2 Đặc trưng Theo giáo trình Kịch tính là đặc trưng nổi bật nhất của kịch Cốt truyện kịch tập trung cao độ Tính chất xác định của tính cách là đặc điểm cơ bản của nhân vật kịch Lời thoại là hành động v.
Trang 12 Đặc trưng
Theo giáo trình:
- Kịch tính là đặc trưng nổi bật nhất của kịch
- Cốt truyện kịch tập trung cao độ
- Tính chất xác định của tính cách là đặc điểm cơ bản của nhân vật kịch
- Lời thoại là hành động và là phương tiện biểu hiện tính cách
2.1 Kịch tính là đặc trưng nổi bật nhất của kịch
Khái niệm: Kịch tính là yếu tố đầu tiên làm nên sự khác biệt giữa kịch với các tác phẩm tự sự Đó là trạng thái căng thẳng đặc biệt của mâu thuẫn, xung đột gay gắt tạo ra bởi những hành động thể hiện các khuynh hướng tính cách
và ý chí tự do của con người
Kịch tính được tạo nên từ những xung đột kịch
- Khái niệm: Xung đột kịch là sự đối lập, là sự đụng độ giữa các hình tượng nhân vật được xây dựng trong tác phẩm kịch Các xung đột thường xuất hiện dưới dạng va chạm trực tiếp sự chống đối nhau giữa các thế lực, giữa tính cách với hoàn cảnh, giữa tính cách với nhau, giữa các phương diện khác nhau trong tính cách
- Đặc điểm (đặt trong sự so sánh với xung đột truyện):
Tần suất xuất hiện Liên tiếp dồn dập trong từng
cảnh, từng màn, từng hồi
VD: “Vũ Như Tô” – Nguyễn Huy Tưởng
- Vua Lê Tương Dực
+ >< Trịnh Duy Sản
+ >< nhân dân
+ >< Thái tử Chiêm Thành
- Vũ Như Tô
+ >< nhân dân
+ >< cộng sự
+ >< Trịnh Duy Sản
- Có thể có hoặc không
- Xung đột có xuất hiện nhưng nhà văn còn hướng đến miêu tả ngoại hình, thiên nhiên… nên số lượng xung đột ít đi
VD: “Tấm Cám”: thiện >< ác Truyện ngắn “Vợ nhặt” không có xung đột
Đối tượng phản
ánh
Phản ánh mẫu thuẫn, xung đột của đời sống để làm nổi
Phản ánh mâu thuẫn, xung đột của đời sống để làm nổi
Trang 2bật sức mạnh của hành động
có lí do, có ý đồ, có động cơ thể hiện khuynh hướng tính cách cùng ý chí tự do của con người và vì hành động
ấy, con người phải gánh chịu một hậu quả, trách nhiệm nào đó
bật các tất yếu khách quan được thể hiện qua sức mạnh của số phận
Tính chất Cô đọng, quyết liệt Trải dài khắp tác phẩm,
không mang tính quyết liệt vì đan xen miêu tả tâm lí nhân vật, thiên nhiên…
Phương thức giải
quyết
Giải quyết một cách nhanh gọn, dứt khoát, kết thúc bao giờ cũng rõ ràng về số phận nhân vật
VD: “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” – Lưu Quang Vũ:
kết thúc là Trương Ba chết
và cu Tị sống lại
Có thể được giải quyết hoặc không
VD: “Tắt đèn” – Ngô Tất Tố:
số phận chị Dậu vẫn chưa rõ ràng
Kịch tính được tạo ra từ những hành động kịch
- Khái niệm: Hành động kịch là bộ phận cấu thành của cốt truyện kịch, là sự
tổ chức các tình tiết, sự kiện, biến cố trong cốt truyện theo một trình tự logic, chặt chẽ, chủ yếu theo quy luật nhân quả Nếu xung đột kịch là yếu tố để làm nảy sinh tác phẩm thì hành động kịch là yếu tố để duy trì sự vận hành của tác phẩm
- Đặc điểm:
+ Diễn ra liên tiếp theo trình tự thời gian (trình bày – thắt nút – đỉnh điểm – mở nút), hành động này thúc đẩy hành động kia thành chuỗi hành động theo quy luật nhân quả
VD: “Nỗi oan hại chồng” – trích “Quan Âm Thị Kính”
Thị Kính thấy dưới cằm chồng có chiếc râu mọc ngược cầm kéo cắt râu cho chồng chồng la lên bố mẹ Thiện Sĩ vu cho Thị Kính giết chồng và đuổi nàng đi Thị Kính đi tu
Trang 3+ Mối quan hệ giữa xung đột kịch và hành động kịch: quan hệ thuận: xung đột càng căng thẳng bao nhiêu thì hành động càng quyết liệt bấy nhiêu
+ Hành động kịch gắn bó chặt chẽ với tính cách nhân vật: hành động là
cơ sở để đánh giá tính cách nhân vật
2.2 Cốt truyện kịch tập trung cao độ
Tiêu chí Cốt truyện kịch Cốt truyện tác phẩm tự sự
Các bộ phận
cấu thành
Một vở kịch thường được chia thành 3 đến 5 hồi tương ứng với
3 giai đoạn vận động mau lẹ của hành động kịch:
- Thắt nút
- Cao trào
- Mở nút
5 thành phần:
- Trình bày
- Thắt nút
- Phát triển
- Cao trào
- Mở nút
Cách thức tổ
chức
- Thường là cốt truyện đơn tuyến Mỗi vở kịch chỉ tập trung phát triển một tuyến cốt truyện
“thống nhất hành động”
- Coi trọng việc tạo ra cái “bất ngờ”
Cốt truyện phân tầng, đa tuyến, nhiều truyện nhỏ trong một truyện lớn
Quy luật Quy luật nhân quả (trực tiếp và
gián tiếp) Nhịp điệu Nhanh, gấp gáp dồn dập
VD:
Chậm rãi
VD: “Chí Phèo” – Nam Cao: mâu thuẫn trải dài đó là nhân dân >< giai cấp thống trị, theo quá trình vận động của cốt truyện, đi theo cuộc đời nhân vật Chí Phèo
2.3 Tính chất xác định của tính cách là đặc điểm cơ bản của nhân vật kịch
Nhân vật kịch chịu sự chi phối, ràng buộc chặt chữ bởi những điều kiện, luật
lệ của nghệ thuật sân khấu
Trang 4- Không gian, thời gian hạn hẹp nên một kịch bản không thể có nhiều nhân vật (Trong tác phẩm tự sự, có thể có rất nhiều nhân vật, thậm chí lên đến hàng trăm, hàng ngàn nhân vật.)
Nhân vật kịch được cụ thể hóa bằng loại chất liệu riêng: lời thoại và giọng nói (trong tác phẩm tự sự, nhân vật được cụ thể hóa bằng ngôn từ)
Nhân vật kịch là một kiểu cấu trúc mang tính độc lập cao độ Nhân vật kịch không chỉ là chủ thể tự biểu hiện, mà còn là khách thể có thể quan sát bằng những điểm nhìn từ phía bên ngoài (trong tác phẩm tự sự, mọi sự kiện, chi tiết, nhân vật đều được tả lại, thuật lại bằng lời của người kể chuyện, vì vậy
nó đặt người đọc vào vị thế của người nghe.)
Tính cách của nhân vật kịch có tính chất xác định cao độ: nhân vật kịch chỉ
có thể tập trung làm nổi bật khuynh hướng ý chí, thể hiện một loại hình tính cách nhân vật của con người
nhân vật kịch chủ yếu là nhân vật loại hình
đơn giản hơn nhân vật trong tác phẩm tự sự
VD: “Lão hà tiện”: nhân vật Harpagon là nhân vật đại diện cho một bộ phận người có tính keo kiệt, bủn xỉn trong xã hội
2.4 Lời thoại là hành động và là phương tiện biểu hiện tính cách
Lời thoại là hành động:
- Lời của các nhân vật gọi là thoại, gồm 3 dạng: đối thoại, độc thoại và bàng thoại
+ Đối thoại: lời các nhân vật nói với nhau
phần lời văn quan trọng nhất, giữ vị trí then chốt tạo nên cấu trúc của kịch bản văn học
VD:
- Giu-li-et: Người là ai, mà khuất trong đêm tối, chợt biết được điều tôi
ấp ủ trong lòng
- Rô-mê-ô: Tôi không biết xưng danh cùng em thế nào Nàng tiên yêu quý cuả tôi ơi, tôi thù ghét cái tên tôi, vì nó là kẻ thù của em Nếu chính tay tôi đã viết tên đó, thì tôi xé nát nó ra
+ Độc thoại: lời nhân vật nói với chính mình
VD:
Trang 5- Giu-li-et: Ôi, Rô-mê-ô! Sao chàng lại là Rô-mê-ô nhỉ? Chàng hãy khước từ cha chàng và từ chối dòng họ của chàng đi; hoặc nếu không thì chàng hãy thề là yêu em đi,và sẽ không còn là con cháu nhà Ca-piu-lét nữa
- Rô-mê-ô: (nói riêng) Mình cứ nghe thêm nữa, hay mình lên tiếng nhỉ ?
+ Bàng thoại: lời nhân vật nói riêng với khán giả Có khi đang đối đáp
với một nhân vật khác, bỗng dưng nhân vật tiến gần đến và hướng về khán giả nói vài câu để phân trần, giải thích một cảnh ngộ, một tâm trạng cần được chia sẻ
VD:
Tiếng vọng lên: Mầu ơi ,thế nhà mày có mấy chị em?
- Thị Mầu: Nhà tao có chín chị em, có mỗi tao là … chín chắn nhất thôi!
- Thoại cũng là hành động đầy kịch tính Mỗi lời nói bộc lộ một dục vọng, một mục đích, một khuynh hướng ý chí Cấu trúc của đối thoại kịch vì thế thường chứa đựng nội dung đối nghịch
VD: Trong vở kịch “Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài”, Đan Thiềm đã quỳ xuống
và van xin: “Tướng quân tha cho ông cả Nước ta còn cần nhiều thợ tài để
tô điểm."
- Lời thoại là phương tiện biểu hiện tính cách:
+ Tính cách là nguyên nhân của hành động
+ Hành động là kết quả của tính cách
Trong tính cách vừa có yếu tố thuộc tâm lí, tình cảm, tính khí, khí chất vừa
có yếu tố thuộc tư tưởng, quan niệm; vừa có yếu tố thuộc về cá tính, cá nhân, vừa có yếu tố thuộc về cái chung, cái xã hội
