Một số phương pháp đổi mới phương pháp dạy học truyện hiện đại việt nam trong chương trình ngữ văn 9 theo định hướng phát triển năng lực học sinh

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓAPHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỈM SƠN   SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRUYỆN HIỆN ĐẠI VIỆT NAM TRONG CHƯƠNG TRÌNH N

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỈM SƠN

 

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP

DẠY HỌC TRUYỆN HIỆN ĐẠI VIỆT NAM TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 9 THEO ĐỊNH HƯỚNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Họ và tên: Nguyễn Thị Hồng Diệu Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: THCS Lê Quý Đôn - Bỉm Sơn - Thanh Hóa Sáng kiến kinh nghiệm thuộc môn: Ngữ văn

THANH HÓA, NĂM 2021

MỤC LỤC

1

2

3 3 Kết luận, kiến nghị 16

1 PHẦN MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài

Hiện nay giáo dục phổ thông nước ta đã và đang chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học Để thực hiện được điều đó, nhất định phải thực hiện thành công việc chuyển từ phương pháp dạy học theo lối “truyền thụ một chiều” sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất, đồng thời phải chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, coi trọng kiểm tra đánh giá kết quả học tập với kiểm tra, đánh giá trong quá trình học tập để có tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng của hoạt động dạy học và giáo dục Trước bối cảnh đó, việc dạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo định hướng phát triển năng lực của người học là rất cần thiết

Trong những năm qua, việc đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá và đã đạt được những thành công bước đầu Đó là những tiền đề vô cùng quan trọng để chúng ta tiến tới việc việc dạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo định hướng phát triển năng lực của người học Tuy nhiên, từ thực tế giảng dạy của bản thân cũng như việc đi dự giờ đồng nghiệp tôi thấy rằng sự sáng tạo trong việc đổi mới phương pháp dạy học, phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh chưa nhiều Dạy học vẫn nặng về truyền thụ kiến thức Việc rèn luyện kỹ năng cho học sinh chưa được quan tâm Hoạt động kiểm tra, đánh giá chưa thực

sự khách quan, chính xác (còn nặng về tái hiện kiến thức), chú trọng đánh giá cuối kì, chưa chú trọng đánh giá quá trình Tất cả những điều đó dẫn tới học sinh học thụ động, lúng túng khi giải quyết các tình huống trong thực tiễn

Do đó việc đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn vẫn đang là một vấn đề quan trọng có tính thời sự được nhiều cấp học, bậc học quan tâm Đặc biệt với

đề án đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam thì bộ môn Ngữ văn cũng phải có bước chuyển mình để đáp ứng xu thế đó Dạy học các văn bản truyện hiện đại Việt Nam - Ngữ văn lớp 9 chiếm một vị trí quan trọng trong chương trình Từ các văn bản học sinh sẽ có những ngữ liệu để khai thác những kiến thức thuộc phân môn: Tiếng Việt và Tập làm văn Đồng thời nắm vững về tác phẩm truyện hiện đại Việt Nam sẽ rất hũu ích để các em làm tốt kiểu bài nghị luận về tác phẩm truyện hoặc đoạn trích, giúp các em đạt kết quả cao trong các kì thi đặc biệt kì thi vào THPT sắp tới.Vì những lí do trên, tôi đã chọn nội

dung: “Một số giải pháp đổi mới phương pháp dạy học truyện hiện đại Việt Nam trong chương trình Ngữ Văn 9 theo định hướng phát triển năng lực học sinh” làm đề tài nghiên cứu.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Trọng tâm của đề tài là nghiên cứu việc đổi mới phương pháp dạy học định hướng phát triển năng lực ở học sinh lớp 9 khi truyện hiện đại Việt Nam Người giáo viên lựa chọn những phương pháp nào, cách thức tổ chức dạy- học như thế nào để phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh trên cơ sở đó giúp các em có được cách nhìn nhận vấn đề thiết thực với cuộc sống hơn Mặt khác cũng tạo

điều kiện để các em được thể hiện quan điểm của cá nhân, biết vận dụng kiến thức để giải quyết các tình huống thực tiễn Từ đó tạo hứng thú học tập sôi nổi, phát huy các năng lực tư duy, hợp tác, sáng tạo, giúp năng lực thực hành Tập làm văn được tốt hơn

1.3.Đối tượng nghiên cứu

Trong phạm vi đề tài này, tôi tập trung nghiên cứu một số phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo định hướng phát triển năng lực của người học vận dụng vào việc dạy – học một số truyện hiện đại Việt Nam trong chương trình Ngữ văn lớp 9 Từ đó đưa ra những cách tiếp cận, giảng dạy truyện hiện đại có hiệu quả làm tiền đề áp dụng rộng rãi hơn trong hoạt động dạy học Ngữ văn Đối tượng học sinh mà tôi thực hiện khảo nghiệm là học sinh lớp 9C, trường THCS Lê Quý Đôn, Thị xã Bỉm Sơn, tỉnh Thanh Hóa trong năm học 2020-2021

1.4 Phương pháp nghiên cứu

*Các phương pháp nghiên cứu lý thuyết:

- Phương pháp phân tích và tổng hợp

*Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp thực nghiệm khoa học

- Phương pháp phân tích và tổng hợp kinh nghiệm

- Phương pháp thử nghiệm để kiểm nghiệm một số kết quả mà đề tài đề xuất

2 NỘI DUNG

2.1 Cơ sở lí luận

Dạy học được xem là một quá trình gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức

và có định hướng giúp người học từng bước có năng lực tư duy và năng lực hành động với mục đích chiếm lĩnh các giá trị tinh thần, các hiểu biết, các kỹ năng, các giá trị văn hóa mà nhân loại đã đạt được để trên cơ sở đó có khả năng giải quyết được các bài toán thực tế đặt ra trong toàn bộ cuộc sống của mỗi người học Trong giai đoạn hiện nay nền giáo dục của nước ta đã và đang thực hiện đổi mới một cách căn bản và toàn diện Từ đổi mới về chương trình giáo dục đến việc đổi mới về phương pháp dạy học và cách đánh giá kết quả học tập của học sinh

Trong Báo cáo chính trị Đại Hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã xác định :

“Đổi mới chương trình nội dung, phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lý tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo,

kỹ năng thực hành, ý thức trách nhiệm xã hội”(1).

Nghị quyết 29 của ban chấp hành trung ương Đảng lần thứ 8( Khóa XI) đã nêu rõ yêu cầu “ Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam Trong đó việc đổi mới giáo dục phổ thông được xem là khâu đột phá Nội dung trọng tâm của việc đổi mới căn bản toàn diện giáo dục phổ thông là sự phát triển năng lực

người học, từ đó nâng cao chất lượng của nguồn nhân lực trong chiến lược phát triển đất nước”

Thứ trưởng Bộ giáo dục đào tạo Nguyễn Vinh Hiển khẳng định “Dạy học phát triển năng lực là đổi mới căn bản cốt lõi nhất của đổi mới giáo dục hiện nay

Tiến sĩ Nguyễn Thị Kim Dung (Học viện quản lý giáo dục) cho rằng: “Đổi mới giáo dục là chúng ta không quá chú trọng vào mục tiêu kiến thức, phải đặc biệt chú trong mục tiêu hình thành năng lực cho người học”(2) PGS, TS Hà Thế Truyền khẳng định việc xác định năng lực người học là khâu tiên quyết là chìa khóa đổi mới giáo dục hiện nay (3).

Dạy học Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực nghĩa là thông qua bộ

môn, học sinh có khả năng kết hợp một cách linh hoạt, có tổ chức kiến thức, kỹ năng với thái độ, tình cảm, động cơ cá nhân… nhằm đáp ứng hiệu quả một số yêu cầu phức hợp của hoạt động trong một số hoàn cảnh nhất định Phương pháp dạy học theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ chú ý tích cực hoá học sinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ GV – HS theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức và

kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập phức hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp Các năng lực mà môn học Ngữ văn hướng đến bao gồm: năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo, năng lực hợp tác, năng lực tự quản bản thân, năng lực giao tiếp

tiếng Việt, năng lực thưởng thức văn học/cảm thụ thẩm mĩ.

Thống kê các tác phẩm truyện hiện đại Việt Nam chương trình lớp 9

STT TÊN TÁC PHẨM TÁC GIẢ TIẾT PPCT

2 Lặng lẽ Sa Pa Nguyễn Thành Long Tiết 71,72,73

3 Chiếc Lược Ngà Nguyễn Quang Sáng Tiết 78,79,80

4 Những ngôi sao xa xôi Lê Minh Khuê Tiết 147,148,149

2.2 Thực trạng

2.2.1 Khảo sát thực trạng đầu năm học

2.2.1.1.Về phía giáo viên:

Nhiều giáo viên tâm huyết với bộ môn Ngữ văn cho rằng việc dạy học tác phẩm truyện hiện đại Việt Nam vẫn chưa tạo sức hút cho học sinh Chưa vận dụng có hiệu quả lý luận dạy học vào thực tiễn bài giảng nên nhiều giờ dạy giáo viên vẫn chưa thực sự giúp học sinh thể hiện cái riêng trong tiếp nhận văn bản

Sự phát huy tính tích cực chủ động của học sinh thực ra vẫn mang tính chất nửa vời Nhiều giờ dạy vẫn như là sự gò bó, áp đặt, không phát huy được năng lực tư duy sáng tạo của các em Đôi khi giáo viên dạy học còn đọc chép, dạy kiểu nhồi nhét, dạy học văn như nhà nghiên cứu văn học

Từ thực tế giảng dạy của bản thân và việc dự giờ đồng nghiệp, qua nhiều năm, tôi thấy việc dạy – học truyện hiện đại trong chương trình

tại nhà trường chưa thật phát huy và khơi dậy tối đa các năng lực của học sinh Điều đó, thể hiện ở những tồn tại sau:

- Dạy học đọc – hiểu còn mang nặng tính truyền thụ một chiều những cảm nhận của giáo viên về văn bản Nhìn chung vẫn là chú trọng dạy kiến thức hơn

là hình thành kỹ năng

- Dạy học tích hợp đã được chú trọng, tuy nhiên, dạy học tích hợp vẫn mang tính khiên cưỡng, nội dung tích hợp vào bài học như bảo vệ môi trường, giáo dục kỹ năng sống… một cách cứng nhắc Chưa làm cho học sinh huy động kiến thức, kỹ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực… để giải quyết các nhiệm

vụ học tập Việc tích hợp nội môn và tích hợp liên môn chưa thực sự hiệu quả, chính vì vậy chưa giúp học sinh hình thành kiến thức, kỹ năng mới và tất nhiên các năng lực của học sinh chưa được phát triển

- Việc vận dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực còn mang tính hình thức Phương pháp thảo luận nhóm được tổ chức nhưng chủ yếu vẫn dựa vào một vài cá nhân học sinh tích cực tham gia, các thành viên còn lại còn dựa dẫm, ỉ lại chưa thực sự chủ động Mục đích của thảo luận nhóm chưa đạt được tính dân chủ, mọi cá nhân được tự do bày tỏ quan điểm, thói quen bình đẳng, biết đón nhận quan điểm bất đồng để hình thành quan điểm cá nhân

2.2.1.2.Về phía học sinh:

Những năm gần đây, nhiều người quan tâm đến công tác giáo dục không khỏi lo ngại trước một thực trạng, đó là tâm lý thờ ơ với việc học Ngữ văn ở các trường phổ thông Thái độ đối với môn Ngữ văn của các em có sự phân biệt rất

rõ do tính thực dụng trong xã hội Số đông học sinh hiện nay có thiên hướng học các môn tự nhiên vì vậy môn Ngữ văn cũng như nhiều môn khoa học xã hội khác chưa được chú trọng Rất ít học sinh nhận thức được rằng học văn là để thưởng thức văn chương, để bồi đắp mĩ cảm, để hoàn thiện nhân cách Học sinh học văn chỉ để đối phó với các kì thi quan trọng Chính vì vậy nên học sinh thường sợ học văn, ngồi học thụ động, không cảm xúc, không sáng tạo, mất dần chính mình, phụ thuộc nhiều vào các bài văn mẫu

Đặc biệt khi học tác phẩm truyện hiện đại Việt Nam học sinh không chịu khó đọc - hiểu văn bản, hệ thống các câu hỏi soạn bài phụ thuộc vào sách học tốt Học sinh khó khăn khi tiếp cận, hiểu sâu các tác phẩm này, khi làm kiểu bài nghị luận về tác phẩm truyện không tránh khỏi sự hời hợt, sơ sài

Đầu năm học 2020- 2021 tôi tiến hành khảo sát chất lượng giờ học Ngữ văn lớp 9C ở TrườngTHCS Lê Quý Đôn như sau:

2 3 Nguyên nhân dẫn đến hạn chế của việc đổi mới phương pháp dạy học.

Thực trạng nói trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân , song có thế chỉ ra một

số nguyên nhân cơ bản sau:

Nhiều giáo viên còn lúng túng khi xác định mực tiêu bài học Nhiều tác phẩm truyện hiện đại việt Nam khó phân tích tiếp cận Khi dạy tác phẩm truyện hiện đại chưa chú trọng phát triển năng lực cho học sinh Chưa đổi mới phương

pháp dạy học, chưa thấm nhuần chân lý “ Dạy học vì sự tiến bộ của học sinh „

Nguồn lực phục vụ cho quá trình đổi mới phương pháp dạy học ngữ văn như cơ sở vật chất, thiết bị dạy học, hạ tầng công nghệ thông tin- truyền thông vừa thiếu vừa chưa động bộ, làm hạn chế việc áp dụng phương pháp dạy học hiện đại

Về phía học sinh do đa số các em lười học, ngại suy nghĩ, phụ thuộc vào mạng Internet hoặc chưa biết cách khai thác các thông tin trên mạng để có phương pháp học tập hiệu quả Một số học sinh nghiện thế giới ảo nên không có tâm trí học tập Đó chính là những nguyên nhân khiến cho các em không thể chủ động trong học tập, làm cho giờ học Ngữ văn không đạt được hiệu quả như giáo viên mong muốn Chính điều đó đã làm ảnh hưởng đến chất lượng học tập môn

ngữ văn.Từ đó tôi mạnh dạn đề xuất một số giải pháp “Một số giải pháp dạy truyện hiện đại Việt Nam trong chương trình Ngữ Văn 9 theo định hướng phát triển năng lực học sinh”

3 Các giải pháp thực hiện

3.1.Giải pháp 1: Đổi mới mục tiêu bài giảng Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực:

Xác định mục tiêu bài học: Trong kế hoạch bài dạy giáo viên cần xác định rõ các yêu cầu về kiến thức, kỹ năng, thái độ và các năng lực hướng đến Bằng việc xác định mục tiêu này trong quá trình dạy học giáo viên sẽ có thể lựa chọn được phương pháp giảng dạy phù hợp, cách thức tổ chức lớp học theo đúng mục tiêu đã định Trong giáo dục theo định hướng năng lưc học sinh quan trọng là xác định rõ những năng lực cần có và có thể phát triển trong dạy học Trong đó gồm năng lực chung có thể phát triển ở các môn học khác nhau và năng lực riêng

Khi dạy truyện hiện đại Việt Nam cần thể hiện rõ các mục tiêu như sau:

* Kiến thức:

- HS hiểu được vài nét về tác giả, hoàn cảnh sáng tác của các văn bản truyện hiện đại Việt Nam

- Hiểu, cảm nhận được các giá trị nội dung, nghệ thuật của văn bản

- Hiểu được tình cảm cao đẹp, tư tưởng nhân văn, cảm hứng đa dạng trước cuộc sống mới, nghệ thuật xây dựng tình huống truyện, miêu tả cảnh, miêu tả tâm lí nhân vật đặc sắc

- Bước đầu khái quát được những thành tựu, đóng góp của truyện hiện đại Việt Nam vào nền văn học dân tộc

* Kĩ năng:

- Đọc diễn cảm, kĩ năng tóm tắt văn bản tự sự

- Rèn kĩ năng phân tích, cảm thụ truyện hiện đại

- Rèn kĩ năng viết đoạn văn và tạo lập văn bản

* Thái độ

- Tình yêu gia đình, quê hương, đất nước, yêu cuộc sống và lí tưởng cao đẹp; biết hướng đến những giá trị đích thực, bền vững trong cuộc sống

- Lòng từ hào về truyền thống tốt đẹp của dân tộc

- Thái độ sống trách nhiệm, biết ơn thế hệ cha anh

* Định hướng năng lực

- Năng lực tự học

- Năng lực giải quyết vấn đề

- Năng lực sáng tạo

- Năng lực hợp tác

- Năng lực giao tiếp tiếng Việt

- Năng lực cảm thụ thẩm mĩ

Tuy nhiên để đổi mới giảng dạy tác phẩm truyện hiện đại Việt Nam nhằm phát triển năng lực cho học sinh không chỉ đổi mới mục tiêu bài giảng mà còn phải cải tiến phương pháp dạy học thông qua việc tổ chức các hoạt động học tập của học sinh

3.2 Giải pháp 2: Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động học tập phong phú, đa dạng

Dạy học thông qua tổ chức liên tiếp các hoạt động học tập, từ đó giúp HS

tự khám phá những điều chưa biết chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức được sắp đặt sẵn Theo tinh thần này, giáo viên không cung cấp, áp đặt kiến thức có sẵn mà là người tổ chức và chỉ đạo HS tiến hành các hoạt động học tập như nhớ lại kiến thức cũ, phát hiện kiến thức mới, vận dụng sáng tạo kiến thức đã biết vào các tình huống học tậphoặc tình huống thực tiễn,

3.2.1: Hoạt động 1: Khởi động

Trước khi tiếp xúc với tác phẩm giáo viên cho học sinh tìm hiểu những thông tin kiến thức ngoài văn bản có liên quan (có thể vận dụng kiến thức liên môn để tạo tâm lí hứng thú cho HS trước khi vào bài)

- Câu hỏi tìm hiểu yếu tố ngoài văn bản: GV dùng tranh ảnh hoặc bản đồ địa lí giới thiệu về địa danh là quê quán của tác giả (liên môn Lịch sử, Địa lí) hoặc liên môn Âm nhạc về những bài hát có liên quan đến tác phẩm để hỏi về tác giả ( cuộc đời, sự nghiệp hoặc về tác phẩm)

Ví dụ:

+ Khi dạy “Lặng lẽ Sa Pa“ ( Nguyễn Thành Long) GV dùng bản đồ Địa

lí cho HS xác định Lào Cai và giới thiệu vài nét về điều kiện tự nhiên của khu vực này

+ Khi dạy “Những ngôi sao xa xôi“ ( Lê Minh Khuê) GV cho HS nghe

bài hát “Cô gái mở đường“ để giới thiệu về tác giả và truyện ngắn

- Cũng có thể cho HS khởi động bằng cách đưa câu hỏi để tìm từ khóa là tên tác phẩm hoặc kiến thức có liên quan

3.2.2: Hoạt động 2: Tiếp xúc và khám phá các giá trị của văn bản

3.2.2.1: Đọc tác phẩm:

Đây là phương pháp đặc thù môn Ngữ Văn giúp HS khám phá tác phẩm

và để rèn luyện kĩ năng đọc Vì vậy đọc sáng tạo nhất là đọc phân vai rất được

coi trọng Đối với GV đọc điễn cảm của thầy có vai trò quan trọng trong việc

hướng dẫn HS thâm nhập vào tác phẩm Sau đó GV hướng dẫn HS đọc thông qua đọc trước hoặc vừa đọc vừa kể

HS cũng cần có nghệ thuật đọc để dễ dàng tìm hiểu giá trị tác phẩm Học sinh THCS với tâm lí dễ cảm thụ, dễ tin và hồn nhiên Tư duy các em dễ hiểu nên việc đọc sáng tạo dễ khơi gợi cảm xúc, kích thích hứng thú học tập Việc đọc có thể diễn ra thường xuyên trong giờ học Hầu hết các truyện đều dài nên

GV cho HS đọc trước ở nhà, tóm tắt được văn bản Để tiết kiệm thời gian, GV nên cho hướng dẫn HS đọc với kể Những phần trọng tâm cần cho HS đọc kĩ để cảm thụ tác phẩm

3.2.2.2: Tìm hiểu tình huống truyện

Tình huống truyện là yếu tố quan trọng trong mỗi tác phẩm Thông qua tình huống để nhà văn xây dựng diễn biến cốt truyện, xây dựng tính cách nhân vật và thể hiện chủ đề tác phẩm.Tình huống càng độc đáo thì tác dụng thuyết phục càng cao.Tìm hiểu tình huống truyện là một yêu cầu bắt buộc khi dạy và học truyện Vì nếu bỏ qua tình huống thì coi như bỏ mất một phần giá trị của tác phẩm

Ví dụ:

- Khi dạy Làng ( Kim Lân ), GV cho HS xác định tình huống truyện Đó là

ông Hai nghe tin làng Chợ Dầu theo giặc từ những người tản cư qua làng ông

Từ đó hướng HS nhận xét vai trò tình huống Với cách xây dựng tình huống tác giả đã tạo nên nút thắt câu chuyện, gây ra một mâu thuẫn nội tâm giằng xé tâm trí ông lão đáng thương, đáng trọng ấy, thể hiện tính cách nhân vật chân thật và thể hiện chủ đề là ca ngợi tình yêu làng, yêu đất nước của người nông dân trong thời kì đầu kháng chiến chống Pháp

- Khi dạy Chiếc lược ngà ( Nguyễn Quang Sáng) HS xác đinh được hai

tình huống

+ Tình huống 1: anh Sáu đi kháng chiến trở về thăm nhà sau tám năm xa cách nhưng bé Thu ( con gái anh) không nhận ra cha Đến khi nó nhận ra thì cũng là lúc anh phải ra đi

+ Ở chiến khu anh Sáu làm chiếc lược ngà để tặng con, nhưng chưa kịp trao thì anh đã hi sinh

Hs có thể nhận xét tình huống bất ngờ, tự nhiên mà hợp lí, góp phần thể hiện chủ đề là ca ngợi tình cha con sâu nặng trong hoàn cảnh éo le của chiến tranh

3.2.2.3: Tìm hiểu nhân vật

Nhân vật là người thực hiện các hành động, sự việc trong tác phẩm Thông qua nhân vật để nhà văn gửi gắm quan niệm về cuộc đời, tư tưởng, tình cảm của mình Tìm hiểu nhân vật là bước quan trọng nhất bởi nhân vật là hình tượng trung tâm của tác phẩm GV cần hướng HS vào việc tìm hiểu nhân vật chính, nhân vật phụ, và tính cách nhân vật thông qua các hành động, xung đột, diễn biến tâm lí Trong quá trình tìm hiểu cần rút ra nhận xét về nghệ thuật xây dựng nhân vật của mỗi tác giả

Ví dụ:

+ Khi dạy Những ngôi sao xa xôi ( Lê Minh Khuê) GV cần cho HS tìm

hiểu hình ảnh ba nữ TNXP và đặc biệt là Phương Định

- Hình ảnh ba nữ TNXP: Những điểm chung và những điểm riêng

- Nhân vật Phương Định: Phân tích diễn biến tâm trạng của Phương Định khi đi phá bom và khi ngắm cơn mưa đá để thấy được lòng gan dạ dũng cảm và tâm hồn dễ xúc cảm, mông mơ của cô gái trẻ.Tác giả diễn tả một cách tự nhiên

và sinh động những tâm trạng, cảm xúc, ý nghĩ của những cô gái giữa chiến trường, luôn đối mặt với cái chết mà vẵn sống hồn nhiên, lạc quan Chiến tranh làm cho họ dày dạn hơn nhưng không làm mất đi ở họ sự nhạy cảm và mơ mộng của tuổi trẻ Tâm lí Phương Định một lần phá bom được miêu tả cụ thể, tinh tế đến từng cảm giác, ý nghĩ dù chỉ thoáng qua Mặc dù đã rất quen với với công việc nguy hiểm này, nhưng mỗi lần phá bom vẫn là một thử thách với thần kinh

và thể hiện lòng dũng cảm của nữ thanh niên xung phong thời kháng chiến chống Mĩ

- Khi dạy Làng( Kim Lân) HS tìm hiểu nhân vật ông Hai qua diễn biến

tâm trạng:

* Trước khi nghe tin làng theo giặc: Ông tự hào, nhớ làng và hay khoe về làng của mình

* Khi nghe tin làng theo giặc: Ông bàng hoàng, sững sờ, đau xót, tủi hổ, nhục nhã

* Khi tin làng được cải chính: Ông sung sướng, vui vẻ dù nhà của mình đã

bị giặc đốt

Qua tâm trạng ông Hai để thấy được ông là một người nông dân hiền lành, yêu làng, yêu nước và thủy chung với kháng chiến Từ đó nhà văn muốn gũi gắm tình yêu, niềm tin của mình về người nông dân Việt Nam Họ chân thật, giản gị, gắn tình yêu làng với tình yêu đất nước và tình yêu nước bao trùm lên tình yêu làng

- Khi tìm hiểu nhân vật anh thanh niên trong Lặng lẽ Sa Pa cần chú ý đến

hoàn cảnh sống và làm việc ( một mình trên đỉnh Yên Sơn, quanh năm chỉ có mây mù, cây cỏ ); suy nghĩ về công việc, tính tình, hành động Qua đó HS hiểu được nhà văn muốn ca ngợi những con người lao đông vô danh đang miệt mài lao động, cống hiến tài sức cho đất nước

3.2.2.4 Tìm hiểu ngôn ngữ đối thoại, độc thoại và độc thoại nội tâm

Đây là hình thức quan trọng trong tác phẩm truyện góp phần thể hiện tính cách nhân vật Nếu đối thoại có vai trò tái hiện lại không khí câu chuyện như cuộc sống đời thường thì độc thoại và độc thoại nôi tâm tái hiện chân dung tinh thần của nhân vật với những rung động cảm xúc, suy nghĩ trăn trở

Ví dụ:

- Khi dạy Làng ( Kim Lân): HS sẽ phát hiện Kim Lân rất tinh tế dùng đoạn

đối thoại, độc thoại, độc thoại nội để thể hiện cung bậc tâm trạng nhân vật Đó

là tâm trạng rối bời, nửa tin nửa ngờ xen lẫn tủi hổ Nhìn lũ con tủi thân, nước mắt ông cứ giàn ra Chúng nó cũng là trẻ con làng Việt gian đấy ư? Chúng nó cũng bị người ta rẻ rúng, hắt hủi đấy ư? Ngôn ngữ ông Hai còn mang tính