dạy học văn bản truyện hiện đại việt nam trong chương trình ngữ văn 11 theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Vẫn là những nội dung dạy học cũ, vẫn là các tác phẩm văn học trong sách giáo khoa hiện hành, nhưng cần hướng dẫn học sinh đọc hiểu, phân tích và đánh giá theo cách thức mới.. Từ việc th

BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ

DẠY HỌC VĂN BẢN TRUYỆN HIỆN ĐẠI VIỆT NAM TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 11 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

A CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CHUYÊN ĐỀ

I Cơ sở lí luận.

Ở thời nào cũng vậy, muốn đất nước phát triển thì phải quan tâm đầu tư phát triển

giáo dục bởi “Giáo dục là quốc sách hàng đầu” Điều đó đòi hỏi ngành giáo dục phải không ngừng đổi mới, người thầy phải không ngừng sáng tạo trong việc truyền thụ tri thức cho học sinh Đổi mới trong dạy học là cách dạy hướng đến học sinh, phát huy được năng lực của học sinh

Trong mấy năm gần đây, việc dạy học Ngữ văn trong nhà trường phổ thông đã có nhiều chuyển biến; thể hiện rõ nhất là yêu cầu chuyển từ dạy học nội dung sang dạy học phát triển năng lực Vẫn là những nội dung dạy học cũ, vẫn là các tác phẩm văn học trong sách giáo khoa hiện hành, nhưng cần hướng dẫn học sinh đọc hiểu, phân tích và đánh giá theo cách thức mới Từ việc thầy cô chủ yếu giảng văn, nói cho học sinh nghe cái hay, cái đẹp của tác phẩm theo nhận thức và cảm thụ của mình sang tổ chức, hướng dẫn cho học sinh biết cách tiếp nhận, tự tìm hiểu cái hay, cái đẹp của tác phẩm bằng những hiểu biết và cảm nhận của các em

Truyện hiện đại Việt Nam – lớp 11 là một phần quan trọng của chương trình Ngữ văn 11 với những truyện ngắn chọn lọc nổi tiếng nhất trong đời văn của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng đồng thời cũng là phần kiến thức trọng tâm trong các kì thi Tuy nhiên, do thời gian quy định trên lớp có hạn, người dạy chưa chú trọng dạy kĩ năng tự học, học trò còn thụ động, chưa dành thời gian cần thiết cho việc

tự học nên hiệu quả của việc học tập chưa cao

Xuất phát từ yêu cầu dạy học theo hướng phát triển năng lực và thực trạng trên tôi

chọn báo cáo chuyên đề “Dạy học văn bản truyện hiện đại Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 11 theo định hướng phát triển năng lực học sinh” với mong muốn

cùng chị em đồng nghiệp chia sẻ phương pháp, hình thức dạy học phù hợp nhằm phát triển được các năng lực của học sinh

II Cơ sở thực tiễn.

1 Thuận lợi

Kiến thức văn học hiện đại được sắp xếp từ khái quát đến các văn bản cụ thể Nội dung được tiếp nối với chương trình THCS và phong phú hơn về thể loại

Sự phát triển của công nghệ thông tin giúp quá trình đưa tài liệu vào việc soạn, giảng văn học hiện đại thêm sinh động

Có thể tổ chức ngoại khóa để tăng tính hấp dẫn của văn học hiện đại đối với HS

2 Khó khăn:

Do tâm lí chung của một bộ phận học sinh và phụ huynh bị ảnh hưởng bởi xu thế phát triển của nền kinh tế hiện đại nên chỉ hướng con cái của mình vào việc học một

số môn khoa học tự nhiên, ngoại ngữ , tin học để có lợi cho công việc, cho việc chọn nghề sau này mà ít hoặc không chú trọng đến môn Ngữ văn

Trong giờ học, các em còn thụ động, chưa mạnh dạn trao đổi, hỏi han do chưa hiểu sâu, chưa nắm được kiến thức, thiếu tự tin, thiếu sự tư duy trước những câu hỏi, những vấn đề mà giáo viên đặt ra mà chủ yếu trông chờ vào bài giảng của thầy cô

Học sinh không biết tự học, không có nhu cầu tự tìm hiểu, nghiên cứu, không biết

cách chủ động tự đọc SGK để tìm hiểu kiến thức

Các tác phẩm văn học trong chương trình ít gắn liền với thế hệ của các em

Sự phát triển kinh tế kéo theo lối văn hóa nghe nhìn đã chiếm ưu thế, văn hóa đọc

bị suy giảm trầm trọng, dẫn đến việc học sinh không còn yêu thích môn văn

III Mục đích nghiên cứu

Chuyên đề giúp GV nâng cao năng lực chuyên môn, học sinh học tập hiệu quả và nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường

Giúp GV có nguồn tài liệu phục vụ trực tiếp trong quá trình giảng dạy, học tập và nghiên cứu chuyên môn

Giúp học sinh hiểu: Những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của các tác phẩm

hoặc trích đoạn (Hai đứa trẻ - Thạch Lam; Chữ người tử tù - Nguyễn Tuân; Hạnh phúc của một tang gia (Trích: Số đỏ) - Vũ Trọng Phụng; Chí Phèo - Nam Cao: sự đa dạng của nội dung và phong cách; các cảm hứng sáng tác lãng mạn, hiện thực, trào

phúng; ý nghĩa nhân văn; nghệ thuật tả cảnh, tả người; Hiểu một số đặc điểm cơ bản

của các thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn từ đầu thế kỉ XX đến Cách mạng tháng Tám

1945

Đồng thời giúp học sinh phát triển các năng lực như: Năng lực tự học, tự giải quyết vấn đề và sáng tạo, năng lực thẩm mỹ, hợp tác, công nghệ thông tin và truyền thông; năng lực tái hiện và vận dụng kiến thức, năng lực đọc-hiểu, giải mã văn bản; năng lực sáng tạo, tạo lập văn bản; năng lực vận dụng kiến thức văn học vào cuộc sống

IV Phạm vi, đối tượng nghiên cứu

Chuyên đề tập trung vào vấn đề đọc hiểu văn bản truyện hiện đại Việt Nam – lớp

11 theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh

V Phương pháp nghiên cứu

Thu thập thông tin từ các nguồn khác nhau (SGK, SGV, tài liệu chuẩn kiến thức, kĩ năng, tài liệu tham khảo trong các công trình nghiên cứu và trên mạng internet

B NỘI DUNG CỦA CHUYÊN ĐỀ.

1 Giáo viên xác định mục tiêu bài học, hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài từ đó hình thành động cơ, hứng thú học tập cho học sinh

Bước 1: Giáo viên xác định mục tiêu chung của bài học

* Về kiến thức:

Hiểu những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của các tác phẩm hoặc trích đoạn,

sự đa dạng của nội dung và phong cách Các cảm hứng sáng tác lãng mạn, hiện thực, trào phúng; ý nghĩa nhân văn; nghệ thuật tả cảnh, tả người

* Về kĩ năng:

- Vận dụng những tri thức về tác giả, hoàn cảnh sáng tác của tác phẩm để đọc hiểu văn bản

- Nhận diện đề tài, chủ đề, cảm hứng chủ đạo của tác giả thể hiện trong tác phẩm

- Biết cách đọc - hiểu một tác phẩm hoặc một đoạn trích của truyện hiện đại theo đặc trưng thể loại

- Tóm tắt và nắm bắt được cốt truyện, phân tích ngoại hình và diễn biến nội tâm nhân vật, các mối quan hệ của nhân vật trong truyện

- Vận dụng những kiến thức và kĩ năng đã học để đọc những truyện hiện đại khác của Việt Nam

- Nêu lên những kiến giải, suy nghĩ về các phương diện nội dung, nghệ thuật của các tác phẩm, đoạn trích được học trong chủ đề

Viết đoạn văn hoặc bài văn nghị luận về những văn bản đã học trong chủ đề; rút ra những bài học về lí tưởng sống, cách sống từ những văn bản đã đọc và liên hệ, vận dụng vào thực tiễn cuộc sống của bản thân

* Về phẩm chất:

- Bồi dưỡng cho học sinh tình yêu quê hương, đất nước, Có ý thức trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống, lưu giữ những giá trị tinh thần quý báu của dân tộc cho hôm nay và mai sau

- Có tấm lòng nhân ái, yêu thương con người, đặc biệt là niềm tin son sắt vào thiên lương trong sáng, bản tính tốt lành của con người trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất

Biết thể hiện chính kiến trước những ranh giới mong manh của cái tốt-cái xấu, cái thiện- cái ác…, từ đó sáng suốt trong nhìn nhận và đánh giá con người

- Có ý thức trách nhiệm đối với đất nước trong hoàn cảnh hiện tại

* Năng lực cần hình thành cho học sinh

- Năng lực thu thập thông tin liên quan đến chủ đề

- Năng lực cảm thụ văn chương

- Năng lực phân tích, so sánh, tổng hợp

- Năng lực trình bày suy nghĩ, cảm nhận của cá nhân

- Năng lực hợp tác khi trao đổi, thảo luận, làm việc nhóm

- Năng lực giải quyết các tình huống đặt ra trong chủ đề

- Năng lực tạo lập văn bản

Bước 2: Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài

Giúp học sinh chuẩn bị bài ở nhà được tốt, giáo viên hướng dẫn học sinh thực hiện các nhiệm vụ sau:

* Đọc văn bản trước khi đến lớp

Để đạt được hiệu quả, học sinh cần có một số phương pháp đọc sau: Đọc có suy nghĩ ; Đọc có hệ thống; Đọc có ghi nhớ.

Ngoài đọc văn bản học sinh cũng nên có kỹ năng chọn lọc, sử dụng kiến thức cũ để học kiến thức mới Tốt nhất là vừa đọc vừa ghi chép, lưu lại tri thức, những ý tưởng hay và khi sử dụng giúp ta khái quát vấn đề nhanh và nhớ lâu

* Học sinh phải soạn bài theo câu hỏi hướng dẫn học bài trong SGK hoặc theo hướng dẫn của giáo viên.

Tác dụng của biện pháp này là giúp học sinh chủ động tìm hiểu và chiếm lĩnh

kiến thức Học sinh biết cách phát hiện và giải quyết vần đề, biết cách thu thập

và xử lý thông tin, biết cách hoàn thiện sản phẩm khoa học ban đầu

2 Biên soạn các câu hỏi/ bài tập cụ thể theo mức độ yêu cầu

- Xây dựng hệ thống câu hỏi tìm hiểu đặc trưng của thể loại truyện hiện đại, đặc điểm cơ bản của truyện hiện đại Việt Nam

- Xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập minh họa

3 Đổi mới trong hình thức, phương pháp dạy học qua 5 hoạt động: Khởi động

- Hình thành kiến thức - Luyện tập - Vận dụng - Mở rộng/sáng tạo

Trong thiết kế, giáo viên phải cho thấy rõ các hoạt động của học sinh chiếm vị trí chủ yếu trong tiến trình tổ chức dạy học Để làm tốt các hoạt động trên, giáo viên cần thực hiện các giải pháp sau:

3.1 Khởi động bài học bằng những tình huống có vấn đề để lôi cuốn, thu hút học sinh hứng thú với bài học

Trong phần khởi động giáo viên cần dẫn dắt bài học bằng những tình huống có vấn

đề, kích thích nhu cầu ham hiểu biết, khám phá ở học sinh Đồng thời giáo viên đưa ra phần thưởng cho học sinh nào trả lời được và lí giải sâu sắc những vấn đề đặt ra trong tác phẩm Cách làm này sẽ khuyến khích, động viên tinh thần học sinh, tác động vào động cơ thành tích, nhu cầu tự khẳng định của các em

Ví dụ 1: Khi dạy bài “Chí Phèo” của Nam Cao, để kiểm tra bài cũ và giới thiệu bài

mới, phần khởi động tôi tổ chức hình thức sau:

Nội dung: - Trình chiếu một đoạn phim về “Làng Vũ Đại ngày ấy” ( từ phút thứ 15

đến phút thứ 18 của bộ phim)

- Trong đoạn phim trên, em hãy kể tên các nhân vật gắn liền với các tác phẩm viết về đề tài nông dân mà các em đã được học ở THCS?

Nhiệm vụ: - Nhận thức được nhiệm vụ cần giải quyết của bài học.

- Tập trung cao và hợp tác tốt để giải quyết nhiệm vụ

Kết quả: - HS báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ

GV nhận xét và dẫn vào bài mới: Mặc dù có những sáng tác đăng báo từ 1936

nhưng phải đến Chí Phèo Nam Cao mới thực sự nổi tiếng trên văn đàn Trước Nam

Cao đã có những nhà văn thành công khi viết về đề tài nông dân như Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng và cũng có những tác phẩm hấp dẫn viết về đề tài

lưu manh hóa như Bỉ vỏ của Nguyên Hồng, đây thực sự là thử thách lớn với những

cây bút đến sau, trong đó có Nam Cao Bằng ý thức “khơi những nguồn chưa ai khơi, sáng tạo những gì chưa có” và bằng tài năng nghệ thật độc đáo của mình của mình, Nam Cao đã vượt qua thử thách và khiến cho Chí Phèo trở thành kiệt tác trong văn

xuôi việt Nam hiện đại

Ví dụ 2: Khi dạy tác phẩm “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam, phần khởi động của tiết

học, tôi tổ chức hình thức sau:

Nội dung: - Em hãy kể tên các tác phẩm truyện hiện đại Việt Nam mà em biết?

- GV giới thiệu một số bức ảnh về chân dung tác giả Thạch Lam và hình ảnh về ga Cẩm Giàng - Hải Dương

- Qua những hình ảnh trên gợi cho em liên tưởng đến tác phẩm nào? Của ai? Kể tên một số tác phẩm của tác giả đó?

Nhiệm vụ: - Nhận thức được nhiệm vụ cần giải quyết của bài học.

- Tập trung cao và hợp tác tốt để giải quyết nhiệm vụ

Kết quả: Học sinh kể được tên một số tác phẩm truyện hiện đại Việt Nam Đồng thời, học sinh xác định được tác phẩm Hai đứa trẻ của tác giả Thạch Lam và

kể tên được một số tác phẩm của Thạch Lam mà các em đã học ở THCS

của tiết học, tôi tổ chức hình thức sau:

Nội dung: - Trình chiếu một đoạn video về nghệ thuật chơi chữ nho (chữ Hán) của các nhà nho xưa (Nghệ thuật Thư pháp), và một số hình ảnh về bài thơ Ông

đồ của Vũ Đình Liên.

- Qua những hình ảnh trên gợi cho em liên tưởng đến môn nghệ thuật nào?

Nhiệm vụ: - Nhận thức được nhiệm vụ cần giải quyết của bài học.

- Tập trung cao và hợp tác tốt để giải quyết nhiệm vụ

Kết quả:- HS báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ

GV nhận xét và giới thiệu bài học: Khi viết về Nguyễn Tuân, nhà phê bình Nguyễn Đăng Mạnh đã viết: “Nguyễn Tuân là nhà văn của chủ nghĩa hiện thực thẩm mĩ” Phong cách của Nguyễn Tuân là phong cách tài hoa trong việc săn tìm cái đẹp; uyên bác trong việc sử dụng từ ngữ và kiến thức văn hóa, phong cách của một cây bút

vừa cổ điển vừa hiện đại Điều này đã thể hiện rất rõ trong “Chữ người tử tù” trích

“Vang bóng một thời”

Với những cách thức khởi động bài học như các ví dụ trên, đã tạo được hứng thú, cuốn hút học sinh vào bài học, khích lệ các em tích cực tìm tòi, sáng tạo góp phần làm cho tiết học thành công

3.2 Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức bằng việc sử dụng linh hoạt nhiều phương pháp, kỹ thuật dạy học hiện đại

Việc phối hợp, sử dụng linh hoạt đa dạng các phương pháp và kỹ thuật dạy học trong toàn bộ quá trình dạy học là phương pháp quan trọng để phát huy tính tích cực

và nâng cao chất lượng dạy học Căn cứ vào đặc điểm cụ thể của truyện ngắn hiện đại

mà tôi áp dụng những phương pháp, kỹ thuật dạy học như sau:

3.2.1 Sử dụng kết hợp các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực.

* Phương pháp thuyết trình: Dạy học theo hướng phát huy năng lực học sinh thì giáo viên hạn chế tối đa việc sử dụng phương pháp này Người thầy chỉ nên sử dụng

trong một vài đoạn bình cảm thụ ngắn với giọng truyền cảm và chọn dùng từ ngữ độc đáo sẽ tạo không khí văn học thực sự giúp học sinh tăng thêm hứng thú tìm hiểu, khám phá, sáng tạo

Ví dụ: Khi dạy tác phẩm Hai đứa trẻ, giáo viên có thể bình khắc sâu chi tiết Ngọn

đèn dầu ở gánh hàng nước của mẹ con chị Tý được tác giả nhắc tới 7 lần trong tác phẩm Hình ảnh ngọn đèn dầu ở gánh hàng nước của mẹ con chị Tí là biểu tượng về kiếp sống nhỏ nhoi, vô danh vô nghĩa, lay lắt Một kiếp sống leo lét, mỏi mòn trong đêm tối mênh mông của xã hội cũ, không hạnh phúc, không tương lai, cuộc sống như cát bụi Cuộc sống ấy cứ ngày càng một đè nặng lên đôi vai mỗi con người nơi phố huyện Tất cả không đủ chiếu sáng, không đủ sức phá tan màn đêm, mà ngược lại nó càng làm cho đêm tối trở nên mênh mông hơn, càng gợi sự tàn tạ, hắt hiu, buồn đến nao lòng

* Phương pháp thảo luận nhóm

- Khi tổ chức hoạt động nhóm tôi sử dụng 2 hình thức tổ chức nhóm thảo luận: một là do giáo viên quy định, sắp xếp thành nhóm (gọi là nhóm định sẵn) Giáo viên phân chia nhóm theo vị trí chỗ ngồi - hai bàn là một nhóm - với số lượng 4 học sinh

Các nhóm đó có thể là các nhóm định sẵn với các thành viên quen thuộc vốn ngồi

chung một bàn (nếu học sinh học cố định ở phòng lớp học), đồng thời các nhóm đó có

thể thay đổi với các thành viên khác tùy từng giờ học (nếu học ở các phòng học nghe

nhìn hoặc phòng học khác, khi có sự thay đổi vị trí chỗ ngồi) Cách tổ chức nhóm như thế này rất thông dụng trong nhiều bài dạy Ngữ văn nói chung; hai là những nhóm được hình thành ngẫu nhiên do cùng có chung sở thích hay năng lực thực hiện một yêu cầu, nhiệm vụ nào đó do giáo viên giao cho (gọi là nhóm linh hoạt) Cách phân nhóm không do giáo viên quy định mà do học sinh tự hình thành nhóm Khi giáo viên nêu câu hỏi, vấn đề thảo luận, học sinh dựa vào năng lực hiểu biết, sở thích cá nhân hay sự hứng thú mà lựa chọn, đăng kí, và nhóm linh hoạt được hình thành là tập hợp của các học sinh có cùng chung sự lựa chọn Nhóm linh hoạt không do giáo viên sắp xếp nên số lượng học sinh/nhóm bất thường (có nhóm đông quá hoặc có nhóm ít quá), nên cần có sự điều tiết của giáo viên để đảm bảo hiệu quả thảo luận

- Khi tổ chức thảo luận nhóm, thường hướng dẫn cho học sinh thảo luận các thông tin sau:

+ Tìm hiểu các sự việc, chi tiết làm nên cốt truyện

+ Hướng dẫn tìm hiểu nhân vật trong truyện ngắn

+ Hướng dẫn HS tìm hiểu giá trị nhân đạo và giá trị hiện thực của truyện

- Giáo viên tổ chức cho các nhóm cùng tìm hiểu một câu hỏi Học sinh có thể sẽ đưa ra nhiều ý kiến, quan điểm khác nhau Giáo viên cần phải biết trân trọng ý kiến, biết động viên, khích lệ các em có thêm sự tự tin khi bày tỏ quan điểm của mình Giáo viên cũng không nên áp đặt cách hiểu với học sinh mà có những nhận xét, định hướng

để học sinh suy ngẫm và phát triển tư duy biết tự nhận thức đánh giá vấn đề

* Dạy học theo dự án

- Để thực hiện được phương pháp dạy học này, giáo viên sẽ giao nhiệm vụ cho học sinh trước một tuần để thực hiện Các em bầu nhóm trưởng, thư kí và giao nhiệm

vụ cho từng thành viên Sau một tuần các em báo cáo kết quả học tập Để thực hiện nhiệm vụ các em cần phải có những bước chuẩn bị sau:

+ Bước 1: Thu thập thông tin

+ Bước 2: Xử lí thông tin

Khi đã tìm được những thông tin cần thiết cho nhiệm vụ của mình, học sinh cần biết cách xử lý thông tin để tạo ra sản phẩm ban đầu

+ Bước 3: Hoàn thiện sản phẩm cá nhân

- Học sinh có thể trình bày bằng nhiều hình thức khác nhau: bằng văn nói, văn viết, lập bảng, biểu so sánh và sơ đồ hóa bằng bản đồ tư duy, nhưng cốt yếu phải là ngôn ngữ của chính học sinh, diễn đạt theo cách hiểu của học sinh

Ví dụ: Khi dạy truyện ngắn Hai Đứa Trẻ, giáo viên có thể áp dụng phương pháp

dạy học tích cực này ở tiết 2: Phân tích cảnh đợi tàu của hai chị em Liên Giáo viên

chia lớp thành 3 nhóm và giao nhiệm vụ cho các em chuẩn bị ở nhà trước 1 tuần Các nhóm được giao nhiệm vụ:

+ Nhóm 1: Chị em Liên thức đợi tàu nhằm mục đích gì? Hình ảnh đoàn tàu được

miêu tả như thế nào?

+ Nhóm 2: Ý nghĩa của hình ảnh đoàn tàu?

+ Nhóm 3: Việc đợi tàu của chị em Liên hiện ý nghĩa gì?

Các em đã thực hiện rất tốt 3 bước: Thu thập thông tin, xử lý thông tin và hoàn thiện sản phẩm cá nhân như đã phân tích ở trên

- Trong tiết học, giáo viên gọi các nhóm lần lượt lên trình bày kết quả, tổ thư ký ghi chép biên bản, nhận xét kết quả làm việc của các nhóm Tôi nhận thấy mỗi nhóm

có những cách tiếp cận và sáng tạo riêng khi tìm hiểu vấn đề Có nhóm thể hiện sản phẩm của mình trên giấy A0, có nhóm thể hiện trên Powerpoint Các em chủ động kiến tạo kiến thức và trình bày ý tưởng của mình Điều này giúp bộc lộ được năng lực,

sở trường của các em khi phám phá tác phẩm