Một Số Vấn Đề Lý Luận Và Thực Tiễn Xây Dựng, Phát Triển Văn Hóa Việt Nam Phần 1

Chính đó là cơ sở hiện ihực đc híio đảm sự phát triển toàn diện của con người.Như vậy, tư tưởng nhân đạo chủ nghĩa trong họr thuyết của C.Mác khác những ngưòi theo chủ nghía khôĩig tưởng

PGS.TS NGUYẾN THỊ HƯƠNG (Chủ biốn)

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

Dưới Sự lánh đạo của nảng sự nghiệp xảy đựng và phát triển văn hóa Việt Nam đang có những bưóc tiến quan trọng theo hướng một nền vàn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc đán tộc

Cương lình xáy dựng đ ấ t nưởc trong thời kỳ quá độ lên chù nghĩa xả hội (bỏ sung, phát triển nảm 20Ì Ỉ ) dã chỉ rõ: “Xồy

dựng nén uản hóa Việt Nam tién tiến, đậm đà bản sắc dản tộc, phát triển loàn diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân vãn, dản chủ, tiến bộ; làm cho vản hóa gắn kết chạt chẽ và thấm sáu vào toàn bộ đòi sống xã hội, trỏ thành nền tảng tinh thán vững chắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của phát tnển** Dể giúp bạn đọc có thêm tài liệu nghiên cứu, tham khảo nội dung trên, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Sự th ậ t xuất bản cuốn sách Một 80 v ấ n đ ề lý l u ậ n vá

thực tiền xáy dựng, p h á t triển ván hóa Việt S a m của hai

tác giả PGS, TS Nguyễn Thị Hương và ThS Trần Kim Cúc Cuốn sách là kết quả nghién cứu của hai tác giả trong mấy nảm gần đây về lý luận và thực tiễn xáy dựng và phát triển vân hóa Việt Nam trong quá trình đổi mởi, hội nhập quốc tế Cuốn sách gổm một số bài viết cùa hai tác giả đả dược đảng tải trên các tạp chí, được kết cấu thành ba phẩn như sau:

Phản ỉ: Quân điểm cùa chủ nghĩa Mác - Lênin vể xảy dựng

và phát triển vãn hóa Việt Nam.

Phần II: Kinh nghiệm cùa một sõ nưỏc trên thẻ giói iroiig xáy dựng, phát triển vản hóa và bài học đỗi với Việt Nam.

Phần ỈĨI: Thực tiễn xáy dựng và phát triển vãn hóa Việt Nani trong những nảm đổi mới.

Hy vọng cuốn sách sẻ là tài liệu tham khảo bổ ích, phụi’ Vụ việc n g h i ê n c ứ u v à h ọ c L ậ p c ù a b ạ n đ ọ c

Thảng 4 năm 2 0 ỉ ĩ

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ Qưốc GIA - sự THẬT

PHẦN I

QUẠN DIỂM CỦA CHỦ NGHŨl MÁC - LÊNIN

VÊ XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN VÂN HÚA■

TưrưỏNG NHÂN VẤN - MỘT GIÁ TRỊ VAN h ó a• m

CỦA HỌC THUYẾT MÁC

ThS Trẩn Kim Cúc

\'ếu quan niệm vàn hóa là toàn bộ nhửng giá trị do

con Igưòi tạo ra, thì khi nói đến văn hóa, không thể không

kể (ên học thuyết của C.Mác Với bàn chất khoa học và cácl mạng, từ khi ra đòi đến nay, học thuyết Mác đã ảnh

hưỏig s â u rộng đến lịch sử phát triển của nhản loại Nó có

tác lộng rất lớn đến thế giới quan và nhân sinh quan của

loàingưòi tiến bộ Nhưng có lẽ, giá trị cơ bản n h ấ t trong

họclhuyết Mác mà không ai có thể phủ nhận dược là giá

trị ihân vản

jiá trị nhản vàn là những cái đưỢc tạo ra hướng đến

nhữig điểu tô\ đẹp cho con ngưòi vì con ngưòi Giá trị

n h âi v àn củ a m ột học th u y ế t t h £ h iền q u a n h ử n g tư

tưỏig quan điểm vì tự do, bình đẳng, vì cuộc sống âm no, hạm phúc của con ngưòi

rư tưỏng vể sự giải phóng con người khỏi mọi ách áp bức bóc lột, vể những k h á t vọng tự do, bình đẳng, vể cuộc sốn; á*m no, hạn h phúc đã được thể hiện trong văn học, lý

luậi trong các triết thuyết như một dòng chảy liên tục từ

thời cồ dại cho đên ngày nay Tuy nhiên, có thể nói rầ.n^ĩ học th uyết của C.Mác là đỉnh cao của tư tưởng nh ân v ã n chiến đấu Đây là học thuyết vể sự giải phóng con ng^ưùi trê n mọi phương diện, học thu y ết vì con ngưòi theo đ ú n g nghĩa chân chính n h ấ t của nó Học th u y ết của C M ác không chĩ là sự thể hiện ý tưởng và k h át vọng giải phỏ>ng nhân loại, mà điểu quan trọng là nó đá chỉ ra con đườngĩ (li đến mục đích đó.

Học thuyết của C.Mác bao gồm một hệ thống lý luiận

về giải phóng con ngưòi Đó là lý luận về giá trị th ặ n g <dví;

lý luận về đấu tra n h giai cấp; lý luận vể sứ m ệnh lịch sử của giai cấp công nhản; lý luận về hình thái kinh tê - xá hội; lý luận vể chủ nghĩa xã hội, V V Trên sách báo, ngiười

ta vẫn gọi những lý luận này là những học thuyết Nếu ;gọi theo cách đó, thì có th ể hiểu rằng, C.Mác có r â t nhiều Ihọc thuyết Một số nhà khoa học, n h ấ t là các học giả phưcíinp Tây thưòng gọi những lý luận của C.Mác là học thu\yết C.Mác Tuy nhiên, hệ thống lý luận của C.Mác dù được ;gọi như thê nào vẫn chỉ có một mục tiêu cao n h ấ t là g;iải

phóng nhân loại, hướng tới một xả hội tốt đẹp, không có áp

bức, bóc lột, vì tự do, bình đảng và hạn h phúc của a'on

ngưòi Theo đó, ở đây có thể gọi chung những lý luận c:ủa

C.Mác là học thu yết của C.Mác

Tại lễ an táng C.Mác, Ph.Ảngghen đã p h á t biểu rằing:

“Khoa học đôĩ với Mác là một động lực lịch sử, một lực lưcíỊng

cách m ạng Mổi p h á t m in h mới tro n g b ấ t cứ m ột khoa Ihọc

lý luận nào mà thậm chí, đôi khi việc ứng dụng nó vào thìực

tế người ta chưa thể nhìn thây ngay được thì đã có thể đieni

lại cho Mác một niềm vui thực sự như thế nào rồi ( ) BỎII vì

trư ỏ h ẻ t Mác là một nhà cách mạng Bàng cách này hay

cáchkhác tham p a vào việc lật đổ xã hội tư bản và các

th iếrh ê' nhà nước do nó dựng nẽn, tham gia vào sự nghiệp

giải >hóng giai câp vô sản hiện đại mà ông là người đầu

tiềnlã đem lại cho giai câp đó một ý thức vể địa vỊ của bản

thármiành và yêu cầu của mình, ý thức vể điểu kiện để giải

p h ó iĩ m ìn h • cỉó th ậ t sự là sứ m ện h th iế t th â n của ông”’ 'h ìn h vì r.Mác vừ a là m ột vĩ n h â n , mộL n h à cách

m;ạn, vừa là mộl con người mang dậm bản châ*t nhản văn

như^ậy, nên học th uyết của ông củng thể hiện rõ nét bản

c h ấtấy Những phát kiến khoa học của ông thể hiện rõ điiềutó

lộtt trong những p h á t kiến khoa học vĩ đại cùa

c Mc là quy luật vể giá trị th ặ n g dư VỚI p h át kiến này,

c Mc iđã vạch trần bàn chất phi nhân vản của chê độ tư

b ả n h ủ nghĩa, chỉ ra nguồn gốc và thực chất của bóc lột, áp> hc và bâ't công, ô n g đã cho chúng ta Ihấy bóc lột là vò.nỊXoáy trong nền sản x u ấ t tư bàn chủ nghĩa mà đôi

tư<ợn bị nhăn chìm xuông đáy xã hội là ngưòi lao động

làim h u ê Với phát hiện vể giá trị th ặn g dư, C.Mác đã

chứi? aninh dược sự chiếm hữu ỉao động không được trả côỉTìịlà hình ihức cơ bản của phương thức sản xuất tư

b ả in 'h ii nghĩa và của sự bóc lột công nh ân do phương

th ứ ís ả n xuất á*y thực hiện Ong viết ràng, mấu chốt vấn

để' l;ở chỗ “nhà iư bản sủ dụng toàn bộ thời gian lao động

đ â ci iphí vào sàn phẩm , trong khi đó an h ta chỉ trả tiển

C.Már và Ph.Ãngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hồi Ni, 1995, t 19 ir 500-501.

cho một phần của lao động ấy mà thôi”‘ C.Mác không những chỉ rỏ nguồn gốc của bóc lột mà còn trìn h bày tỉ

mỉ về mức độ bóc lột lao động, sự chiếm đoạt lao động

th ặ n g dư và giá trị th ặ n g dư ồ n g k h ản g định, tỷ suâ't giá trị th ặ n g dư là biểu hiện chính xác của mức độ tư bàn bóc lột sức lao động, hay mức độ nhà tư bản bóc lột ngưòi công nhán

Nêu như lý luận vể giá trị thặng dư của Mác đâ chỉ ra thực châ't của bóc lột trong xả hội tư bản, thì lý luận vể

đấu tra n h giai cả'p của òng chỉ rõ tính quy luật của lịch sử

p h á t triển xã hội, chỉ ra con đưòng giải phóng toàn th ể xã hội khỏi ách áp bức, bóc lột Khảng định điểu này, Ph.Ảngghen viết: ‘T o à n bộ lịch sử là lịch sử của cuộc đấu

tranh giai cấp, đấu tranh giữa những giai cấp bị bóc lột và những giai cấp đi bóc lột, giữa những giai câ'p bị trị và

những giai cấp thông trị, qua các giai đoạn của sự p h át triển xã hội cùa họ; nhưng cuộc đấu tra n h â'y hiện nay đà

đến một giai đoạn mà giai cấp bị bóc lột và bị áp bức (tức

là giai cấp vô sản) không còn có thể tự giải phóng khỏi tay giai cấp bóc lột và áp bức minh (tức là giai câ'p tư sản) được nữa, nếu không đồng thồi và vĩnh viễn giải phóng toàn thể xả hội khỏi ách bóc lột, ách áp bửc và khỏi cuộc đấu tranh giai cấp, - tư tưởng cơ bản ấy hoàn toàn và tuyệt đối là của Mác”^

1 C.Mác và Ph.Ảngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nội, 2000, t.46, phẩn II, tr 80.

2 C.Mác và Ph.Ảngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, HàNội, 1995, t.21, tr.11-12.

Lý luận về đấu tranh p a i câ'p của C.Mác hoàn toàn không mâu thuẩn vói sự thừa nhận những giá trị chung của nhân loại, trái lại là sự thể hiện sâu sắc triệt để tư tưởng giải phóng con ngưòi và loài người khỏi mọi sự tha hóa C.Mác đã phân tích cuộc đấu tranh lâu dài để giành lại quyền con ngưòi, quyển làm ngưòi trong lịch sử nhân loại, xác định những giai đoạn quan trọng của cuộc đấu tran h griành quyền con người, quyển công dân Giá trị nhân vân trong lý luận của C.Mác là ở chỗ đã chi ra ràng, tự do của con ngưòi không phải do một th ế lực nào ban cho, mà

nổ là th à n h quả của dâu tranh Đồng thời, việc giải phóng

cá nhân phải gắn liền với giải phóng xâ hội Trên thực lế, lý luận vể đâu tranh giai câ"p của C.Mác đà góp phần thúc đẩy mạnh mẽ phong trào đấu tranh của các giai cấp bị áp bức, bóc lột trên toàn th ế giới để giải phóng mình Nhò tiến hành đấu tranh bển bỉ, nhiều dân tộc đâ giành được độc lập, tự do, trong đó Việt Nam là một ví dụ điển hình

Khát vọng giải phóng giai cấp công nhân, giải phóng

xỗ hội đâ thôi thúc C.Mác đi đến p h át hiện ra sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân Ph.Ảngghen cho rằng đây

là một luận thuyết quan trọng, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong khoa học lịch sử, giống như học thuyết của Đácuyn trong sinh vật học Giá trị của lý luận này là ở ohỗ, trong khi các trào lưu tư tường chính trị khác không nhìn thấy vai trò của p a i cấp công nhân, không nhận thấy

ở giai cấp vô sản một tính chủ động lịch sử nào, thì lần đầu tiên, trong học thuyết của mình, C.Mác đả lý giải vể

b ả n ch ất, vỊ Irí, vai trò của giai câp công n h â n , tu y ê n bố

đây là lực lượng đào huyệt chôn giai câ'p tư sản, xóa bỏ xả

hội cũ, xây dựng một xà hội mối, xă hội cộng S'ảii ohù

nghĩa, trong đó không còn áp bức, bóc lộl Tư tưởnig nhán

v ả n trong h ọ c t h u y ế t c ủ a C.Mác đ ầ y tính h i ệ n th ự iC , v ì n ó

không phải là sự mơ ước hão huyền, mà là lu ận rhưng

khoa học Học thuyết của C.Mác khảng định rầng, sự

nghiệp giải phóng giai cấp công nhân phải do ch ín h

cấp công nhân đảm nhiệm Do vậy, giai cấp cốn^Ị nỉiân phải chủ động, chứ không thể th ụ động ngồi chò m ộ t lực lượng nào khác giải phóng cho mình

Giá trị nhán vãn cũng được thể hiện trong lý Duận vế

h ìn h th á i kinh t ế - xã hội của C.Mác T rong đó, t r ê n C(1 Sd

phân tích các hình thái kinh tẽ - xả hội cơ bản, C M ác đã

chỉ rõ quy luật chung của sự p h át triển lịch sử xã Ihội loài người Đặc biệt C.Mác đã luận chứng rằng, xã hội tư bản

n h ấ t định sẻ bị thay th ế bàng xả hội cộng sản, một xã hội

m à c h ín h ch ủ n g h ĩa tư b ả n vể k h á c h q u a n đã v;à đ ang

chuẩn bị những điểu kiện tiển để Xả hội đó là h ìn h thái

kmh tế - xả hội cao nhất, một xã hội thực sự vì con ngưởi:

“Thay cho xã hội tư sản cũ, với những giai cấp và đôi

kháng giai cấp của nó, sẽ xuất hiện một liên hợp, tro n g đó

sự phát triển tự do của mỗi ngưòi là điểu kiện cho Sỉự phát

triển tự do của tấ t cả mọi người”*

Kế thừa những giá trị nhân đạo truyền thống, học thuyết của C.Mác để cao quyền tự do cá nhân và vnệc bảo

đảm quyền tự do của mỗi ngưòi như là tiển để, điếu kiện

cho sự p h á t t n ể n tự đo của t â t cả mọi ngưòi tro n g xà hội.

1 C.Mác và Ph.Àngghen; Toàn tập. Nxb Chính trị qiuổc gia

Hà Nội, 1995.1.4 lr.628.

Vấn để bảo đảm phát tn ể n quyển con người ở mỗi cá nhân

có ý nghĩa hết sức quan trọng nhằm khai thác được động lực của mỗi con người cho xã hội Tâ't nhiên, ỏ đây nói đến

cá n h ân con ngưòi là nói đến tổng thể nhu cầu và quan hệ

cá n h ân như một nhân cách, điểu dó hoàn toàn khác vói chủ nghĩa cá nhân Bởi vì, con ngưòi là con ngưòi xã hội, dựa vào xã hội để tồn tại và p h á t th ển , đồng thòi chịu sự ràng buộc của mọi quan hệ xã hội Do vậy, trong thực té, mọi nhu cầu của cá nhân chỉ có thể hợp lý và được thoả mãn khi đ ặt nó trong quan hệ V Ó I người khác, vối cộng đồng xã hội Theo C.Mác, việc giải phóng cá nhân phải gắn liền vói giải phóng xã hội Sự p h át triển tự do của mỗi người phải gắn liển vói một chê độ xã hội n h ấ t định, một nhà nước n h ấ t định Học thu yết của C.Mác đã đưa ra lý luận về xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa, một xã hội bảo đảm tự do, bình đẳng cho tấ t cả mọi người

Theo nhửng đường nét phác thảo cùa Mác về xã hội tương lai thì ưu việt nổi trội của nó là ỏ chỗ bảo đảm các

quyển con người như: quyển tự do, bình đảng, quyền đưỢc

lao động và hưởng thụ những thành quả lao động, quyển được quản lý xả hội, quyển học hành, V V Đặc biệt, trong học thuyết của mình, C.Mác đã nêu lên quyển dân tộc tự quyết, quyển bình đẳng của phụ nữ và n h ất là quyển của trẻ cm trong xã hội mới: "Giáo dục công cộng và không mất tiển cho tấ t cả các trẻ em Xóa bỏ việc sử dụng trẻ em làm trong các công xưởng như hiện nay Kết hợp giáo dục với sản xuất vật chất, v.v ”\ C.Mác đã chỉ rõ rằng, muốn hiện

1 C.Mác và Ph.Àngghen: Toàn tập, Sđd, t.4, tr 628.

thực hóa các quyển con người, trước hết phải khôi phục lại

quyền sở hữu đổi với tư liệu sản x u ấ t cho n h ữ n g ngiíòi lao

động, COI dó là k h â u then chõt của sự nghiệp giải phóng

Ô n g k h ẳ n g đ ịn h rằng, ch ủ nghĩa cộng s ả n không tưổc bo

của ai cái khả năng chiếm hữu những sản phẩm xả hội cả

Chủ nghĩa cộng sản giải phóng mọi cá nhán khỏi xiềng xich của chế độ tư hữu tư sản và tưóc bỏ quyền dùng sự chiêm hữu ấy để nô dịch lao động của người khác Chủ nghĩa cộní» sản hoàn toàn xóa bỏ tình trạn g dân tộc này nô dịch dân tội'

k h á c , x ó a b ỏ t ì n h t r ạ n g p h ụ n ữ t r ở t h à n h c ô n g c ụ g i à n d đ n

của sản xuất, tình trạng người lao động bị biến thành một

bộ phận của máy móc - tình trạng mà qua đó, con ngưòi

phải hứng chịu một sự phát triển phiến diện, méo mó

Tư tưởng C.Mác về sự phát triển tự do và toàn diện

của con ngưòi dựa trê n tiền đề hiện thực của sự phát tn ế n sản x uất vật chât Cả C.Mác và Ph.Ảngghen đểu lý giải rằng, th ứ nhất, sự p h át triển và tă n g trưởng to lớn của lực lượng sản xuất là tiển đề thực t ế của sự p h át triển tự do

và toàn diện của con ngưòi; thứ hai, lực lượng sản xuất không ngừng ph át triển tạo khả năng hiện thực cho quan

hệ qua lại phổ biến của con người, xóa bỏ tình trạng cô lập

khép kín với nhau giữa ngưòi với ngưòi, giữa vùng vái

vùng; thứ ba, lực lượng sản xuất to lón tạo thòi gian có thể

chi phôi cho việc p h á t tr iể n tự do và to à n d iện của con

ngưòi Học thuyết của Mác đã nêu: lao động sản xuấtkhông còn là một thủ đoạn để nô dịch nừa, mà trở thành một phương tiện để giải phóng con người, bàng cách dưa

lại cho mỗi người cái cơ hội để p h á t tr iể n và v ận d ụ n g toàri

bộ các n ă n g lực th ể c h ấ t và tin h t h ầ n của m ìn h th e o t ấ t ca

inọi hướng - và trong dó như vộy là lao động sản xuất từ chỏ là một gánh nặnịỉ sê trở thành một sự vui thú.

Ngày nay, điểu đó không còn là một ảo iưởng một diéu mong ưỏc thành lín nữa Vời sự phát triển hiện nay

của lực lượng s ả n xuâ't thì sự tAng lên của s ả n x u ấ t do

chính ngay việc xâ hội hóa lực lượng sản xuất đem lại việc gạt bỏ những trở ngại và những sự hỗn loạn do phương thức sản xuất tư bán chủ nghĩa gáy ra, việc gạt bỏ lình trạng lãng phí sản phấm và tư liệu sản xuâ't, * chĩ những

việc dó c ũ n g (lủ đ ể tro n g trư ờ n g hỢp mọi người d ể u t h a m gia lao động, có th è rút thời gian lao dộng xuống tới mức

r ấ t k h ô n g d á n g kể, th e o n h ữ n g q u a n niệm hiện n a y " ‘.

Chính dựa trên quan điểm duy vật biện chứng, coi vật chất quyết định ý thức, nên iư tưởng nhán ván của C.Mác mới có tính chất hiện thực, có giá trị thực sự Trong tác phẩm Phé phán Cương lĩnh Gôta, C.Mác viết: “Quyển không bao có thể ở một mửc cao hơn chẽ độ kinh tẽ và sự phát triến vàn hóa của xã hội do chê độ kmh tế dó quyết định ( ) khi mà cùng với sự phát tn ể n toàn diện của các cá nhân, sức sản xuất của họ cũng ngày càng tảng lên và tất cả các

nguồn của cải xà hội đểu luôn ra dồi dào, - chỉ khi đó ngưòi

ta mới có thể vượt hản ra khỏi giỏi hạn chật hẹp của pháp quyền tư sản và xã hội mới có thê ghì trên lá cò của mình: làm theo nảng lực, hưởriK Iheo nhu cầuí”^

1 C.Mác và Ph.ÀiiỊĩghen: Toan táp, Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nói 1994, t.20 tr.406.

2 C.Mác và PhẢnRíĩhen: Toán táp Nxb Chính trị quốc ína

Hà NỎI 1995, t.l9 tr 3 6

Với quan niệm đó, C.Mác cho rằng, một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của giai cấp vó sản sau khi nắm dượr chính quyền là phải đẩy nhanh sự phát triốn lực lượng vsản xuâ't Chính đó là cơ sở hiện ihực đc híio đảm sự phát triển toàn diện của con người.

Như vậy, tư tưởng nhân đạo chủ nghĩa trong họr thuyết của C.Mác khác những ngưòi theo chủ nghía khôĩig tưởng trước đây bởi nó được dựa trên cơ sd khoa họt' và

thực tiễn Cơ sở khoa học đó chính là lý luận vể g:iá trị

thặng dư vể đấu tranh giai cấp, vể sứ mệnh iỊch sử cua giai cấp công nhân, vể chủ nghĩa xả hội khoa họ<’ còn rơ

sở thực tiền là những điểu kiện vể kinh tê - xà hội Diều (ló tạo nên giá trị nhán văn đích thực của học' thuyết Mác, vi trong đó tư tưởng n hân đạo chủ nghĩa gắn liền với bản chất khoa học và cách mạng Giá trị nhân ván â'y có sức sống trưòng tồn vì nớ phù hdp vối nguyện vọng của đông đảo quần chúng nhản dân lao động trên toàn th ế Riới không những thòi Mác, mà cả hiện nay và miĩi về sau

Giá trị nhân ván của học thuyết Mác khòng chỉ thể

hiện ở tư tưởng của nó, mà quan trọng hơn giá trị ấy (ỉượr

thể hiện ở ích lợi và hiệu quả dối với cuộc sống của con ngưòi nhò vận dụng sáng tạo học thuyêt Mác vào thực tiền cải tạo và xây dựng xà hội Thực tiễn Việt Nam đả chứng minh diều đó Dưới ánh sáng của chủ nghía Mác - Lénin, Đảng ta đã lãnh đạo nhản dân tiến hành đâu Iranh bốn

bĩ, g ià n h dược độc lập d â n tộc, giải p h ó n g n h â n d á n ih o á t

khỏi cảnh lầm than và kiếp sống nô lệ, đồng thòi tiên

h ành xảy dựng xã hội mới, đem lại quyển làm ngưòi cho nhán dân lao động theo đúng nghía của nó Trong quá

trình vận dụng chủ nghĩa Mác vào thực tiễn, có thể có những lúc Đảng ta không thể trá n h khỏi một số sai lầm, sơng mục tiêu, lý tưởng mà Đảng ta hướng đến theo tinh thần của chủ nghía Mác là hoàn toàn đúng đắn và đầy

bản chất nhân vãn Cư<Jng lĩnh xây dựng đất nước trong

thời kỳ quá độ lẽn chủ nghĩa xả hội (hổ sung, phát triển nám 201 ỉ) đả nêu rõ; “Xã hội xã hội chủ nghĩa mà nhản dân ta xây dựng là một xă hội: Dân giàu, nước mạnh, dân

chủ rông bằng, vãn minh; do nhản dân làm chủ; có nển kinh tê p h át t n ể n cao, dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất tiến bộ phù hdp; có nển vãn hóa ticn tiến, đậm đà bản sác dân tộc; con người có cuộc sống â*m no, tự do, hạnh phúc, có điểu kiện phát triển toàn diện; các dân tộc trong cộng đồng Việt Nam bình đẳng, đoàn kết tồn trọng và giúp nhau cùng phát triển; có Nhà nước

pháp quyến xã hội chủ nghĩa của nhản dân, do nhân dân,

vì nhán dán do Đảng Cộng sản lãnh đạo; có quan hệ hữu

nghị và hỢp tác VỚI các nước t r ê n th ẽ giới’’* Dĩ n h iê n , để

thực hiện được mục tiêu ấy, chúng ta vẫn còn phải giải

quyết rất n h i ể u vấn đ ể , nhất l à vấn đ ể phát triển kinh t ẽ -

xă hội đặc biệt trong điểu kiện hội nhập kinh tẽ quốc tế hiện nay Chĩ trên cơ sở một nến kinh tẽ vửng chắc mới có điểu kiện để chăm lo đẩy đủ đòi sống vật chất và tinh thần cho tất cả mọi ngưòi

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Vãn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ-XỈ, Nxb Chính trị quổc gia, Hà Nội, 2011, tr.70.

TÌM HIỂU QUAN ĐIỂM CỦA C.MÁC, PH.ẲNGGHEN VÀ V.I.LÊNIN

VỂ VĂN HÓA LÃNH ĐẠO VÀ QUẢN LÝ

ThS Trán Kim Cúc

Xả hội càng phát triển ngưồi ta càng nói nhiều hơn đến vản hóa, văn minh Vàn hóa biểu hiện trong mọi lình vực hoạt động của con ngưòi, kết tinh ở những giá irị mà con ngưòi tạo ra Gần đây ngưòi ta bàn nhiều dến văn hóa lãnh đạo và quản lý, điểu đó cho thấy rằng vản hóa trong hoạt động lãnh đạo và quản lý đả có những bưác tiến và ngày càng có vai trò quan trọng Đê hiểu rõ hơn vế vàn hóa lãnh đạo và quản lý, bài viết này chĩ để cập đến quan điểm của các nhà sáng lập ra chủ nghĩa Mác - Lênin về vấn đề này

Thực ra th u ậ t ngữ “vản hóa lảnh đạo và quản lý” là một th u ậ t ngữ mói, do đó nó chưa được sử dụng trong các tác phẩm của C.Mác, Ph.Ảngghen và V.I.Lênin Do vậy muốn hiểu quan điểm của các ông vể vấn để này phải hiểu cái cốt lỏi bản châ't của nó, chứ không thể bám theo tiíng câu chử ở đây cách tiếp cận của chúng tôi là đi theo tỉíng khía cạnh của vấn để để phân tích và tổng hỢp lại

1 Khái niệm văn hóa lãnh đạo và quản lý

Để d ưa ra khái niệm văn hóa lãnh đạo và quản lý theo quan cỉiểm của C.Mác Ph.Ảngghen và V.I.Lênin, trước hết cồn đi t ừ q u an niệm của các ông về lãnh đạo và quản lý.Ph.Ảngghen có viết: " không một hoạt động chung nào có t h ể có được nếu không áp đặl cho một sô" ngưòi ý chí của ngưòi khác, nghĩa là nếu không có uy quyển Dù

đó )à ý chí của đa số người biểu quyết, hay là của một ủy ban lãn h đạo, hay của một ngưòi - thì đó luôn luôn sẽ là ý

chí áp đặt cho những ngưòi có tư tưởng khác; nhưng nếu

không có ý chí thống n h ấ t và chỉ đạo đó thì sẻ không có bất cứ ầao động chung nào Thử bắt một công xưởng lớn nào của Bácxêlôna làm việc mà không có sự lãnh đạo, nghĩa là không có quyển uy xem nào!”'

N hư vậy, theo Ph.Ảngghen có thể hiểu rằng, lãnh đạo

là nám quyến lực, là sự chỉ đạo, là việc để ra ý chí của mình

và áp đ ặ t cho người khác Đồng thòi, chủ thể của hoạt động lãnh đạ<0 có thể là một tổ chức hoặc một cá nhân

Khi nghiên cứu nền sản xuâ't tư bản chủ nghĩa, n h ấ t là

về phàn công lao động xã hội, C.Mác để cập nhiều đến hoạt động quiản lý Theo C.Mác, tất cả mọi lao dộng xả hội trực

tiếp hay lao động chung nào tién hành trên quy mô tương

đối lỏn, thì ít nhiểu cũng đểu cần đến một sự chĩ đạo để điếu hòja những hoại động cá nhản và thực hiện những chức nầ;ng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ

th ể san x u ấ t k h á r VỚI sự vận động của n h ữ n g khí q u a n độc

1 c .Mác và Ph.Àngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Ná, 1997 t.33, tr.49(6.

lập của nó Một ngưòi độc tấu vĩ cầm tự mình điểu khiển

lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng

Các chức nảng chỉ đạo, giám sát và diều hòa ấy Irỏ thành

những chức năng của tư bản, khi lao động phụ thuộc vào tư

bản đó trỏ th à n h lao động hiệp tác*

Ý kiến trên của C.Mác cho thấy bản chất của quản lý

là thực thi quyển lực thông qua các chức năng chỉ đạo,

giám sát, điểu khiển Ph.Ảngghen củng cho ràng quản lý

có tính chât hai mặt: Một mặt, nó là một quá trìn h lao

động xả hội, m ặt khác, nó mang tính chuyên chế, hành

chính, mệnh lệnh

Nếu n h ư C.Mác và Ph.Ảngghen chỉ đưa ra những ý

kiến bày tỏ cách hiểu của mình về lãnh đạo và quản lý chứ

chưa đưa ra một khái niệm cụ thể, thì V.I.I^ênin lại dưa ra

khái niệm vể lảnh dạo như sau: “Lảnh đạo là chĩ đẫn, là• • • * điểu khiển, là ra lệnh và đi trước"’^ Tuy nhiên theo khái

niệm này thì nội h à m của nó bao gồm cả nghĩa quản lý mà

C.Mác và Ph.Ảngghen đã nêu Và như vậy thì dễ dần tới

chỗ đồng n h ấ t giữa lãnh dạo và quản lý Dĩ nhiên, đáy là

hai phương diện hoạt động gắn kết với nhau, khó phán

biệt rạch ròi Song, về m ặt khoa học cũng cần nhận diện

đúng bản châ't của từng loại hoạt động Ph ân tích định

nghĩa trê n của V.I.Lénin, cho thấy nếu nói lảnh đạo ỉà “chỉ

d ẩn ” và “đi trước” thì điểu đó hoàn toàn đúng với ý kiến

của C.Mác và Ph.Ảngghen, nghĩa là định hướng và để ra ý

1 C.Mác và Ph.Ảngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc Ẹia,

Hà Nội, 2002, t.23» tr.480y

2 V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb Tiẽn bộ Mátxcơva, 1974, t.4, tr.596.

chí đ ể mọi ngưòi tuân theo Còn chức năng điểu khiển và

ra lệnh mang tính rhất hành chính, mệnh lệnh thì gắn vỏi phương diện quản lý mới dúng VỚI ý kiến của C.Mác và Ph.Àngghen Việc ihống n h ấ t với quan niệm như vậy là hết sức cần thiết dối với hoạt động thực tiễn nhằm trá n h

sự chồng chéo và ôm dồm gnừa hai phương diện hoạt động

lành đạo và quản lý

Cùng với việc nhận diện các khái niệm “ìãnh đạo và

q u ả n lý", chúng ta củng cần nói tới khái niệm “vãn hóa” theo quan điểm của các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác -

I ^ n i n (}uả thực, C.Mác và Ph.Ảngghen chưa đưa ra một định nghía nào vể vãn hóa mặc dầu bản th ân các ông ỉà

n h ữ n g nhà vãn hóa thực th ụ và bàn rấ t nhiểu vể vản hóa Tuy nhiên, tư tưởng của các ông cho chúng ta hiểu rằng:

v ãn hóa là toàn bộ những giá trị mà n hân loại đã tạo ra

C ũng quan niệm như vậy, V.I.Lênin coi vản hóa là toàn bộ tri thức của nhân loại, ỏ n g viết: “Vàn hóa vô sản phải là

sự p h át triển hỢp quy luật của tổng số những kiến thức

m à loài ngưòi đã tích lũy được ”'

Như vậy, nếu vãn hóa là toàn bộ những giá trị mà

n h á n loại tạo ra và được biểu hiện trong mọi lĩnh vực hoạt

động cùa con người ihì khi nói đến văn hóa lánh đạo và

quẩn lý, chúng ta hiểu rằng đó là toàn bộ những giá trị

m à con người tạo ra trong hoạt động lảnh đạo và quản lý

N h ữ n g giá trị (ió dưựr biểu hiện ở tri thức và kinh nghiệm

vể lãnh dạo và quản lý, đồng thời cũng được biểu hiện ở

1 V I I^nin; Toán tập, Sđd, t 41, tr.361.

những kết quà của hoạt động lănh đạo vầ quản lý mà các chủ thể lãnh đạo và q u ản ]ý tạo ra.

Xung quanh khái niệm “vân hóa lãnh đạo và quản lý”, hiện nay còn có n h ừ n g ý kiến khác nhau Có người đổng

n h ấ t vản hóa lảnh đạo và q uản lý với văn hóa chinh tn

Có ngưòi đồng n h ấ t nó vòi vản hóa Đảng Tuy nhiên, nêu dựa vào quan điểm của các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin, thì n h ữ n g ý kiến nói trên cũng có cơ sở nhưng không hoàn toàn dúng Đối với loại ý kiến thứ nhất, cơ sỏ của nó là ở chỗ, lành đạo và quản lý đểu thuộc

vể phương diện ch ín h trị - nắm quyển lực và sử dụng quyển lực Tuy nhiên ý kiến này không hoàn toàn dùng

là vì khái niệm chính trị rộng lớn hơn khái niệm lãnh dạo

và quản lý Do đó theo chúng tôi không nên đồng nhất

khải niệm vản hóa lãnh đạo và quản lý với văn hóa chinh

trị Hơn nữa, t h u ậ l ngữ văn hóa chính trị đã đưỢc

V.I.Lênin sử đụng, còn thuật ngữ vản hóa lảnh dạo và

q uản lý chưa được ông sử dụng lần nào Có thể lấy ví dụ

về t h u ậ t ngữ văn hóa chính trị mà V.l.Lênin dã sử dụng

như sau: mục đích của vản hóa chính trị, của nển giáo

dục chính trị là đào tạ o nên những ngưòi cộng sản chân

chính, có khả nàng thắng được sự dối trá và các thiên

kiến và có khả n àng giúp đỡ quần chúng lao động thắng dược chế độ cù và xây dựng được một nhà nước không có bọn tư bản, bọn bóc lột và bọn địa chủ’

Đôì vỏi loại ý kiến thứ hai, cơ sở của nó là ở chỗ Đảng là một chủ thể lành đạo, do đó khi nói đến ván hóa lãnh đạo

1 V.I.Lênin: Toàn tập, Sđd, t.41, tr 479.

ngưòi ta đồng nhất với vãn hỏa l)íiní{ Tuy nhiên, sự không chính xác là ở rhồ ti (láv khai niệm văn hóa lảnh đạo và (Ịuản lý bao hàm cá hai phưrtnp tliện lãnh đạo và quản lý, rhử không chỉ có lảnh rỉạo ỉ-lơn nữa, Đảng chỉ là một chủ thể lãnh đạo, một tô chức rhủ không phải một cá nhân Trong khi dó, các nhà kinh diển cho rằng, chủ thể lãnh đạo

và quản lý có thể là một tổ chức hoặc một cá nhân

Từ những kiến giai nói trén theo chúng tôi nên coi khái niệm văn hóa lành dạo và quản lý là một khái niệm lĩiới riêng biệt

2 Những nội dung của văn hóa lãnh đạo và quản lý

Trén cơ sở khái niệm văn hóa lãnh đạo và quản lý, có thể xác định cấu trúc của nó bao gồm: văn hóa trong lãnh dạo, vãn hóa trong quản lý

Như đã nêu lảnh đạo là chỉ đạo, định hướng, để ra ý

Í'hí áp đ ặt cho người khác Do đó nội dung của văn hóa lãnh

đạo biểu hiện ở nhận thức, hành ui của các chủ th ể lãnh đạo uà kết quả mà họ tạo ra trong hoạt động lãnh đạo.

Các nhà kinh điển rủa chủ nghĩa Mác - Lênin cho ràng, những ngưòi lãnh đạo là những người có uy tín nhất, có ảnh hưởng nhất, có tri thức rộng nhất và sâu n h â t về thực tiễn, có nhiều kinh nghiệm công tác ở lĩnh vực lãnh dạo, có đầy đủ phẩm chất chinh trị dạo dửc, n ăn g lực, phong cách

ngang tầm nhiệm vụ, Nhận thức và hành vi của các chủ

th ể lãnh đạo trong quá trình chỉ dạo, để ra chủ trương trực tiếp đến kết quả hoạt dộng lãnh đạo Do đó, dù chủ

th ể lảnh đạo là cá nhân hay một đảng thì vể m ặt nhận thức họ đều phải có lý luận C.Mác cho ràng trách nhiệm

của nhửng người lãnh đạo là phải học tập ngày oàng nhiều hơn về tấl cá các vâ'n dể lý luận, v l l ^ n i n cũng khiing

dịnh: " chì đảng nào được một lý luận tiền phong hướng

dẫn thi mởì cỏ khả năng lăm tròn vai trò chiên sĩ tiến phong"\ Sự am hiểu về lý luận và thực tiễn sẻ giúp cho

chủ thê lănh đạo có dược sự nhạy cảin vể mặt chính trị Theo V.I.Lênin khi chính trị đòi hỏi một sự chuyển biên kiên quyết, một sự mềm đẻo và một bước quá độ khéo léo thì những ngưòi lãnh đạo phải hiểu dược điểu ấy Đó là một biểu hiện của vãn hóa lãnh đạo.* » •

Nhừng chủ thê lánh đạo mà các nhà kinh diên của r h ủ nghía Mác Ivênin đề cập đến trong các tác phẩm rủ a

mình chủ yếu là những ngưòi cộng sản và đảng vô sản Do

đó, nhận thức của họ vể việc để ra các chủ trương, đườriR lối, định hướng sách lược phải vì lợi ích của giai cấp cônp nhân và quần chúng nhân dân lao động Tuy nhiên, vản hóa lãnh dạo không chỉ biểu hiện ở nhận thức mà còn biêu hiện ở hành vi của chủ thể lãnh đạo V.I.Lênin cho rănK; nhửng ngưòi lảnh đạo phải biết vạch ra đúng lúc một cưđng lĩnh hành động tích cực Để có định hướng đúng, họ phải thảng ihắn, công khai các chính sách, chủ trương í:ủa mình, tổ chức thảo luận vể sách lược, biện pháp trong

quần chúng, ỏng viết; “Thực ra, chính nhủng cuộc thảo

luận sôi nổi đó đang góp phần lôi cuốn tả't cả công nhản, dạy cho họ biết xem xét từ mọi mặt chính sách của mình, chính sách của công nhân, định ra một đưòng lối giai cấp

1 V.I.Lénin: Toàn tập, Sđd, t.6, tr.32.

vững vànff rõ ràng và xác dịnh rho phong trào'” Để đưa

ra cár biện pháp khá thi ngưcíi lãnh đạo phải chú ý đến kinh nghiệm Ihực tiẽn loại bo nhủng cái không phù hợp

chắt lọc những cái có giá Irị Hành vi văn hóa trong lãnh

đạo còn là biết ihành ihựo thừa nhận một sai lầm chính trị đả phạm phái để sửa chữa V Ỉ.Lẻnin đã nêu rõ; “Công khai và th à n h thực thú nhận sai lẩm chính trị của mình,

b ả n t h â n việc đó đã là một hành vi c h í n h trị lán rổi”^

Chính h ành vi như vậy sẽ tạo được niểm tin của quần chúng dôì với chủ Ihể lãnh dạo vã dồng thòi giúp họ sáng suốt hơn trong việc cìể ra các kê hoạch, chủ trương để trá n h những sai lầm có thể phạm phải

Đôi với một đảng lănh dạo Ihì hành vi vản hóa như vậy trong việc đê ra chủ trương, chính sách lại càng quan trọng và cần thiết Nó chứng tỏ bản lĩnh chính trị của đảng, đám thừa nhận và sửa chữa những sai lầm để đi đến quyết sách dúng dán

Đê có thể đưa ra các chính sách đáp ứng lợi ích của quần chúng, V I.Lênin cho rằng, người lânh đạo cần phải:

hệ với quần chúng Sống trong lòng quần chúng

Biết tâm trạng quần chúng Biết tất cả Hiểu quần chúng Biết đến với quần chúng Giành đưỢc lòng tin tuyệt đối

của quần chúng Những ngưòi lãnh đạo không được tách ròi khỏi q uần chúng bị lãnh dạo, đội tiên phong không được tách rời khỏi toàn bộ dội quân lao động”^ Trên cơ sỏ

1 V.I.Lênin: Toàn tập, Sđd, t.25 tr.l73.

2 Sđd, t-37 tr.225.

3 Sđd, t 44 tr.608.

quan hộ gán bó m ậ t thiết vởi quần chúng, nắm chác những văn để thực tiễn và vận đụng tri thức Iv luận cùa mình, dồng thòi tập hỢp sức mạnh lý luận rủ a mọi người, chủ ihể lãnh đạo mớì xây dựng được nhửng chiên IƯỊÍC, sách lược chỉ đạo hợp lý.

Khi nói về h à n h vi của ngưòi lảnh đạo V.I.Lênin còn dạy rằng một ngưòi lãnh đạo chính trị không những phải chịu trách nhiệm vể cách mình lành đạo mà còn phải chịu trách nhiệm vể h à n h động của những n^ưòi dưới quvển mình nữa Đôi khi, ngưòi lãnh đạo không biét những hành động đó, thưòng là không muốn cho những hành động đó xảy ra, nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm vể những hành động đó Điểu đó thuộc về nguyẽn tấc trong hoạt động lãnh đạo Nếu không thực hiện như vậy thì có tình trạng trốn trá n h và đùn đẩy trách nhiệm, gây hậu quả xấu

Nếu hoạt động lãnh đạo là sự định hướng và chỉ đạo,

để ra ý chí áp đ ặ t cho ngưòi khác, thì kết quả của nó phải

là những chủ trương, đưòng lối, chính sách, kế hoạch, chiên lược, sách lược mang tính định hướng, chỉ đạo hoạt động thực tiễn N h ữ n g giá trị mà hoạt động lãnh đạo tạo

ra chính là biểu hiện ở những kết quả đó

Khi nói về sự lãnh đạo của những ngưòi cộng sản, V.l.Lênin viết: “Họ chỉ có thể lảnh đạo nhán dán đi theo con đưòng của mình với điểu kiện là họ vạch ra đước con đường đó cho đúng, không những chỉ đúng theo hướng đi của lịch sử thê giỏi mà thôi”V Như vậy, đưòng lối đúng là kết quả của quá trìn h hoạch định của những ngưòi lảnh

1 V.I.Lênin: Toàn tập, Sđd, t.45, tr.117.

dạo, Ỉ)Ố1 VỚI một dảng lãnh đạo ikífíng lối của nó biểu hiện

ở cương lĩnh, do đỏ vàn hóa lânh íỉạo của Đảng biếu hiện ở chỗ nó phải có rương lĩnh lích í'ực dúng đắn và linh hoạt, cùng như các nghị quyết tlê ihực hiện cương lĩnh ấy C.Mác và Ph.Angghen đà nêu rõ: ‘‘Một dảng mới phải có một cương lĩnh tích cực nhái (lịnh, một cương lĩnh mà những chi tiết của nó có thô ihay dổi theo hoàn cảnh và tùy theo sự phát Iriển của chính bản thán đảng dó nhưng bao giò cùng phải là một cương lình mà bất cứ lúc nào toàn đảng cũng đểu phải nhấl trí tán thành nó Chừng nào cương lĩnh ấy vần còn chưa được thảo ra hoặc chĩ ở hình thức phôi thai, thì chừng ấy đảng vần chĩ tồn tại ỏ dưới dạng phôi thai mà thôi”’

Xhững kết quả hoạt dộng lãnh đạo thể hiện dưói các hình thức vàn bản ấy sè cho thấy sự sáng suốt, đủng đắn hay sự thiển cận và sai lẩm của chủ thê lảnh đạo trong

Việc để ra chủ trương, đưòng lòi của m ình Do dó, đ á n h giá

vãn hóa lãnh đạo cũng cần cán cứ vào những vàn bản ấy

như là kết quả của nhận ihức và hành vi lãnh đạo

Tuy nhiỏn, một nội dung quan Irọng trong hoạt động lãnh đạo còn là “áp đặt được ý chí của chủ th ể lãnh đạo” cho khách thể của lãnh đạo, chứ không phải chỉ là việc để

r a ý chí Những chủ trương, dường lối, chiến lược, sách

lược dù có đúng dán đến đâu nhưng không được ủng hộ, hưỏng ứng và thực hiện thì những cương lĩnh vàn kiện, nghị quyết thể hiện chúng chỉ là mớ giấy lộn mà thôi! Do

1 c Mác và Ph Àngghen: Toan táp Sđd t.2l, tr 494.

dó, vãn hóa lãnh đạo còn th ể hiện ở n h ậ n thức, h à n h Vì

rủa chủ thể lãnh đạo trong việc thực hiện nội dung này

củng như kết quả của quá irình đó Đối với chủ thể lãnh dạo là Đàng, V.I.Lénin viết: “Nhiệm vụ ihứ nhất của bất

c ử m ộ t chính đàng nào c ó trọng irách đ ố i VỚI tương l a i l à

Ihuyết phục cho đa số nhân dân thấy được sự đúng dắn của cương lĩnh và sách lược của mình”' Đồng thòi với việc tuyên truyền chiến lược, sách lược của mình, Đảng phải

biết đoàn k ế t n h â n d â n ihực hiện các nghị quyết của Đảng

Theo V.I.Lênin kết quả của quá trình đó phải là đa sô

những công nhân giác ngộ đoàn kết lại n h ấ t trí với những nghị quyết ây và có ý chí thống nhâ't để thực hiện những nghị quyết ấy một cách tru n g thực ”^

Nếu như đặc trưng của nội đung vản hóa lảnh đạo là những nhận thức, hàn h vi, kết quả của chủ thể lãnh đạo trong quá trình đề ra và “áp d ặt” định hướng, đưòng lối, chủ trương, chính sách của mình cho khách thể lành đạo,

thì nội dung của vân hóa quản lý lại thiên về văn hóa

hành chinh, tửc là nhận thức, hành vi và kết quả của chủ

th ể quản lý trong tổ chức, điều khiến việc thực hiện những định hướng, đường lối, chủ trương nói trên Theo các nhà

kinh điển Mác ' Lênin, những chủ thể quàn lý là nhùng cơ quan hay những cá n hân có chức nàng thực thi quyển lực nhà nước C.Mác và Ph.Ảngghen cho ràng khi những cá nhân là những ngưòi mang những chức năng và quyển lực nhà nước thì những cá nhân dó phải dược xem xét cản cứ

1 V.I.Lẻnin: Toàn tập, S đ d , t.36 tr.209.

2 Sđd, t.24, tr.l03.

thpo phẩm châ'i xã hội rủn họ ('hư không phải cán cử theo phẩm châl iư nhân của họ'*' XỊiừnt? phẩm chất dó là lòng

t r u n g t h à n h vối sự nghiỘỊ) Víìi chinh quyển, có t r i n h độ t n

thức khoa học có uv tín rhuyôn môn, am hiểu thực tiễn, có nàng lực tổ chức Đặc biệl Iron^^ văn hóa quản lý thì t n thức về quản lý là hết sức (iLiỉỉn trọng V.I.l^nin viết;muốn quản lý và tổ chức nhà nước, thì chúng ta phải có nhừng người biết kỷ thuật quan lý có kinh nghiệm trong việc quản lý kinh tẽ và quàn lý nhà nưóc”^ Để có được tri

thức ắy, các chủ thể quản Iv phai trải qua học tập và rèn

luyện từ sách vờ và thực tiền Thái độ đối vỏi tri thức và kinh nghiệm quản lý cũng là hiểu hiện của vãn hóa quản

lý V.I.Lénin đà dạy ràng, những yếu tố đó không tự nhiên

có mà phải trải qua đào tạo bồi dưỡng, tự rén luyện, qua trường học thực tiễn, và chí qua con đường đó mới có thể trỏ th à n h những cán bộ lãnh dạo quản lý giỏi, chủ chõt của i)ảng và Nhà nước dược

Hoạt động quản lý là một quá trình bao gồm nhiều chuỏi hàn h vi và thao tác từ ban hành các vàn bản và quyết định quản lý đến ra mệnh lệnh, diều khiển, kiểm tra giám sát Do dó, tâl cả những hành vi, thao tác của các chủ th ể quản lý tronp quá trình đó đểu thể hiện vàn hôa quản lý Vãn hóa trong ban hành các văn bản, quyết

dinh quản lý thể hiện ò chỏ các chủ thể quản lý phải bảo

d ả m đúng những nguyên tắc quy trình, th ủ tục ban hành vàn bản quy phạm pháp luật Dồng thòi các chủ thể quản

1 ('.Mác và Ph.Àngghen: Toán táp Sđd 1.1, tr.337.

2 V I.I^nin: Toàn táp Sđd, l 40 tr.294

lý biết vặn dụng tri thức và kinh nghiệm của mình kòt

hợp với trí tuệ của những người khác để đưa ra những

quyết dịnh phù hỢp VỚI tình hình thực tiền Vãn hoa quản

lý còn t h ể hiện ở chỏ “kiên q u y ế t đoạn tu y ệ t với mọi Lác

phong quan liêu lể mể cần phải hành động nhanh và kiên quyết, cần phải chỉ định những ngưòi n h ấ t định vào một công tác phụ trách nhâ\ định, mỗi một ngưòi irong sô ày phải hiểu biết thàn h thạo công việc của mình, phái chịu trách nhiệm vể công tác đó ’” V.I.Lênin củng cho ràníỉ trong tổ chức thực thi nhiệm vụ, người quản lý cần COI trọng tính hiệu quả Khi chĩ cần một lòi nói mà giải quyôt

đưỢc công việc dứt điểm, thì người quản lý phải (Ịuyêt đoán, chứ không cần đến một cuộc họp hoặc một cuộc* biểu

quyết mang tính hình thức Văn hóa quản lý thể hiện ỏ sự

linh hoạt trong việc sử dụng các phương pháp quản lý và

giải quyết nhiệm vụ V.I.Lênin nêu rõ: khi tình hình đãthay đổi và chúng ta phải giải quyết những nhiệm vụ thuộc loại khác, thì không nên nhìn lại đàng sau và sử

dụng những phương pháp của ngày hôm qua”^ Trong hoạt động quản lý, việc kiểm tra đánh giá ngưòi thực thi nhiệm

vụ cũng thể hiện vãn hóa của chủ thể quản lý Itói vi, muôVì đánh giá chính xác thì ngưòi quản lý phải am hiểu công việc chuyên môn và tình hình thực tế, đồng thòi cũng cần có cái “tám ” nữa V.I.Lênin có viết: xảc dinh nhữngngười có lổi và nói chung phải truy xét chính xác trường

hỢp này để, một là q u y dược tr á c h nhiệm, hai là • và đây

1 V.I.Lênin; Toàn tập, Sđd, t.37, tr.493.

2 Sđd, t.44 tr.398.

c ũ n g l à đ i ề u c h ù y ê u d ế t h i h à n h n h ữ n g b i ệ n p h á p thực

ịê nhàm làm sao cho hiện iượng tương tự không ihê tái

diẻn được nửa"' Theo VM.Léniii vãn hóa quản lý còn thể

h iệ n ỏ thái độ chống lại bệnh giấy LÒ và nạn hôi lộ Cản bệnh ây là một ung nhọl mà khôriíí ihể dùng một thắng lợi quân sự hay một cai cách chính trị nào để chữa khỏi được Chí có náng trình dộ ván hóa lẻn mới có thể chửa được ung nhọt ấy

Một đặc diêm nừa t’ủa vãn hóa trong quản lý là chủ

th ể quản lý phải thực hiện đúng chức nàng, thẩm quyền

c ủ a m ì n h , k h ô n g d ư ợ t ’ l ạ m q u y ế n n h â " t l à d ô ì VỚI n h ử n g

người tập trung trong lay mình quyển h ạn lớn V.l.Lcnin

đã từng không yên tám về Xialin (ì chính điểm đó Ngưòi viết: "Dồng chí Xtalin, sau khi Irở thành tổng bí thư, đả tập trung trong tay mình quyển hạn rộng lớn và tôi không chắc rằng đồng chí ấy lúc nào cùng sử dụng quyển hạn ấy một cách thận Lrọng dúng mức”^ Việc lạm quyền sẽ dẫn

t(íi n h ữ n g h à n h VI thái quá trong q uản lý, gáy h ậ u q u ả tai

hại Phê phán phong cách thô bạo của Xtaỉin, V.I.Lênin đả vẻu cầu ngưòi lãnh dạo quàn lý phải có thái độ khoan dung, từ tốn lịch thiệp và quan lâm đên mọi ngưòi

Một nội dung của vàn hóa lảnh dạo và quản lý là vàn hóa trong sử dụng người V.I.Ijcnin quan niệm rằng lảnh đạo chính trị là do con ngưừi thực hiện và bằng cách

phán phối lực lưọng Do (ió iheo ông biết lãnh đạo lức là

biết đặt người cho dúng chỗ Văn hóa lãnh đạo và quản lý

1 V.I.Lênm: Toàn tập, Sđd t.39 tr 129.

2 Sđd, t.45 tr.395.

biểu hiện ở nghệ th u ậ t đùng người C.Már v:i l*h.Ảng^hf‘n khuyên cần phải biết đặt ngưòi ihích dáníí (1 vị trí ihírh đáng Để tìm đưỢc những người thích đáng ấy các chủ thê lành đạo quản lý phải tổ chức lựa chọn một rách khoa học

và thận trọng V.I.Lênin cho ràng, việc lựa chọn í'án bộ phải được tổ chức rộng rải có kê hoạch, thưílng xuyên và công khai theo những tiêu chuẩn đặt ra trong mọi lĩnh vực chuyên môn o ổ n g thòi với việc lựa chọn, bổ nhiệm, để bạt cán bộ, cần phái đánh giá lại các cán bộ lãnh dạo phân bô' lại các cán bộ lảnh đạo khi họ không thể ihích ứng được' vởi nhiệm vụ mới Việc đánh giá cán bộ cần Iién hành theo định kỳ và bảo đảm sự khách quan, công tám

Thái dộ đô'i với các chức vụ lãnh đạo và quán lý củng

thể hiện vãn hóa trong lãnh đạo và quản lý Có nhửng

người ham muốn các chức vụ lành đạo dể dưỢc hưởng dặc quyển, đặc lợi, do đó bằng mọi cách “chạy chọt" dể doạt được các chức vụ ấy C.Mác và Ph.Ảngghen dã lưu ý dến diều đó và dạy rằng cần phải có chê độ chính sách đối với cán bộ lảnh đạo và quản lý như thẽ nào đó dể phòng ngừa tình t r ạ n g chạy chọt chức vỊ và chủ nghĩa tháng quan phát tài Theo các ông, những người lãnh đạo quản lý phải là đầy tớ của dân, không có đặc quyển, dậc lợi Khi đã

là đầy tớ, thi “đầy tớ luôn luôn có thể bị bãi miễn luôn luôn h ành động dưỏi sự kiểm soát của nhán d án ”' Thiết nghĩ ràng đó cũng là một giá trị văn hóa trong lành đạo và quản lý mà chúng ta cần tôn trọng

1 C.Mác và Ph.Àngghen: Toàn tập, Sđd, t.l7 , Lr.719.

3 Một sô vấn đé vế văn hóa lãnh đạo và quản lý ở nưởc ta hiện nay

Tùy thon niệm vế ván lióa lãnh dạo và quản lýiĩià n^ười t;ỉ rỏ thể dưa ra nhiìng vân để khác nhau, ở íláy, dựa trôn cơ sỏ quan niệm rủa rác nhà kinh điên của chù nghĩa Mác - Lênin đối chiếu với thực tiền Việt Nam hiện nay, chúng tôi có một số ý kiến như sau:

Những thành tựu qua hfJn 20 n«1m đổi mỏi của đất riưóc mà Đảng la dã lổng kết là kết quả của những nỗ lực râ't lớn của toàn ỉ)ảriR toàn dán la Đồng thòi điểu đó cũng chứng mình, đưòng lối đôi mới đo Đảng ta khởi xướng là hoàn toàn dúng đắn Dưới sự lãnh đạo của Đảng

và sự quản lý của Nhà nước, mọi lĩnh vực chính trị, kinh

tế vản hóa - xả hội, an ninh * quốc phòng đả có nhửng bư<'ic phát triển dáng kể Chính vì vậy, có thể nói văn hóa

l ã n h đạo và q u ả n lý cũng đưỢc náng lên.

Tuy nhiên, thực tiễn hơn 20 năm đổi mới của đất nước rủiig bộc lộ nhiểu vếu kém và bât cập Irong hoạt động lảnh dạo và quản lý của Đảng và Xhà nước ta Điểu đó thể hiện ở các điểm sau đây:

Một là, nhận thức của chủ thể lãnh đạo vế các lĩnh vực

hoạt động vẩn chưa đáp ứng yèu cẩu Chảng hạn, trong lĩnh vực kinh tế, chưa hình thành dượo một khung lý luận vững chác vể thể chế kinh tẽ thị trường định hướng xã hội chù nghĩa, chưa xác định được cụ thể tiêu chí khi nưóc ta trỏ thành một nước công nghiệp dể làm đích hướng tói, chưa làm rõ các bước đi của cà quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa Trên lĩnh vực hệ thông chính trị chưa có

nhận thức đầy đủ về vâVỉ để làm sao dể trá n h chổnjĩ chéo rủn^ĩ như tránh lạm quvền trong hoạt dộng của các cơ quan nhà nước, vể cơ chê bảo đảm quyền kiểm tra giám sát của nhân dân đô^ VỎI hoạt động của các cư q uan nlìà nước Nhận thửc vế vai trò kiêm tra, giám sát của Mặt trận, các đoàn thể chính irỊ - xã hội cũng chưa thống nhất Trôn lình vực văn hóa - xã hội, nhận thức về hội nhập vAn hóa và giừ gìn bản sảc vản hóa dán lộc vấn dề thị trưòng trong văn hóa • giáo dục củng chưa thống nhất Tư duy vể

cơ chế quản lý vản hóa - xả hội chậm dược dổi mới Tròn lình vực an ninh - quốc phòng, vấn để mối quan hệ giừa vai trò lãnh đạo trực tiếp, toàn diện, tuyệt dôì của Dảng

và vai trò quản lý của Nhà nưỏc trên lĩnh vực này còn chưa được cụ thể hóa và quy chế hóa

Hai là, về kết quả ihực tiễn của hoạt động iảnh đạo và quản lý, theo dánh giá tổng quát của Ban Chấp hành Trung ương Dàng Cộng sản Việt Nam thì: "Kinh tê phát triển chưa tương xứng so vói khả năng và yêu cầu, sửc cạnh tranh còn yếu và vẩn tồn tại nguy cơ tụt hậu xa hơn

vế kinh t ế so với các nước trong khu vực và trên thẽ giới Nhiểu vấn đề văn hóa, xã hội bức xúc chậm được giải quyết Nạn quan liêu, tham nhũng, suy thoái vể tư tưởng chính trị và phẩm châ't đạo đửc, lối sống của không ít cán

bộ, dàng viên vẫn nghiêm trọng Tệ nạn xã hội phát tn ể n ĐÒI sống nhản dản • nhảt là ỏ miền núi, vùng sáu, vùng xa còn nhiều khó khàn Hoạt động của hệ thông chính trị, phương thức lảnh dạo của Đảng chậm dược đổi mdi, hiệu lực quản lý của Nhà nước chưa rao Mối quan hệ giừa

f)ảng và nhân dân có mặt íTiảm sút Dân chủ trong Đảng

và irong xã hội chưa được phát huy tỉầy đủ”'

Nhửng yêu kém nói trôn tron^ hoạt dộng lảnh đạo và quản lý cả về mặt nhận thứ(' hoạch (lịnh chủ trương, chính sách, chỉ đạo điếu hành lần tổ chức thực hiện, củng như sự yẽu kém về phẩm chất và năng lực của các chủ thể lãnh đạo quản lý đã đưỢc Đảng la nghiêm k h ắ c tự kiểm điểm trong Đại hội X của Đảng Vãn kiện Đại hội đại biêu toàn quổc lần thứ X đã nêu: "Những khuyết điểm nói trên, trước hết thuộc trách nhiệm lãnh đạo chỉ đạo của Ban Chấp hành Trung ường trực tiếp là của Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương xin tự phê bình nghiêm túc về những khuyẽt điểm của mình trước Đại hội và trước nhân đ â n ”^

o ồ n g thời VỚI việc tự phê bình Đảng cùng thấy rõ vai trò của vãn hóa lãnh đạo và quản lý do đó đã chủ trương

“n âng cao vãn hóa lảnh dạo và quản lý” Để thực hiện chủ trương nói trên, vãn để quan trọng cẩn giải quyết là:

- Nâng cao trinh độ tri thức vế mọi mặt, đặc biệt là tri thửc vế lãnh đạo và quản lý cho đội ngũ cán bộ lảnh đạo

và quản lý.

Đây là vấn để hết sức quan trọng vì tri thức của các chủ thể lảnh đạo và quản lý dịnh hướng cho mọi hoạt động của họ Muốn đổi mới phương thức lãnh đạo hay cơ

1 Dàng Cộng sàn Việt Nam; Báo cáo tông kết một sô’vấn để lý luận • thực tiễn qua 20 năm đỏì mới, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nộì 2005 tr 127.

2 Đảng Cộng sản Việt Nam Vđn ktện Đại hội đại biểu toàn quốc lần th ứ X , Sđd, tr.67.

c h ế quần ]ý thì củng đểu do chính các chủ thể lãnh dạo

và quản lý để ra và thực hiện Việc hoạch định các chù trương, chính sách cũng như xử lý các tình huống phức tạp trong hoạt động lãnh đạo và quản lý dểu tùv ihuộc vào trìn h độ tri thức của dội ngũ cán bộ lảnh đạo và quản

lý Nói đến vấn đề nâng cao trìn h độ tri thức ở đâv là nói đến hàm lượng trí tuệ thực sự chứ không nói đến trình độ xét theo bằng cấp Sở dĩ nói n hư vậy vì có một thực té là khi đ án h giá văn hóa ỉănh đạo và q uản lý của chủ thể lãnh đạo, quản lý, người ta thường xét theo bàng òả'p, học hàm, học vị của họ Diều đó chưa hẳn đã dúng Nhiều cán

bộ có học vị cao được để b ạ t làm cán bộ lảnh đạo và quản

lý, tuy nhiên t n thức về lănh đạo và quản lý yếu kém, dần dên hiệu quả ỉãnh đạo và quản lý của họ kém hơn nhiểu so với khi họ làm chuyên môn th u ầ n túy Từ đó cho

ra hết sức bức thiết nhầm nâng cao vàn hóa lãnh đạo, quản lý hiện nay Do đó, trong Văn kiện Đại hội X của Đảng nêu rỏ: “Mục tiêu chung ỉà xây dựng đội ngũ cán bộ

có bản lĩnh chính trị vững vàng, có dạo đức, lối sống lãnh mạnh, không quan ỉiêu, tham nhũng, lãng phí, có tư duy đổi mới, sáng tạo, có kiến thức chuyên môn, nghiệp vụ,

dáp úip yôu cầu của ihííỉ ky (lAv mạnh công nghiệp hóa, hiện tại hóa"'.

c> thổ cụ thê hóa nhữntỉ pham rhát đạo đức và lối sống văn h'ia rủa cán bộ lãíih (lạo (Ịuan ly theo quan điểm của nhữní nhà sáng lập ra chu íiịíhĩii Mác - Lênin như sau;

- oổi mới uà hoán thiện phưiPig thức lãnh đạo của Đảng.

Vỉ'n để quyết định trong dổi mới phương thức lành đạo

rủ a fảng là thực hiện dúng nguyên tắc tập trung dân chủ thực làiih và mỏ rộng dán chủ trong tổ chức và hoạt động của fảng

>ây dựng hệ thốntỉ các (Ịuy chẻ về sự lảnh đạo của

i)àní h các cấp, các ngành theo tinh thần; Đảng lãnh đạo

Nhà nước bằng cương lĩnh, dưòng lối, quan điểm, chủ

irươig, các nghị quyết, nguyên tắc p ả i q u y ế t các v ấ n để

lớn ó ý nghĩa chính trị íỊuan

irọĩìịí-1 ỉ)ảng Cộng sàn Việt Nam Vãn kiện Đại hội đại biếu toàn ợUiĩirấn t h ư x Sđd, Ir 292-203

Tảng cưòng sự lãnh đạo của Đảng đối vỏi Nhà nưdc trong việc thê chế hóa cụ th ể hóa đường lối, quan điểm, chủ trương, chính sách lớn của Đảng thành Hiến phá]), pháp luật, kê hoạch, các chương trình mục tiêu lớn của Nhà nước Đảng lãnh dạo nhưng không làm thay Nhà nước và các tổ chức trong hệ thông chính trị Để phònp và khắc phục khuynh hướng tổ chức dàng buông lỏng sự lãnh đạo hoặc bao biện làm thay cũng như khuvnh hướng các

cơ quan nhà nước th ụ động, né tr á n h trách nhiệm

Đảng kết hợp chật chẻ việc lành đạo và kiểm tra bộ máy nhà nưóc ihông qua tổ chức đảng và cá nhân đảng

viên hoạt động trong cơ quan nhà nưỏc.

Tiếp tục đổi mới phong cách, lê lối làm việc của Đàng theo hướng thực sự dân chủ kỷ cương, thiết thực, sáu sát

cơ sỏ, sâu sát quần chúng, làm việc có chương trình, kế hoạch, có trọng tám, trọng điểm, nói đi đôi với làm Đổi mới cách ra nghị quyết, văn kiện và báo cáo phải ngắn gọn, thiết thực, cụ thể, đổi mới và náng cao châ't lượng,

hiệu quả của hội nghị Cấp ủy dành nhiều thòi gian tổ

chức, chĩ đạo, kiểm tra, tổng kết việc thực hiện nghị quyết, chĩ đạo hoạt động của Nhà nước, Mặt trận và các đoàn thê nhân dân, xây dựng và thực hiện chê độ báo cáo định kỳ

- Náng cao hiệu lực quản lý nhà nước về kỉnh tế- xã hội.

Để nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, cần hoàn thiện hệ thông thể chế chức nảng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, cán bộ, công chức, phương thức hoạt dộng, cần xác định rõ phạm vi và nội dung quản lý nhà nước về kinh tế,

xả hội phù hợp với yêu cầu p hát triển; Chính phủ tậj) tru n g vào việc hoạch định thể chế, chính sách, xây dựiiịí

giải pháp, cải rárh ihú lục hành t'hính, tạo lập môi trường

pháp lý thuận lợi cho các hoại dộng kinh tê - xã hội náng

cao nảng lực và hiệu quả rhì dạo thực hiện, kiểm tra thanh tra thực hiện ihc rhê

Đổi mới chính sách cán bộ và công tác quản lý cán bộ

xáy dựng chế độ cỏnp vụ rõ ràng, minh bạch Nghiên cứu

áp dụng cd chế thủ trưởnp cơ quan hành chính cấp Irên bổ nhiệm chức danh npười đứng dầu rơ quan hành chính cấp

dưới, thực hiện cơ chê tự chủ tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy nhán sự và tài chính

Trên đây là một sỏ vân đc liên quan trực tiếp đên các chủ th ể lãnh đạo và quản lý đên hoạt động lãnh đạo và quản lý ở nước ta hiện nay Thiết nghĩ, thực hiện tôt những vấn để nói trên sẽ góp phần nâng cao vàn hóa lãnh đạo và quản lý ở nưóc ta

NHẬN THỨC LẠI QUAN ĐIỂM c ủ a C.MÁC

VÀ PH.ĂNGGHEN VỀ VẤN ĐỂ THỊ TRƯỜNG

HÀNG HÓA VĂN HÓA

PGS TS Nguyền Thị Hương

Chủ nghĩa Mác • Lênin với tư cách là hệ Ihông những

quan điểm duy vật biện chứng về sự vận dộng và phát

triển của thẽ giới, về con người và xã hội, đã có ảnh hưởng

sâu sác đến sự phát triển của nhân loại trong gần hai thẽ

kỷ qua Riêng lĩnh vực văn hóa và thị trường hàng hóa vãn hóa trong kinh t ế thị trường, tuy C.Mác và F^h.Ảngghen chưa có những công trình nghiẽn cứu độc lập, nhưng đả có

những ý kiến rất quan trọng, như khẳng định uản hóa là

hoạt động sắn xuất tinh thần, bàn uề tính chất thương mại của văn hóa ưà văn hóa mang tính thương mại, môì quan

hệ giữa đồng tiền với vàn hóa nghệ thuật và đia uị của

người nghệ sĩ trong xã hội tư sản, sự tác động của chất lượng hàng hóa văn hóa trong đời sông xã hội, V.V

Trên thực tế, chúng ta chủ yếu mới tập trung khai thác và vận đụng những tư tưởng của chủ nghĩa Mác bàn

vể lĩnh-vực văn học, nghệ thuật, vể vãn hóa xã hội chủ nghĩa nói chung Có thể nói chưa có công trình nào nghiên