người Việt chân chính đã được tái hiện sinh động trong mộtcảm hứng và quan điểm nhất quán, lôgic Sợi dây xuyên suốt đời sống tinh thần con người ViệtNam là tình yêu gia đình, yêu quê hương đất nước và sự cống hiến hết mình cho những gìmình yêu quý, tôn thờ Điều này lí giải vì sao trong bao lần cuộc chiến tranh chống xâm lược,lần nào chúng ta cũng chiến đấu và chiến thắng Một chân lí thật đơn giản nhưng ít kẻ thù nàohiểu được: người Việt Nam đã ra trận với khí thế, với tinh thần được đúc kết từ mấy ngàn nămtrong lớp lớp các thê hệ người Việt Nam anh hùng

III NHỮNG GỢI Ý MANG TÍNH THAM KHẢO VỀ PHƯƠNG PHÁP, CÁCH THỨC LÀM BÀI, DẠNG BÀI VỀ TÁC PHẨM TRUYỆN HIỆN ĐẠI VIỆT NAM.

1 Hướng dẫn học sinh phân tích đề

Một đề bài Tập làm văn còn được xem là một bài toán của nghệ thuật ngôn từ Bởi baogiờ trong một đề bài Tập làm văn cũng có những yêu cầu bắt buộc mà người thực hiện đề bài

phải tìm ra phương pháp giải Vì thế, bước phân tích đề được xem là khâu đầu tiên, có vai tròquyết định “dẫn đường, chỉ lối” cho người làm bài Nếu phân tích đúng yêu cầu của đề bài thì

sẽ tìm ra được hướng đi đúng Ngược lại, nếu phân tích sai thì sẽ không đáp ứng được yêu cầucủa đề, đôi khi còn bị lệch đề, lạc đề hoặc thiếu sót các vấn đề Chính vì thế, mà người giáoviên phải hướng dẫn học sinh biết phân tích kĩ đề Một đề bài văn nghi luận về tác phẩm truyện(hoặc đoạn trích) không bao giờ đồng nhất một dạng đề đơn điệu, trái lại nó có rất nhiều dạng,

nhưng chủ yếu ở lớp 9, theo chúng tôi có ba dạng đề cơ bản sau:

- Dạng đề thứ 1: Suy nghĩ về nhân vật, tác phẩm hoặc một khía cạnh nhân vật, tác

Đề 1: Suy nghĩ của em về đời sống tình cảm gia đình trong chiến tranh qua truyện ngắn

“Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng (SGK – Ngữ Văn 9 – Tập 1)

Đề 2: Về giá trị truyện ngắn “Lặng lẽ SaPa” của Nguyễn Thành Long, sách giáo viênNgữ văn 9, tập 1, trang 204 nhận định: “Một trong những yếu tố tạo nên sức hấp dẫn và gópvào thành công của truyện ngắn Lặng lẽ SaPa là chất trữ tình”

Bằng những hiểu biết của mình về tác phẩm, em hãy làm sáng tỏ nhận định trên

Tuỳ theo mỗi dạng đề mà giáo viên hướng dẫn học sinh các thao tác làm bài khác nhau

- Đối với dạng đề 1 và dạng đề 2, học sinh thường hay nhầm lẫn.Vì vậy, giáo viên phảihướng dẫn cho học sinh biết phân biệt rõ thế nào là suy nghĩ về nhân vật, về tác phẩm? Thếnào là phân tích nhân vật, tác phẩm?

Suy nghĩ về nhân vật, tác phẩm hoặc một khía cạnh về nhân vật, về tác phẩm là nghiêncứu về cảm nhận chủ quan của người viết về nhân vật, tác phẩm hay một khía cạnh nào đó vềnhân vật, tác phẩm (không nhất thiết là phải phân tích đầy đủ từng đặc điểm của nhân vật hoặc

đầy đủ giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, có thể chọn những gì mình cảm nhận sâusắc nhất)

Ví dụ: Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn “Làng” của Kim Lân

Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh cảm nhận, suy nghĩ về nét nổi bật của nhân vật này

là tình yêu làng hòa quyện với lòng yêu nước và tinh thần khángchiến được bộc lộ trong tìnhhuống nào? Tình cảm ấy có đặc điểm gì ở hoàn cảnh cụ thể lúc bấy giờ? (Thời kì đầu của cuộckháng chiến chống thực dân Pháp?) Những chi tiết nghệ thuật nào chứng tỏ một cách sinhđộng và thú vị tình yêu làng và lòng yêu nước ấy (về tâm trạng, cử chỉ, lời nói )

Trong khi đó yêu cầu của dạng đề 2 (phân tích nhân vật, tác phẩm hay môt khía cạnh vềnhân vật, tác phẩm ) là yêu cầu người viết tìm hiểu, đánh giá, nhận xét đầy đủ từng đặc điểmnhân vật, từng giá trị nội dung, nghệ thuật của tác phẩm

- Đối với dạng đề 3: Phân tích để nêu ra nhận xét hoặc làm sáng tỏ một vấn đề, ngườigiáo viên phải biết vận dụng phát huy các kiến thức chương trình Tập làm văn ở các lớp dưới

để nêu cao yêu cầu giải quyết đề bài văn dạng này

Ví dụ đối với đề bài: Suy nghĩ về đời sống tình cảm gia đình trong chiến tranh quatruyện ngắn“Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng (SGK – Ngữ Văn 9 – Tập 1), học sinhkhông phải đơn thuần phân tích những biểu hiện cụ thể tình cảm cha con ông Sáu và bé Thu

mà còn phải trình bày những cảm nhận của mình về tình cảm cha con hết sức cảm động tronghoàn cảnh éo le của thời chiến tranh: chịu đựng nhiều mất mát ; khơi gợi nhiều xúc cảm chongười đọc niềm cảm động, khâm phục, quý mến Từ đó, suy nghĩ về tình cảm cha con, tìnhcảm gia đình trong hoàn cảnh hiện tại: phải biết trân trọng, giữ gìn, vun đắp

Từ việc phân tích ba dạng đề nêu trên, giáo viên giúp học sinh nhận thức được tầm quantrọng của việc phân tích, tìm hiểu đề và biết vận dụng thành thạo, linh hoạt để hình thànhnhững thao tác và kĩ năng phân tích đề chính xác, làm cơ sở cho việc tìm ý Tuỳ theo yêu cầucủa mỗi dạng đề (như nghị luận toàn bộ tác phẩm, nghị luận một vấn đề trong tác phẩm haynghị luận có kết hợp giải quyết vấn đề có liên quan) mà xác định nội dung và trình trự phântích (khái quát – phân tích – tổng hợp) Căn cứ vào nội dung và trình tự phân tích, đặt ra và trảlời những câu hỏi để có các ý lớn, ý nhỏ của bài văn

2 Hướng dẫn học sinh tìm ý:

Một bài nghị luận tác phẩm văn học nói chung và nghị luận về tác phẩm truyện nóiriêng, trước hết phải có ý hay Vậy ý hay là gì? Thế nào là ý hay?

Làm thế nào để tìm ra được ý hay cho bài văn Theo GS Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng:

“Ý hay trước hết phải là ý đúng, ý sâu, ý mới, ý riêng Ý đúng, ý sâu phải là ý của mình khám phá mới hay Cho nên, tìm ra ý mới, ý riêng, ý đúng, ý sâu là công việc quyết định nhất và tất nhiên cũng là khó khăn nhất”

Tác phẩm văn học nhất là tác phẩm truyện là tấm gương phản ánh hiện thực của cuộcsống muôn màu, muôn vẻ thông qua những hình tượng nhân vật với đầy đủ tư tưởng, tình cảm,nội tâm phong phú, đặt trong những tình huống, hoàn cảnh có vấn đề mấu chốt, cụ thể, tiêu

biểu đại diện cho một tầng lớp người nào đó trong cuộc sống đời thường Vì thế muốn tìmđược ý hay, ý đúng, ý sâu sắc người giáo viên phải hướng học sinh đọc hiểu tác phẩm truyện.Đọc hiểu trước hết là phải đọc kĩ tác phẩm để nắm cốt truyện, chủ đề các ý chính, các chi tiếttiêu biểu, các dẫn chứng thuyết phục không đọc kĩ tác phẩm, học sinh khó lòng nắm được ý

đồ của tác giả, dễ dàng bỏ qua những đặc điểm đặc sắc về nội dung cũng như nghệ thuật củatác phẩm

Ví dụ với đề bài: Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn “Làng” của Kim Lân.Nếu học sinh không đọc kĩ tác phẩm này, thì không thể tìm ra được những ý hay, đặc sắc Các

em dễ dàng rơi vào công thức chung chung, suy nghĩ hời hợt, không khám phá ra nét mớitrong tình cảm đối với làng quê của nhân vật ông Hai Đó là một trường hợp tiêu biểu chonhững chuyển biến mới trong đời sống tình cảm của người nông dân Việt Nam thời kì khángchiến chống thực dân Pháp Nếu học sinh không đọc kĩ từng trang truyện, thì không thấu hiểuđược nỗi lòng của ông Hai với cuộc đấu tranh nội tâm sâu sắc và mãnh liệt để cuối cùngnhân vật đi đến một dứt khoát: “Làng thì yêu thật, nhưng làng theo Tây thì phải thù” Rõ ràng

để có được những suy nghĩ và nhận xét sâu sắc về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn “Làng”học sinh không nghiền ngẫm thấu đáo tác phẩm Có đọc kĩ được tác phẩm, các em mới cảmthụ hết những tình huống thú vị, các chi tiết hay trong tác phẩm Từ đó, ý tứ mới sâu rộng, suynghĩ về nhân vật mới sâu sắc, phong phú

Sau khi đọc kĩ tác phẩm truyện, khám phá ra được cái hay, cái đẹp, cái đặc sắc trongtừng yếu tố nội dung, nghệ thuật và nhân vật, học sinh tự đặt ra và trả lời những câu hỏi để cónhững ý lớn, ý nhỏ của bài văn

Dưới đây là các dạng câu hỏi gợi ý, giúp học sinh tìm ý:

* Câu hỏi tìm hiểu tác giả, xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác:

Hỏi: Tác giả là ai? Có những nét gì nổi bật trong cuộc đời và sự nghiệp? Sống trongthời kì nào? Có nét riêng, nét độc đáo gì về phong cách cá nhân? (*chuyên sáng tác về mảng

đề tài nào? Sự nghiệp sáng tác ra sao?)

Hỏi: Tác phẩm trên được trích từ đâu? Được sáng tác trong hoàn cảnh nào? Tác phẩmđược đánh giá như thế nào? Có phải là tác phẩm tiêu biểu cho sự nghiệp sáng tác văn chươngcủa tác giả không?

* Câu hỏi tìm hiểu giá trị nội dung:

Hỏi: Đề bài gồm mấy ý? Ý nghĩa cụ thể, ý nghĩa khái quát là gì? Những ý nào tập trungthể hiện chủ đề, tư tưởng của truyện? Nội dung có thể hiện được những vấn đề lớn mà xã hộiquan tâm hay không? Có giá trị nhân văn như thế nào?

Hỏi: Nhân vật chính của truyện là ai? Đại diện cho tầng lớp người nào trong xã hội? Cónhững nét tính cách như thế nào? Nét tính cách nào là tiêu biểu nhất? Nét tính cách đó đượcbiểu hiện qua những chi tiết nào? ( Diện mạo, cử chỉ, hành động, lời nói, tư tưởng tình cảm,nội tâm ?)

* Câu hỏi tìm hiểu giá trị nghệ thuật:

Hỏi: Tác phẩm truyện được viết theo phonh cách nào? Có nét gì sáng tạo riêng trongnghệ thuật tình huống? Có hìn tượng nghệ thuật nào là độc đáo? Ngôn ngữ diễn đạt, cấu trúc,

bố cục của truyện có đặc sắc?

Hỏi: Tác phẩm truyện trên có tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của tác giả không?

Có thể hiện được bản lĩnh sáng tạo của nhà văn đầy tài năng và tâm huyết cho thời đại, mộttrào lưu văn học không?

* Câu hỏi gợi mở những hướng xem xét mới:

Hỏi: Có thể so sánh, đối chiếu với những tác giả, tác phẩm nào để phân tích tác phẩmđược sâu rộng, toàn diện hơn?

Hỏi: Tác phẩm truyện có ảnh hưởng gì trong thời đại tác giả đương sống và đối với cácthời đại sau này? Tại sao tác phẩm được mọi người yêu thích?

Với chừng ấy câu hỏi, không thể nào giáo viên giảng một cách cặn kẽ, tỉ mỉ trong quátrình phân tích một đề bài trên lớp Do đó đòi hỏi người giáo viên phải biết chọn lựa những câuhỏi tìm ý phù hợp, có tác dụng khơi nguồn cảm xúc cho học sinh Hay nói cách khác, ngườigiáo viên biết chọn điểm đột phá Bởi, mỗi tác phẩm truyện dù là ngắn hay dài đều là một khobáu vừa lộ thiên vừa huyền bí về nội dung và nghệ thuật Nhiệm vụ người giáo viên là giúpcho các em học sinh biết cách khám phá và đột nhập kho báu ấy, nhất là phần sáng tạo kì côngcủa tác giả

Nhưng bắt đầu từ đâuvà như thế nào? Đây là vấn đề nghệ thuật giảng dạy Nếu khéo léokhám phá sẽ có được nhiều cảm xúc, gợi mở cho các em niềm tin yêu thích, tích cực tư duylàm bài Bài nghị luận của các em sẽ sâu sắc, tinh tế và chân thật Nếu không khéo léo sẽ làmcho các em nhàm chán và bài viết của các em trở nên lạc lỏng, hời hợt, tẻ nhạt

cố định nào Trong trường hợp này, đòi hỏi học sinh phải có bản lĩnh viết văn, phải có dụng ýnghệ thuật trong cách sắp xếp trình bày luận điểm để đạt được mục đích yêu cầu của đề bài,làm sáng tỏ vấn đề Thông thường dàn bài chung cho bài văn nghị luận về tác phẩm truyệntheo một trình tự như sau:

1 Mở bài: Giới thiệu tác phẩm truyện hay đoạn trích (tuỳ theo yêu cầu cụ thể của đềbài) và nêu ý kiến đánh giá sơ bộ của mình

2 Thân bài: Nêu các luận điểm chính về nội dung và nghệ thuật của tácphẩm; có phântích, chứng minh bằng các luận cứ tiêu biểu và xác thực

3 Kết bài: Nêu nhận định, đánh giá chung của mình về tác phẩm truyện hoặc đoạntrích

Điểm lưu ý trong cách làm bài văn nghị luận là trong bài văn không phải bao giờ các ýcũng được trình bày dàn đều nhanh mà nên khắc sâu chỗ nói kĩ, chỗ nói lướt qua Cho nên,ngay ở khâu lập dàn ý, sau khi sắp xếp ý, ta nên cân nhắc, định trước tỉ lệ dành cho mỗi ý trongbài để chủ động xây dựng một bài văn cân đối, có chiều sâu, tạo được điểm hấp dẫn, lôi cuốnngười đọc Thông thường ý được nói kĩ là trọng tâm

Ví dụ như đề bài: Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn “Làng” của KimLân(SGK – Ngữ Văn 9 – Tập 1)

Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh lập dàn bài như sau:

* Mở bài: Giới thiệu truyện ngắn “Làng” của Kim Lân và nhân vật ông Hainhân vậtchính của tác phẩm, một trong những tác phẩm thành công bậc nhất của văn học thời kì khángchiến chống Pháp khi viết về tinh thần, lòng yêu nước của người nông dân

+ Chi tiết đi tản cư nhớ làng

+ Theo dõi tin tức kháng chiến

+ Tâm trạng khi nghe tin làng Chợ Dầu theo Tây

+ Niềm vui tin đồn được cải chính

- Nghệ thuật xây dựng nhân vật:

+ Chọn tình huống tin đồn thất thiệt để thể hiện diễn biến tâm trạng nhân vật

+ Các chi tiết miêu tả nhân vật, miêu tả tâm lí nhân vật

+ Các hình thức trần thuật (đối thoại, độc thoại, độc thoại nội tâm )

b Nhận xét, đánh giá về nhân vật:

- Nhân vật ông Hai đã có những chuyển biến mới trong tình cảm của người nông dân(những nhận thức mới, những tình cảm mới mẻ: sự nhiệt tình, hăng hái tham gia kháng chiến,lòng tin tưởng tuyệt đối vào kháng chiến, vào lãnh tụ )

- Tình yêu làng đã được nâng lên thành tình yêu nước, sẵn sàng hy sinh tình cảm riêng(nhà ông bị Tây đốt nhẵn ông vẫn vui sướng, tự hào)

- Là nhân vật để lại nhiều tình cảm đẹp trong lòng người đọc: sự yêu mến, trân trọng vàcảm phục

* Kết bài: Sức hấp dẫn của hình tượng nhân vật Thành công của nhà văn khi xây dựnghình tượng nhân vật ông Hai

Ở trên là một dàn ý tiêu biểu(mang tính tham khảo) cho một bài văn nghị luận về tác

phẩm truyện, học sinh có thể dựa vào ý trên để thiết lập cho những bài văn cụ thể khác

Lưu ý khi lập dàn ý cần tránh các lỗi sau:

- Lạc ý: Là những ý không đúng với yêu cầu về nội dung và phương pháp nghị luận nêutrong đề bài Ví dụ: yêu cầu của một bài văn nghị luận là những luận điểm, luận cứ, luận chứng

mà học sinh lại nêu ý miêu tả hoặc kể chuyện

- Ý không phù hợp với nội dung: Ví dụ: Đề yêu cầu nêu suy nghĩ về nhân vật mà dànbài lại đưa ra ý phê phán thái độ của nhân vật hoặc đề ra phương pháp giải quyết khác như nêuquan niệm sống, đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân tiêu cực hay sa vào bình luận về giá trị tácphẩm và những đóng góp của tác giả

- Thiếu ý: có thể thiếu một số ý lớn so với yêu cầu đề bài hoặc một số ý nhỏ Ví dụ: tìnhyêu làng, yêu nước của nhân vật ông Hai trong truyện ngắn “Làng” của tác giả Kim Lân đượctriển khai thành bốn ý nhỏ mà dàn bài chỉ có ba hoặc hai

- Lặp ý: Là ý sau lặp lại hoàn toàn ý trước Ví dụ với đề bài: “Suy nghĩ về tình cha controng chiến tranh qua truyện ngắn “Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng Nếu học sinhkhông khéo triển khai tình cảm của bé Thu với cha và ngược lại tình cảm của ông Sáu với béThu thì dễ lặp ý

- Sắp xếp các ý lộn xộn: Là sắp xếp không theo thứ tự nào, các ý không được sắp xếptheo một trình tự hợp lí mà được viết theo sự tùy tiện, do thiếu hiểu biết, do cảm hứng , đảolộn cả giá trị nội dung, nghệ thuật Đây là hiện tượng viết văn tuỳ tiện, gặp đâu nói đấy, khôngchuẩn bị kĩ dàn bài

4 Hướng dẫn học sinh viết đoạn và liên kết đoạn:

Từ dàn ý đã có sẵn, các em có thể viết thành đoạn, thành bài, đoạn thân bài, đoạn kếtbài Khi làm phần này, GV nên nhắc lại cho học sinh các cách liên kết câu và liên kết đoạn vănnhằm khắc sâu kiến thức, lí thuyết cho học sinh vận dụng vào thực hành

a Đoạn mở bài: là đoạn văn khởi đầu của bất cứ bài văn nào Nó là đoạn giới thiệu vấn

đề được nghị luận trong bài văn Đồng thời, khơi gợi, lôi cuốn người đọc sự chý ý đối với vấn

đề đó

- Nguyên tắc mở bài:

+ Cần nêu vấn đề đặt ra trong bài

+ Chỉ được phép nêu những nét khái quát (học sinh không được lấn sang phần thân bài:giảng giải minh hoạ hay nhận xét, đánh giá ý kiến nêu ra trong đề bài)

- Cách mở bài: có rất nhiều cách mở bài Tùy dụng ý của người làm mà có thể vận dụngmột trong những trường hợp sau:

+ Cách mở bài trực tiếp: giới thiệu ngay vấn đề cần nghị luận (còn gọi là trực khởi) + Mở bài gián tiếp: nêu ra những ý kiến có liên quan đến vấn đề càn nghị luận (từ kháiquát đến cụ thể, so sánh, đối chiếu, tương đồng, )

Sau đây là những cách mở bài tham khảo cho đề bài: “ Suy nghĩ về nhân vật ông Haitrong truyện ngắn “Làng” của Kim Lân

* Cách trực tiếp:

“Nhân vật ông Hai trong truyện ngắn “Làng” của Kim Lân là người nông dân có tìnhyêu làng hòa quyện với lòng yêu nước, trung thành với kháng chiến và lãnh tụ Đó là nét mớitrong đời sống tình cảm của người nông dân Việt Nam thời kì đầu cuộc kháng chiến chốngPháp đã để lại trong lòng người đọc những ấn tượng sâu sắc”

* Cách gián tiếp (có thể giới thiệu cho HS nhiều cách mở bài gián tiếp khác nhau chohọc sinh tham khảo)

- Cách 1:

Trong nền văn học Việt Nam hiện đại, Kim Lân là một trong những gương mặt tiêubiểu, độc đáo Do hoàn cảnh sống của mình, ông am hiểu sâu sắc sinh hoạt, tâm lý của ngườinông dân Kim Lân được xem là nhà văn của nông thôn, của người dân quê Việt Nam vớinhững vẻ đẹp mộc mạc mà đậm đà “Làng” là một truyện ngắn đặc sắc nhất của Kim Lân Tácphẩm này được viết trong thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, thể hiện mộtcách sinh động vẻ đẹp của tình yêu làng, lòng yêu nước ở người nông dân Ai đến với “Làng”,chắc khó quên được ông Hai – một nhân vật nông dân mang những nét đẹp thật đáng yêu quangòi bút khắc hoạ tài tình của nhà văn Kim Lân

- Cách 2:

Tình yêu làng, sự gắn bó nơi chôn nhau cắt rốn là một tình cảm sâu nặng ở con ngườiViệt Nam nói chung, đặc biệt ở người nông dânViệt Nam nói riêng Lịch sử văn học dân tộctừng xây dựng thành công nhiều nhân vật mang tình cảm đáng quý ấy Nhân vật ông Hai trongtruyện ngắn “Làng” của Kim Lân là một trong những trường hợp như thế

Sau khi đã hướng dẫn cụ thể cho học sinh cách mở bài trên, giáo viên tiến hành cho họcsinh rèn viết đoạn mở bài và tin chắc rằng học sinh sẽ viết tốt

Bước tiếp theo, giáo viên sẽ hướng dẫn học sinh viết phần thân bài (gồm nhiều đoạn,giáo viên có thể chọ học sinh viết một đoạn tiêu biểu)

b Đoạn thân bài:

Trước hết giáo viên nên xác định vai trò của phần thân bài cho học sinh nhận thức đầy

đủ tầm quan trọng của nó trong một bài văn Phần thân bài sẽ lần lượt trình bày, giải thích,nhận xét, đánh giá các luận điểm của vấn đề được đặt ra trog đề bài (thực hiện vừa đủ, khôngthiếu, không thừa các nhiệm vụ đã đề ra ở phần mở bài)

Ở từng luận điểm cần có sự phân tích, chứng minh cụ thể, chính xác bằng những dẫnchứng sinh động trong tác phẩm

Giữa các luận điểm, đoạn văn cần có sự liên kết, chuyển tiếp một cách linh hoạt, uyểnchuyển, tránh gò bó, máy móc, công thức

Dưới đây là một trong những đoạn thân bài của đề bài:

Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn “Làng” của Kim Lân

Giáo viên có thể giới thiệu cho học sinh tham khảo

Tình yêu làng, yêu nước của nhân vật ông Hai được thể hiện một cách cảm động quadiễn biến tâm trạng của ông Tác giả đã sáng tạo ra một tình huống bất ngờ, đầy kịch tính đầythú vị để thử thách tình yêu làng của ông Hai

Khi có tin đồn về làng chợ Dầu theo giặc Ông Hai vô cùng đau xót: “cổ ông lão nghẹnắng lại, da mặt tê rân rân, ông lão lặng đi tưởng như đến không thở được ông cúi gằm mặtxuống mà đi” Về đến nhà, ông nằm vật ra giường, không dám đi đâu Ông buồn, ông xấu hổ.Ông tự tranh luận với mình, tự dằn mặt mình hoặc cáu gắt với vợ Đêm, ông trằn trọc khôngsao ngủ được; ông hết trở mình bên này, lại trở mình bên kia, thở dài, chân tay ông lão nhũnra, Tin đồn loang xa, mụ chủ nhà hay được đuổi khéo gia đình ông Ông hai rơi vào tìnhtrạng bế tắc Ông có nghĩ đến việc trở về làng nhưng liền sau đó ông phản kháng lại ngay, ôngphẫn uất nói: “Làng thì yêu thật nhưng làng theo Tây mất rồi thì phải thù.” Thật là tuyệt đườngsinh sống! Ông quyết không trở về làng vì “Về làng là bỏ kháng chiến, bỏ Cụ Hồ.” Ông chỉcòn biết tâm sự với đứa con nhỏ ngây thơ Qua những lời tâm sự mộc mạc, chân thật đầy cảmđộng với con, ta thấy được tấm lòng yêu nước cao đẹp của người nông dân này

Văn hào I- Li- A Ê- Ren- Bua đã nói: Lòng yêu nhà, yêu hàng xóm, yêu đồng quê trởnên lòng yêu nước Ông Hai đúng là một con người như vậy – một người thiết tha yêu làng, vìyêu làng nên ông yêu nước, kính yêu Cụ Hồ, quyết trung thành với kháng chiến Đó chính lànét đẹp trong đời sống tình cảm của người nông dân Việt Nam thời kì đầu cuộc kháng chiếnchống Pháp

Ở trên chỉ là một đoạn tiêu biểu của phần thân bài (gồm nhiều đoạn), giáo viên có thểhướng dẫn học sinh viết các đọan khác nhau của các đề khác

Dù là đoạn văn nào thì giáo viên cũng phải phân tích cho học sinh thấy rõ cách trìnhbày nội dung một đoạn văn Thế là phải tích hợp với kiến thức Tiếng Việt ở lớp dưới Giáoviên nhắc lại cách trình bày tiêu biểu mà học sinh thường vận dụng viết đoạn văn nghị luận(gồm bốn cách: diễn dịch, quy nạp, móc xích, song hành,…) Nhưng đôi khi để nhấn mạnh ýchính, ý khái quát của vấn đề cần phân tích, ta cũng có thể viết đoạn văn hỗn hợp như đoạnvăn thân bài trên

Mục đích của bài văn nghị luận về tác phẩm truyện là trình bày những nhận xét, đánhgiá của mình về nhân vật, sự kiện hay chủ đề, tư tưởng và nghệ thuật của một tác phẩm cụ thể.Cho nên, sau khi đã thực hiện được các nhiệm vụ đó ở phần thân bài, giáo viên tiến hànhhướng dẫn học sinh khẳng định lại vấn đề ở đoạn kết bài

c Đoạn kết bài:

Đoạn kết bài phải thể hiện đúng quan điểm đã trình bày ở phần thân bài Chỉ nêu những

ý nhận xét, đánh giá khái quát, không trình bày lam man hay lặp lại ý diễn giải, minh hoạ cụthể, chi tiết Cũng không nên lặp lại nguyên văn lời lẽ của phần mở bài Khác với mở bài, phầnkết bài thiên về đánh giá, tổng kết vấn đề

Có nhiều cách kết bài khác nhau, tuỳ theo dụng ý của người viết Có khi kết bài là tómtắt, khẳng định lại giá trị nội dung, nghệ thuật của tác phẩm; có kết bài là tổng hợp những cảmnhận sâu sắc về nhân vật, tác giả, tác phẩm; có khi kết bài lại là liên tưởng đến vấn đề khác cóliên quan

Thế nên, để hướng dẫn học sinh viết được những kết bài sâu sắc, người giáo viên cầnphải giúp học sinh nhận thức được tầm quan trọng của đoạn kết bài (không chỉ khép lại, hoànchỉnh bài văn mà còn làm cho bài văn thêm khái quát, nâng cao về mọi mặt: tư tưởng, tìnhcảm, chủ đề, quan niệm sống tốt đẹp )

Dưới đây là hai cách kết bài cho đề bài văn: Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyệnngắn “Làng” của Kim Lân

- Cách 1: Đánh giá nhân vật và khẳng định giá trị tác phẩm:

Ông Hai trong truyện ngắn “Làng” là một nhân vật đã để lại nhiều ấn tượng sâu sắc đốivới bạn đọc Qua truyện này, bằng những tình huống, chi tiết chân thật, thú vị, bằng nghệ thuậtmiêu tả tâm lí nhân vật sinh động, Kim Lân đã đem đến cho chúng ta một hình tượng hấp dẫn

về người nông dân Việ Nam trong cuộc kháng chiến chống Pháp Tình yêu thiết tha, sự gắn bósâu nặng với làng quê, đất nước của nhân vật ông Hai luôn luôn có ý nghĩa giáo dục thấm thíađối với các thế hệ bạn đọc

- Cách 2: Cảm nhận sâu sắc về nhân vật và tác giả, tác phẩm:

Trong số rất nhiều nhân vật nông dân từ những trang truyện đi vào lòng người đọc và đãchiếm được tình cảm yêu thương, quý mến, trân trọng nơi trái tim sâu kín của mỗi người, cóthể nói bạn đọc khó có thể quên được nhân vật ông Hai trong tác phẩm “Làng” của Kim Lân –một người nông dân thuần phác với tình yêu làng, yêu nước chứa chan, sâu nặng, một lòngtrung thành với kháng chiến, với cụ Hồ đã trở thành hình tượng nhân vật tiêu biểu cho ngườinông dân Việt Nam trong thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp Nhà văn Kim Lân đãdiễn tả được diễn biến những xung đột nội tâm sâu sắc và quyết liệt của nhân vật nhưng lạiđược diễn đạt bằng chất liệu ngôn ngữ bình dị, mộc mạc, tạo được tình huống bất ngờ, thú vị.Chính vì thế, nhà văn Kim Lân được đánh giá là cây bút hàng đầu về đề tài nông dân và nôngthôn Việt Nam

Có thể nói, hướng dẫn học sinh cách làm bài văn nghị luận về tác phẩm truyện tức là đitìm và khám phá ra cái hay, cái đẹp trong văn chương nghệ thuật Từ khâu phân tích đề, tìm ý,lập dàn ý, viết đoạn và liên kết đoạn là cả một quá trình lao động nghệ thuật sáng tạo, giúp các

em hiểu ra chân lí ấy sẽ là con đường ngắn nhất hướng các em yêu thích văn chương và cóhứng thú khi làm bài tập làm văn kiểu bài nghị luận về tác phẩm văn học nói chung, tác phẩmtruyện nói riêng

D NỘI DUNG KIẾN THỨC CỤ THỂ TỪNG TÁC PHẨM TRUYỆN HIỆN ĐẠI VIỆT NAM.

sự kiện, hành động Phần chính của truyện (được trích trong SGK) là diễn biến tình cảm vàthái độ của ông Hai đối với làng quê khi ở nơi tản cư ông nghe tin làng mình lập tề theo giặcđến khi cái tin ấy được cải chính

– Tình huống truyện là việc ông Hai tình cờ nghe được cái tin làng Chợ Dầu của mìnhtheo giặc khi ông vừa từ phòng thông tin bước ra, đang phấn chấn vì những tin tức ta đánhthắng giặc ở nhiều nơi Vốn là người rất yêu và tự hào về cái làng của mình, tin ấy đã khiếnông Hai sững sờ rồi đau khổ, tủi hổ Suốt mấy ngày liền, ông không dám bước chân ra khỏinhà, vì sợ phải nghe những lời bàn tán về cái tin làng Chợ Dầu theo giặc Ông chỉ biết trút nỗilòng của mình vào cuộc trò chuyện với đứa con út Tình thế của ông Hai bị dồn đến chỗ tưởngnhư bế tắc khi mụ chủ nhà tỏ ý không muốn cho gia đình ông – dân của cái làng theo giặc – ởnhờ nữa Cuối cùng thì cái tin làng Chợ Dầu theo giặc đã được cải chính, ông Hai phấn chấn,vui vẻ đi khắp mọi nhà để cải chính cái tin ấy và kể chuyện làng mình đánh giặc Qua nhân vậtông Hai, tác giả đã thể hiện chân thực và cảm động sự thống nhất giữa tình cảm làng quê vàlòng yêu nước, tinh thần kháng chiến ở người nông dân trong thời kì kháng chiến chống Pháp

+ Góp vào thành công của truyện còn phải kể đến nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ – ngônngữ nhân vật và người trần thuật Kim Lân vốn rất am hiểu và gần gũi với những nhân vậtquần chúng của mình, nhà văn để họ được nói năng, suy nghĩ, hành động một cách hết sức tựnhiên mà bộc lộ được tâm lí, tính cách Ngôn ngữ của ông Hai – cả trong những lời đối thoại

và lời độc thoại đều rõ là lời ăn tiếng nói, cách nghĩ của một ông lão nông dân vốn gắn bó thathiết với làng quê và rất trung thành với cách mạng, với kháng chiến.

+ Nghệ thuật trần thuật của truyện ngắn Làng cũng khá đặc sắc Tuy lời trần thuật vẫn ởngôi thứ ba vô hình, nhưng quan điểm và ngôn ngữ của người trần thuật thống nhất với quanđiểm và ngôn ngữ của nhân vật chính, nhiều chỗ nhập vào dòng tâm tư của nhân vật ông Hai

Gợi ý:

1 – Tinh huống truyện là sự việc ông Hai tình cờ nghe được cái tin làng Chợ Dầu củamình làm Việt gian theo giặc khi ông vừa từ phòng thông tin bước ra, đang phấn chấn vìnhững tin tức ta đánh thắng giặc ở nhiều nơi Nhưng vì sao cái tin ấy lại có tác động mạnh đếntâm trạng của ông Hai, tạo nên sự đau xót, tủi hổ ghê gớm trong lòng nhân vật? Đó là bởi ôngHai rất yêu và tự hào về cái làng Chợ Dầu của mình, thậm chí ông có cái tính thích khoe làng.Nhưng căn nguyên sâu xa còn ở chỗ ông Hai không chỉ là một “thôn dân” – một người củalàng, mà còn là một “công dân” – một người dân yêu nước Ở ông, lòng yêu nước, tinh thầnkháng chiến bao trùm và chi phối tình yêu làng quê Bởi vậy mà ông đã đi tản cư vào vùngkháng chiến Vì thế, khi nghe tin làng mình theo giặc, ông Hai vô cùng đau xót, tủi hổ, suốtmấy ngày liền ông không dám bước ra ngoài đường, và có lúc ông nghĩ: “Làng thì yêu thật,nhưng làng theo Tây mất rồi thì phải thù”

Tạo dựng tình huống ấy, tác giả đặt nhân vật vào sự xung đột nội tâm giữa hai tình cảm:tình yêu làng quê và lòng yêu nước Đồng thời, qua diễn biến tâm trạng của nhân vật, Kim Lânkhẳng định: lòng yêu nước, tinh thần kháng chiến là tình cảm chủ đạo, bao trùm; tình cảm làngquê, tình cảm quê hương phải đặt trong sự thống nhất với lòng yêu nước Đó cũng là đặc điểmchung trong đời sống tinh thần, tình cảm của con người Việt Nam thời kì kháng chiến

Tình huống truyện được tạo dựng một cách tự nhiên, hợp lí Từ một sự việc có vẻ nhưngẫu nhiên, ở bên ngoài (câu nói của người đàn bà tản cư ở chỗ hàng nước mà ông Hai vô tìnhnghe được) đã chuyển thành tình huống bên trong nội tâm nhân vật, trở thành tình huống tâm

lí Từ tình huống ấy, tác giả có điểu kiện soi chiếu vào đời sống nội tâm nhân vật, miêu tả diễnbiến tâm lí của ông Hai

2 – HS tìm nêu các chi tiết miêu tả tâm lí nhân vật ông Hai ở ba thời điểm: khi bất ngờnghe tin làng mình theo giặc, trong những ngày tiếp sau đó và khi cái tin làng Chợ Dầu theogiặc được cải chính Chú ý: tâm lí nhân vật không chỉ được biểu hiện trực tiếp trong những

cảm xúc, ý nghĩ mà còn được thể hiện qua cảm giác ở ngoại hình và ngôn ngữ đối thoại củanhân vật.

Ban đầu là những cảm xúc đột ngột hiện ra bằng các trạng thái cơ thể: cổ nghẹn ắng lại,

da mặt tê rân rân rồi lặng đi tưởng chừng không thở được Rồi tiếp đó là nỗi xấu hổ, đau xótkhiến ông cúi gằm mặt mà đi Nỗi đau đớn, tủi hổ về việc làng mình theo giặc khiến ông Haicảm thấy như mình cũng là kẻ có tội, lúc nào cũng nơm nóp lo sợ, không dám ló mặt ra ngoài.Sau cùng thì tâm trạng của ông Hai được biểu hiện trong những lời độc thoại dưới hình thứctrò chuyện với đứa con út, mà thực chất là lời tự minh oan và khẳng định tấm lòng thủy chungcủa mình với kháng chiến để làm vơi bớt phần nào nỗi khổ tâm nặng nề đã dằn vặt ông bấy lâunay

Ở đoạn kết, khi cái tin làng Chợ Dầu theo giặc được cải chính thì một lần nữa tình yêulàng, yêu nước ở ông Hai lại được thể hiện một cách thành thực và cảm động Ông đã thay đổihẳn: “Cái mặt buồn thỉu mọi ngày bỗng tươi vui, rạng rỡ hẳn lên Mồm bỏm bẻm nhai trầu, cặpmắt hung hung đỏ, hấp háy” Ông vui mừng và hào húng kể với bác Thứ rằng cái tin làng ChợDầu theo giặc là sai sự thật Và ông còn hào hứng khoe cả việc nhà mình bị Tây đốt nhẵn Rồiông vội vã, lật đật đến các nhà trong xóm để kể, để khoe về những điều đó

Tác giả đã rất hiểu tâm lí của người nông dân, đặc biệt là tình cảm với làng quê và tâm

lí cộng đồng của họ Tâm lí nhàn vật ông Hai được thể hiện từ ngoại hình, cử chỉ đến ngônngữ, hành động Không chỉ diễn tả chính xác, tinh tế các trạng thái tâm lí mà tác giả còn miêu

tả thành công quá trình vận động, chuyển biến của tâm trạng nhân vật

3 – Trong tâm trạng bị dồn nén và bế tắc, ông Hai chỉ còn biết trút nỗi lòng của mìnhvào những lời thủ thỉ tâm sự với đứa con còn rất ngây thơ Đây là một đoạn văn diễn tả rất cảmđộng và sinh động nỗi lòng sâu xa, bền chặt, chân thành của ông Hại – một người nông dân –với quê hương, đất nước, cách mạng và kháng chiến (cần chú ý nội dung và giọng điệu nhữnglời ông Hai trò chuyện với đứa con út và cả những ý nghĩ trong lòng ông)

III BÀI TẬP NÂNG CAO:

Đề bài 1: Phân tích diễn biến cốt truyện “Làng” của Kim Lân.

1 Yêu cầu:

– Phân tích biễu diễn cốt truyện

– Cần làm rõ diễn biến tâm trạng của nhân vật ông Hai được miêu tả qua cốt truyện đó

– Qua phân tích thấy được tài năng kể chuyện của Kim Lân và cũng hiểu rõ vẻ đẹp tâmhồn của người nông dân Việt Nam với làng, với nước trong những ngày đầu kháng chiếnchống thực dân Pháp

2 Gợi ý:

– Đọc kĩ toàn tác phẩm, nắm vững cốt truyện, đặt câu hỏi nhận xét, đánh giá về nghệthuật xây dựng cốt truyện của Kim Lân qua truyện ngắn Làng.

– Cần đặt câu hỏi làm rõ mối quan hệ giữa nhân vật ông Hai với cốt truyện : Diễn biếncốt truyện chính là diễn biến tâm trạng của ông Hai

– Phân tích diễn biến tâm trạng của ông Hai

– Đặt câu hỏi nhận xét nghệ thuật kể chuyện sinh động của Kim Lân

– Chú ý kết hợp nghị luận với tự sự và miêu tả

3 Lập dàn ý:

a Mở bài:

– Giới thiệu tác phẩm Làng của Kim Lân

– Xây dựng cốt truyện là yếu tố nghệ thuật góp phần chính vào thành công của truyện

b Thân bài: Cốt truyện của truyện ngắn Làng của Kim Lân gắn với tâm trạng ông Hai.– Diễn biến cốt truyện:

– Tình yêu làng của ông Hai trước Cách mạng

– Tình yêu làng của ông Hai sau Cách mạng:

+ Trước khi ông Hai nghe tin làng Chợ Dầu theo giặc Ông yêu làng, tự hào về làng,hay khoe làng Ông tin tưởng vào thắng lợi cuộc kháng chiến do Chính phủ và Cụ Hồ lãnhđạo

+ Khi ông Hai nghe tin làng Chợ Dầu theo giặc vào những ngày sau đó Tình yêu làngcủa ông bị đặt vào tình huống gay cấn, đầy thử thách

+ Khi ông Hai biết sự thật: tin làng Chợ Dầu theo giặc được cải chính, ông sung sướngbáo tin làng ông không theo giặc, nhà mình bị giặc đốt nhẵn

– Nghệ thuật xây dựng cốt truyện Làng:

+ Sự phát triển của cốt truyện hợp lí: diễn tả được chính xác tâm lí người nông dân ViệtNam nhữlng ngày đầu chống Pháp

+ Sự phát triển của cốt truyện cũng là sự phát triển tâm trạng nhân vạt chính (ông Hai)trong tình huống đặc biệt

+ Cốt truyện được diễn tả sinh động thành câu chuyện có giá trị nghệ thuật bằng biệnpháp độc thoại nội tâm, bằng đối thoại,… Ngôn ngữ kể chuyện và ngôn ngữ nhân vật đặc sắc

Nhờ đó, truyện đã xây dựng được một nhân vật tiêu biểu cho người nông dân Việt Namnhững ngày đầu chống Pháp với tình yêu làng, yêu nước sâu sắc

c Kết bài: