Giáo trình internet TMĐT HVTC 2020 Bộ m ôn Tin họ c T CKT H VTC www ita f e du vn 1 HỌC VIỆN TÀI CHÍNH TS HÀ VĂN SANG ThS PHAN PHƯỚC LONG (Đồng Chủ biên) GIÁO TRÌNH INTERNET VÀ THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ NH.
Trang 1B mô
w
w.itae
Trang 2B mô
w
w.itae
u.vn
Trang 3B mô
n T
in h
c T
CKT
- H VT C
w
w.it a e
u.vn
M C L C
DANH M C T VI T T T 11
DANH M C HÌNH NH 13
DANH M C B NG BI U 15
L I M U 17
CH NG 1 INTERNET: C S H T NG CNTT 21
1.1 Gi i thi u v m ng máy tính 21
1.1.1 M ng máy tính 21
1.1.2 Vai trò c a m ng máy tính 21
1.1.3 Phân lo i m ng máy tính 22
1.1.4 Thành ph n c a m t m ng máy tính 23
1.2 T ng quan v Internet 24
1.2.1 Khái ni m 24
1.2.2 L ch s phát tri n c a internet 24
1.2.3 M t s khái ni m c b n 32
1.3 Web (World Wide Web) 55
1.3.1 Siêu v n b n (Hypertext) 58
1.3.2 HyperText Markup Language (HTML) 59
1.3.3 eXtensible Markup Language (XML) 62
1.3.4 Máy ch ph c v Web 64
1.3.5 Trình duy t web 67
1.4 Các tính n ng và d ch v trên web 68
Trang 4B mô
n T
in h
c T
CKT
- H VT C
w
w.it a e
u.vn
1.4.1 Công c truy n thông 68
1.4.2 Máy tìm ki m 73
1.4.3 Download và streaming media 79
1.4.4 ng d ng và d ch v web 2.0 82
1.4.5 Th c t o và th c t t ng c ng 84
1.4.6 Tr lý cá nhân 85
Câu h i ôn t p 87
CH NG 2 T NG QUAN V TH NG M I I N T 89
2.1 Khái ni m chung 89
2.2 L ch s phát tri n c a TM T 92
2.3 Các ph ng ti n th c hi n th ng m i đi n t 95
2.4 Ki n trúc TM T 97
2.5 Phân lo i TM T 99
2.6 L i ích và h n ch c a TM T 108
2.7 nh h ng c a th ng m i đi n t 112
2.8 Th c tr ng phát tri n Th ng m i đi n t trên th gi i và t i Vi t Nam 116
2.8.1 Th c tr ng t i Vi t Nam 118
2.8.2 Th c tr ng trên th gi i 123
2.9 Chính sách pháp lu t liên quan th ng m i đi n t 128
2.9.1 Lu t Qu n lý thu 2019 128
2.9.2 Ngh đ nh s 10/2020/N -CP c a Chính ph quy đ nh v kinh doanh và đi u ki n kinh doanh v n t i b ng xe ô tô 130
2.9.3 Quy t đ nh s 645/Q -TTg c a Th t ng Chính ph phê duy t K ho ch t ng th phát tri n th ng m i đi n t qu c gia giai đo n 2021 - 2025 131
Trang 5B mô
n T
in h
c T
CKT
- H VT C
w
w.it a e
u.vn
Câu h i ôn t p 133
CH NG 3 GIAO D CH I N T VÀ H P NG I N T 135
3.1 Giao d ch đi n t 135
3.1.1 Khái ni m 135
3.1.2 Nguyên t c khi ti n hành giao d ch đi n t 135
3.1.3 Các hành vi b c m trong giao d ch đi n t 136
3.1.4 An ninh, an toàn, b o v , b o m t trong giao d ch đi n t 136
3.2 Ch ký s và d ch v ch ng th c ch ký s trong giao d ch đi n t 138
3.2.1 Khái ni m ch ký s và ch ng th s 138
3.2.2 Giá tr pháp lý c a ch ký s 139
3.2.3 L i ích c a vi c s d ng ch ký s 140
3.2.4 Quy trình t o ch ng th s 141
3.2.5 Quy trình t o l p ch ký s 144
3.2.6 Quy trình s d ng ch ký s đ ký các thông đi p d li u 145
3.3 H p đ ng đi n t 147
3.3.1 Khái ni m 147
3.3.2 S khác bi t gi a h p đ ng đi n t và h p đ ng truy n th ng 148 3.3.3 c đi m c a h p đ ng đi n t 152
3.3.4 Phân lo i h p đ ng đi n t 153
3.3.5 Ký k t h p đ ng đi n t 157
3.3.6 Quy trình th c hi n h p đ ng đi n t 167
Câu h i ôn t p 172
Trang 6B mô
n T
in h
c T
CKT
- H VT C
w
w.it a e
u.vn
CH NG 4 THANH TOÁN I N T 175
4.1 T ng quan v thanh toán đi n t 175
4.1.1 Khái ni m 175
4.1.2 i u ki n th c hi n thanh toán đi n t 176
4.1.3 Vai trò c a thanh toán đi n t 177
4.1.4 Th c tr ng thanh toán đi n t 178
4.1.5 L i ích c a thanh toán đi n t 182
4.2 Các h th ng thanh toán trong th ng m i đi n t 186
4.2.1 Giao d ch th tín d ng tr c tuy n 186
4.2.2 H th ng thanh toán tr c tuy n 190
4.2.3 H th ng thanh toán di đ ng: ví đi n t thông minh 192
4.2.4 H th ng thanh toán m ng xã h i ngang hàng 193
4.2.5 Ví đi n t và th tr tr c 194
4.2.6 Ti n đi n t k thu t s và ti n đi n t 195
4.3 An toàn trong thanh toán đi n t 196
4.3.1 B o m t và an toàn trong thanh toán đi n t 196
4.3.2 Các gi i pháp đ m b o an toàn 197
4.3.3 Mã hóa b o m t trong thanh toán đi n t 199
4.4 Thanh toán hóa đ n đi n t 213
Câu h i ôn t p 226
CH NG 5 MARKETING V I TH NG M I I N T 229
5.1 M t s khái ni m c b n 229
5.1.1 Ti p th Internet 230
5.1.2 E-marketing 231
5.1.3 Ti p th k thu t s 231
Trang 7B mô
n T
in h
c T
CKT
- H VT C
w
w.it a e
u.vn
5.2 L i ích c a marketing tr c tuy n 233
5.2.1 L i ích đ i v i doanh nghi p 233
5.2.2 L i ích đ i v i ng i tiêu dùng 234
5.3 Chi n l c marketing trên Internet 235
5.3.1 Chi n l c ti p th d a trên s n ph m 237
5.3.2 Chi n l c ti p th d a trên khách hàng 238
5.4 M t s hình th c qu ng cáo và ti p th 239
5.4.1 Qu ng cáo hi n th 239
5.4.2 Qu ng cáo đan xen 246
5.4.3 Email marketing 249
5.4.4 Marketing thông qua công c tìm ki m 251
5.4.5 Marketing t đ ng và h th ng qu n lý quan h khách hàng (CRM) 253
5.4.6 Ti p th liên k t 257
5.4.7 Marketing lan truy n (viral) 259
5.4.8 Marketing và qu ng cáo d a trên m ng xã h i, m ng di đ ng 260 5.4.9 Marketing đa kênh 265
5.5 Chi phí và hi u qu qu ng cáo tr c tuy n 266
5.5.1 Chi phí cho qu ng cáo tr c tuy n 266
5.5.2 Hi u qu qu ng cáo tr c tuy n 268
5.6 Công ngh Marketing trên internet 269
5.6.1 Nh t ký giao d ch Web 270
5.6.2 T p tin Cookie và các t p tin theo dõi khác 272
5.6.3 C s d li u, kho d li u, khai thác d li u, và big
data 276
Trang 8B mô
n T
in h
c T
CKT
- H VT C
w
w.it a e
u.vn
5.6.4 Công c tìm ki m v trí và tên mi n 283
Mua bán và cho thuê tên mi n 291
Câu h i ôn t p 294
CH NG 6 M T S V N V AN NINH B O M T 297
6.1 T ng quan v v n đ an ninh tr c tuy n 297
6.1.1 S l c v an ninh máy tính 298
6.1.2 An ninh: m t v n đ ph c t p 299
6.1.3 B o m t máy tính và qu n lý r i ro 300
6.2 m b o an ninh trong môi tr ng th ng m i đi n t 306
6.2.1 Mã đ c 306
6.2.2 ng d ng không mong mu n 315
6.2.3 Hack, phá ho i trên m ng, và ch ngh a tin t c 319
6.2.4 Truy c p trái phép d li u 321
6.2.5 Tr m c p thông tin th tín d ng 322
6.2.6 T n công t ch i d ch v 325
6.2.7 Trang web gi m o và spam (junk) 326
6.2.8 Nghe lén thông tin 328
6.2.9 T n công t bên trong 328
6.2.10 Ph n m m đ c thi t k kém 329
6.2.11 V n đ an ninh m ng xã h i 332
6.2.12 V n đ an toàn trên n n t ng di đ ng 333
6.2.13 An ninh cho đi n tho i thông minh 335
6.2.14 V n đ an ninh đám mây 339
6.3 Xây d ng k ho ch an ninh cho th ng m i đi n t 344
6.3.1 M t s k thu t đ m b o an toàn cho giao d ch TM T
Trang 9B mô
n T
in h
c T
CKT
- H VT C
w
w.it a e
u.vn
6.3.2 M t s công c c b n nh m đ m b o an toàn cho h
th ng TM T 351
6.3.3 M t s bi n pháp khác nh m đ m b o an toàn cho h th ng TM T 353
Câu h i ôn t p 355
CH NG 7 XÂY D NG NG D NG TM T TRONG DOANH NGHI P 357
7.1 Lên k ho ch xây d ng ng d ng TM T 357
7.1.1 Ý t ng 357
7.1.2 Xác đ nh mô hình kinh doanh và doanh thu 358
7.1.3 Xác đ nh đ i t ng m c tiêu 358
7.1.4 Xác đ nh th tr ng 359
7.1.5 Xác đ nh n i dung chính 361
7.1.6 Ti n hành phân tích SWOT 361
7.1.7 Xây d ng b n đ ng d ng TM T 363
7.1.8 Xây d ng m c th i gian bi u 364
7.1.9 Xác đ nh chi phí 365
7.2 Xây d ng ng d ng TM T theo cách ti p c n h th ng 366
7.2.1 Lên k ho ch 367
7.2.2 Phân tích h th ng 368
7.2.3 Thi t k h th ng 370
7.2.4 Xây d ng h th ng 370
7.2.5 Ki m tra h th ng 374
7.2.6 Th c hi n và b o trì 375
7.2.7 T i u hóa hi u su t c a website 377
7.3 L a ch n ph n m m 378
Trang 10B mô
n T
in h
c T
CKT
- H VT C
w
w.it a e
u.vn
7.3.1 Ki n trúc website đ n và t ng 378
7.3.2 Ph n m m máy ch web 379
7.3.3 Công c qu n lý trang web 380
7.3.4 Công c t o trang web đ ng 381
7.3.5 Máy ch ng d ng 384
7.3.6 Ch c n ng ph n m m máy ch TM T 384
7.3.7 L a ch n n n t ng ph n m m th ng m i đi n t 386
7.4 L a ch n ph n c ng 388
7.4.1 Ch n ph n c ng theo yêu c u c a ng i dùng 388
7.4.2 Ch n ph n c ng theo yêu c u nhà cung c p 389
7.5 Các công c t o trang web đi n t khác 391
7.5.1 Công c t i u hóa tìm ki m 392
7.5.2 Công c t ng tác và n i dung đ ng 393
7.6 Phát tri n trang web di đ ng và xây d ng ng d ng di đ ng 401 7.7 ng d ng th ng m i đi n t v i nopCommerce 409
7.7.1 Gi i thi u t ng quan 409
7.7.2 Cài đ t 414
7.7.3 S d ng và qu n tr 416
Câu h i ôn t p 427
TÀI LI U THAM KH O 429
TI NG VI T 429
TI NG ANH 429
Trang 11B mô
w
w.itae
Trang 12B mô
w
w.itae
u.vn
ng i tiêu dùng
v i ng i tiêu dùng
Trang 13B mô
n T
in h
c T
CKT
- H VT C
w
w.it a e
u.vn
DANH M C HÌNH NH
Hình 1.1 Các giai đo n phát tri n c a Internet 25
Hình 1.2 Chuy n m ch gói tin 33
Hình 1.3 Ki n trúc c a giao th c TCP/IP 36
Hình 1.4 Ki n trúc h th ng tên mi n 39
Hình 1.5 Mô hình đi n toán máy khách/máy ch 41
Hình 1.6 Mô hình đi n toán đám mây 43
Hình 1.7 K t qu hi n th c a m t ping 54
Hình 1.8 M t t p XML đ n gi n 62
Hình 1.9 Ví d m u XML cho danh m c c a công ty 63
Hình 2.1 Ki n trúc TM T 98
Hình 2.2 Phân lo i TM T theo giao d ch 100
Hình 2.3 S phát tri n c a m-commerce t i M 106
Hình 2.4 Doanh thu TM T B2C toàn c u 117
Hình 2.5 Qui mô th tr ng 117
Hình 2.6 Doanh thu TM T B2C trên toàn c u 123
Hình 2.7 Qui mô th tr ng kinh t s khu v c ông Nam Á 124
Hình 2.8 Doanh thu TM T Trung Qu c 124
Hình 2.9 Doanh thu TM T M 125
Hình 2.10 Doanh thu TM T n đ 125
Hình 2.11 Doanh thu TM T Úc 126
Hình 2.12 Doanh thu TM T Indonesia 127
Trang 14B mô
n T
in h
c T
CKT
- H VT C
w
w.it a e
u.vn
Hình 2.13 Doanh thu TM T Thái lan 127
Hình 2.14 Doanh thu TM T Philipines 128
Hình 3.1 N i dung c a ch ng th s 142
Hình 3.2 Quy trình t o ch ng th đi n t 143
Hình 3.3 Minh h a qui trình ký s và xác th c ch ký s 146 Hình 3.4 Minh h a quá trình giao d ch s d ng ch ký s 147 Hình 3.5 H p đ ng đi n t 148
Hình 4.1 T l ph n tr m ng i tiêu dùng s d ng các ph ng th c thanh toán 180
Hình 4.2: Qui trình x lý giao d ch th tín d ng online 187
Hình 5.1: H th ng qu n lý quan h khách hàng 255
Hình 5.2: Chi phí qu ng cáo tr c tuy n c a Hoa Kì 287
Hình 5.3: c tính chi tiêu ho qu ng cáo tr c tuy n t i Vi t Nam n m 2019 288
Hình 6.1 Mô hình qu n lý r i ro 300
Hình 6.2 Các yêu c u cho b o m t TM T 304
Hình 6.3 Các công c s n có đ đ t đ c b o m t m t trang web 344
Hình 6.4 Ph ng pháp mã hoá khoá riêng 347
Hình 6.5 Ph ng pháp mã hoá khoá công khai 348
Trang 15B mô
w
w.itae
u.vn
DANH M C B NG BI U
B ng 1.1 Internet phát tri n theo dòng th i gian 25
B ng 1.2 D ch v Web c a Amazon 45
B ng 1.3 D ch v Web c a Amazon (ti p) 47
B ng 1.4 So sánh mô hình đi n toán đám mây 50
B ng 2.1 Xác đ nh lo i hình TM T 91
B ng 4.1 Xu h ng ch y u trong thanh toán th ng m i đi n
t 2016-2017 179
B ng 5.1: Qu n lý quan h khách hàng v i công ngh t ng tác và các m i quan h khách hàng truy n th ng 256
B ng 5.2: Các tên mi n bán v i giá h n 1 tri u USD 293
Trang 16B mô
w
w.itae
u.vn
Trang 17B mô
w
w.itae
u.vn
L I M U
u c kh ng ho ng kinh t toàn c u 2009-2014 bu c các t ch c, doanh nghi p ph i t ng c ng c t gi m chi phí trong môi tr ng kinh t suy gi m M t trong nh ng
bi n pháp làm c t gi m chi phí là ti n hành kinh doanh tr c tuy n nhi u h n Trong b i c nh h i nh p kinh t toàn c u,
s n xu t và kinh doanh theo c ch th tr ng, các doanh nghi p luôn ph i đ i m t v i môi tr ng c nh tranh gay g t
có th ti p t c t n t i và phát tri n b n v ng, các doanh nghi p luôn h ng đ n m c tiêu t i đa hóa hi u qu c a ho t
đ ng kinh doanh c a mình M i doanh nghi p c n ph i có
nh ng gi i pháp, chi n l c liên quan đ n vi c huy đ ng và
s d ng ngu n v n, khai thác hi u qu tài s n, v n d ng khoa
h c k thu t, k n ng trình đ qu n lý,… đ có th t i đa hóa thu nh p ho t đ ng kinh doanh c a mình t nh ng ngu n l c
s n có Th ng m i đi n t góp ph n hình thành thêm các mô hình kinh doanh m i trong đó chi phí đ c c t gi m, hi u qu kinh doanh đ c nâng cao
Th ng m i đi n t (TM T) mô t cách th c giao d ch
di n ra trên các m ng, ch y u là Internet ó là quá trình mua bán hàng hóa, d ch v và thông tin đi n t M t s ng
d ng TM T nh mua và bán c phi u và vé máy bay trên Internet đang phát tri n r t nhanh, v t qua các giao d ch ngoài Internet Nh ng TM T không ch là mua và bán; nó
c ng là v giao ti p đi n t , h p tác, và khám phá thông tin
ó là v h c t p tr c tuy n, chính ph đi n t , y t đi n t ,
C
Trang 18B mô
w
w.itae
u.vn
m ng xã h i, và nhi u h n n a Th ng m i đi n t có tác
đ ng đ n r t l n t i th gi i, bao g m c các n c đang phát tri n, nó nh h ng đ n các doanh nghi p, ngành ngh và quan tr ng nh t là đ i s ng con ng i
so n nh m đáp ng nhu c u nghiên c u, gi ng d y, h c t p
c a gi ng viên, sinh viên ngành kinh t nói chung và sinh viên
c a H c vi n Tài chính nói riêng Ngoài ra, giáo trình còn có
th đ c dùng làm tài li u tham kh o cho các đ i t ng khác
nh cán b làm công tác qu n lý, ng i kinh doanh và ng i tiêu dùng V i m c tiêu này, giáo trình trang b t nh ng ki n
th c c b n nh t t i nh ng ki n th c c p nh t và hi n đ i v
th ng m i đi n t
Hà V n Sang đ ng ch biên Tham gia biên so n là nh ng
gi ng viên v i nhi u n m gi ng d y trong l nh v c CNTT, kinh t , tài chính k toán bao g m:
Trang 19B mô
w
w.itae
Ngoài ph n m đ u, m c l c, danh m c hình nh và tài
li u tham kh o, n i dung chính c a giáo trình này đ c chia
Trang 20B mô
w
w.itae
u.vn
Trang 21B mô
w
w.itae
M ng máy tính đã tr nên quá quen thu c đ i v i h u
h t m i ng i, trong m i l nh v c nh khoa h c, quân s ,
qu c phòng, th ng m i, d ch v , giáo d c Vi c k t n i máy tính thành m ng đã mang l i nh ng l i ích nh :
trình, d li u Ví d : Chia s máy in, b nh , đ a và nhi u thi t b khác đ ng i dùng trên m ng có th dùng chung; Có th cài đ t ph n m m lên máy tính đ ng i dùng trên m ng dùng chung; i u này giúp ti t ki m đáng k ngu n tài nguyên;
- M ng máy tính có th giúp doanh nghi p phát tri n, cho phép l u tr d li u kinh doanh quan tr ng m t v trí t p trung
Trang 22B mô
w
w.itae
u.vn
- Nâng cao ch t l ng và hi u qu khai thác thông tin: khi thông tin có th đ c s d ng chung thì nó mang l i cho ng i s d ng kh n ng t ch c l i công vi c
1.1.3 Phân lo i m ng máy tính
Có nhi u cách phân lo i m ng máy tính d a theo tiêu chí phân lo i khác nhau Sau đây là phân lo i m ng máy tính có dây
Phân lo i m ng máy tính d a trên kho ng cách
Phân lo i m ng máy tính d a trên ki n trúc m ng
- M ng ki u Bus (Bus Topology): Các máy tính đ u
đ c n i vào m t đ ng truy n chính ng truy n chính này đ c gi i h n hai đ u b i m t lo i đ u n i đ c bi t g i là
đ u cu i (terminator)
- M ng hình Sao (Star Topology): ây là mô hình m ng
đ n gi n nh ng thông d ng nh t M ng này bao g m m t thi t b trung tâm là b chuy n m ch (switch hay hub), ho t
đ ng gi ng nh m t t ng đài cho phép th c hi n vi c nh n và truy n d li u t tr m này t i các tr m khác
Trang 23B mô
w
w.itae
- B chuy n m ch m ng (hub hay switch) là thi t b
- C ng n i (gateway) là thi t b phép n i ghép hai lo i giao th c v i nhau Ví d : k t n i m ng s d ng giao
th c IP và m ng s d ng giao th c IPX, Novell, DECnet, SNA ho c v i m t giao th c nào đó thì Gateway s chuy n đ i t lo i giao th c này sang lo i khác
V i m ng c c b c n ph i có cáp m ng (cable) ho c
đi m truy c p (accesspoint) đ cung c p truy c p không dây
thông qua đ ng dây đi n tho i, đ ng truy n lõi đ ng ho c
thành tín hi u t ng t (analog) và ng c l i
Trang 24B mô
w
w.itae
u.vn
1.2 T ng quan v Internet
1.2.1 Khái ni m
Internet (Inter-network) là h th ng k t n i các m ng máy tính khác nhau n m r i r ng kh p toàn c u Các m ng liên k t v i nhau d a trên b giao th c (nh là ngôn ng giao
ti p) TCP/IP (Transmision Control Protocol–Internet Protocol): Giao th c đi u khi n truy n d n-giao th c Internet
B giao th c này cho phép m i máy tính liên k t, giao ti p v i nhau theo m t ngôn ng máy tính th ng nh t gi ng nh m t ngôn ng qu c t (ví d nh Ti ng Anh) mà m i ng i s
d ng đ giao ti p
1.2.2 L ch s phát tri n c a internet
L ch s c a Internet có th đ c chia thành ba giai đo n
1974, ba thành ph n c b n xây d ng nên internet là ph n
c ng chuy n m ch gói, giao th c truy n thông đ c g i là
đã đ c khái ni m hóa và sau đó tri n khai v i ph n c ng và
ph n m m th c t M c đích ban đ u c a Internet, là k t n i
m t-m t gi a các tr ng tr c đây ch có th thông qua h
th ng đi n tho i ho c m ng riêng thu c s h u c a các nhà
s n xu t máy tính
Trong giai đo n phát tri n t n m 1975 đ n n m 1995, các t ch c l n nh B Qu c phòng M (DoD) và Qu Khoa
h c Qu c gia (NSF) đã tài tr và tham gia thúc đ y cho s ra
đ i và phát tri n c a Internet Khi các khái ni m c b n c a Internet đã đ c đ nh ngh a trong m t s d án nghiên c u
Trang 25B mô
w
w.itae
u.vn
đ c chính ph h tr , DoD đã đóng góp 1 tri u đô la đ ti p
t c phát tri n thành m t h th ng liên l c quân s m nh có tên
Internet cho ng i dân (lúc đó g i là NSFNET)
Hình 1.1 Các giai đo n phát tri n c a Internet
chính ph M khuy n khích các t p đoàn t nhân ti p qu n và
m r ng đ ng tr c Internet c ng nh d ch v trên đó Xem
GĐ K
[1961-1974]
GĐ P [1974-1995]
GĐ T [1995-2010]
Trang 26B mô
w
w.itae
Ph n c ng truy n thông bên
d i Internet đ c tri n khai
l n đ u tiên ARPANET ban
đ u bao g m b n b đ nh tuy n (sau đó đ c g i là B
x lý tin nh n giao di n (IMP)) t i UCLA, Stanford, UCSB và i h c Utah
(Xerox PARC
Mô hình Máy khách/máy
ch đ c phát minh
Trang 27B mô
w
w.itae
đ y đ ch c n ng có th
đ c k t n i vào m ng kho ng cách ng n (<1.000 mét) đ chia s t p, ch y ng
k t n i b t k trong s hàng ngàn m ng và máy tính c c
b khác nhau và m t s đ
đ a ch chung cho t t c các máy tính đ c k t n i v i
m ng
Tr c đó, máy tính ch có
th giao ti p n u chúng có chung ki n trúc m ng đ c quy n V i TCP/IP, máy tính và m ng có th ho t
đ ng cùng nhau b t k h
đi u hành c c b ho c giao
th c m ng
Trang 28B mô
w
w.itae
đ c phát minh Các máy tính đ bàn cá nhân c a Altair, Apple và IBM
đ c phát minh Nh ng máy tính này tr thành n n t ng cho Internet ngày nay, v i
đ c gi i thi u th ng m i
Trang 29B mô
w
w.itae
tr Internet có tên World
đ c xây d ng t các trang tài li u t o ra b ng ngôn ng đánh d u, v i các siêu liên
k t cho phép truy c p d dàng gi a các trang
m cho t t c m i ng i
đ c hi n th c hóa thông qua tài tr phi quân s c a NSF
Trang 30B mô
w
w.itae
Trang 31B mô
w
w.itae
qu c t phi l i nhu n t nhân
Trang 32B mô
w
w.itae
vi c s d ng các ch s h u
ti n ích ch ng l i các nhà cung c p d ch v và n i dung tr c tuy n và các nhà
s n xu t thi t b
1.2.3 M t s khái ni m c b n
N m 1995, H i đ ng M ng liên bang (FNC) đã thông
qua ngh quy t chính th c xác đ nh thu t ng Internet là
m ng s d ng s đ đ a ch IP, h tr giao th c đi u khi n TCP và cung c p d ch v cho ng i dùng gi ng nh h
th ng đi n tho i cung c p d ch v tho i và d li u cho công chúng
ng sau đ nh ngh a chính th c này là ba khái ni m c c
k quan tr ng làm c s đ hi u v Internet: chuy n m ch gói, giao th c TCP/IP và mô hình máy khách/máy ch M c dù Internet đã phát tri n và thay đ i đáng k trong nhi u n m qua, ba khái ni m này v n là c t lõi cho cách th c ho t đ ng
c a Internet ngày nay và là n n t ng cho Internet c a t ng lai
1.2.3.1 Chuy n m ch gói (Packet Switching)
Chuy n m ch gói (chuy n gói) là m t ph ng pháp c t tin nh n thành các đ n v riêng bi t đ c g i là các gói, g i
Trang 33B mô
w
w.itae
u.vn
gói d li u đã đ n n i nh n thì chúng s đ c h p l i thành
d li u ban đ u (xem Hình 1.2)
Hình 1.2 Chuy n m ch gói tin
Tr c khi phát tri n chuy n m ch gói, m ng máy tính ban đ u đã s d ng các m ch đi n tho i chuyên d ng đ liên
l c v i các thi t b đ u cu i và các máy tính khác Trong các
m ng chuy n m ch kênh nh h th ng đi n tho i, m t m ch
đi m-đi m hoàn ch nh đ c đ t cùng nhau, và sau đó có th
ti n hành giao ti p Tuy nhiên, các k thu t chuy n m ch gói dành riêng cho các h th ng này r t t n kém và lãng phí b ng
li u nào đ c g i đi
V i chuy n m ch gói, kh n ng liên l c c a m ng có
th t ng lên g p 100 l n Trong các m ng chuy n m ch gói, tin nh n tr c tiên đ c chia thành các gói c thêm vào m i gói là các mã k thu t s cho bi t đ a ch ngu n (đi m g c) và đ a ch đích, c ng nh thông tin tu n
Tôi mu n nói chuy n v i V n b n g c
Trang 34B mô
w
w.itae
u.vn
t và thông tin ki m soát l i cho gói Thay vì đ c g i
tr c ti p đ n đ a ch đích, trong m ng gói, các gói đi t máy tính này sang máy tính khác cho đ n khi chúng đ n đích Nh ng máy tính này đ c g i là b đ nh tuy n B
đ nh tuy n là m t máy tính chuyên dùng k t n i các m ng máy tính khác nhau t o nên Internet và đ nh tuy n các gói
đ n đích cu i cùng c a chúng khi chúng di chuy n
đ m b o các gói đi theo con đ ng kh d ng t t nh t t i đích c a chúng, các b đ nh tuy n s d ng m t ch ng trình máy tính đ c g i là thu t toán đ nh tuy n
1.2.3.2 Giao th c TCP/IP
M c dù chuy n m ch gói là m t ti n b l n v kh n ng liên l c, tuy nhiên t i th i đi m ban đ u không có ph ng pháp nào đ c th ng nh t đ chia nh tin nh n thành các gói,
đ nh tuy n chúng đ n đ a ch thích h p và sau đó ghép l i chúng thành m t tin nh n m ch l c i u này gi ng nh có
m t h th ng s n xu t tem nh ng không có h th ng b u chính (m t lo t các b u đi n và m t b đ a ch ) Câu tr l i là phát tri n m t giao th c (m t b quy t c và tiêu chu n đ truy n d li u) đ chi ph i vi c đ nh d ng, s p x p, truy n t i
và ki m tra l i c a tin nh n, c ng nh ch đ nh t c đ truy n
và xác đ nh ph ng ti n c a thi t b nào trong m ng s cho
bi t chúng đã ng ng g i ho c nh n tin nh n
c t lõi cho Internet (Cerf và Kahn, 1974) TCP thi t l p các
k t n i gi a các máy tính g i và nh n và đ m b o r ng các gói đ c g i b i m t máy tính này thì s đ c nh n theo cùng
m t chu i b i máy tính kia, không có b t k gói nào b thi u
IP cung c p s đ đ a ch Internet và ch u trách nhi m phân
ph i các gói th c t
Trang 35B mô
w
w.itae
u.vn
M t mô hình TCP/IP tiêu chu n bao g m 4 l p đ c
ch ng lên nhau, b t đ u t t ng th p nh t là t ng v t lý (Physical) t ng m ng (Network) t ng giao v n (Transport) và cu i cùng là t ng ng d ng (Application), v i
m i t ng x lý m t v n đ giao ti p khác nhau (xem Hình 1.3)
T ng v t lý là s k t h p gi a n n t ng v t lý và t ng liên k t d li u, ch u trách nhi m truy n, nh n d li u gi a hai thi t b trong cùng m t m ng, có th là m ng LAN (Ethernet)
ho c m ng Token Ring ho c công ngh m ng khác T i đây, các gói d li u đ c đóng vào khung (Frame) và đ c đ nh tuy n đi đ n đích đã đ c ch đ nh ban đ u TCP/IP đ c l p
v i b t k công ngh m ng c c b nào và có th thích ng v i các thay đ i các m ng c c b
T ng m ng đ c đ nh ngh a là m t giao th c ch u trách nhi m truy n t i d li u m t cách logic trong m ng Các phân
đo n d li u đ c đóng gói (Packets) v i kích th c m i gói phù h p v i m ng chuy n m ch mà nó dùng đ truy n d
li u Lúc này, các gói tin đ c chèn thêm ph n Header ch a thông tin c a t ng m ng và ti p t c đ c chuy n đ n t ng ti p theo Trong t ng này, l p Internet ch u trách nhi m gi i quy t, đóng gói và đ nh tuy n tin nh n trên Internet
T ng Giao v n ch u trách nhi m k t n i v i các giao
th c ( ng d ng) khác trong b giao th c TCP/IP
T ng ng d ng bao g m nhi u giao th c đ c s d ng
đ cung c p d ch v ng i dùng ho c trao đ i d li u M t trong nh ng giao th c quan tr ng nh t là giao th c c ng biên (BGP), cho phép trao đ i thông tin đ nh tuy n gi a các h
th ng đ c l p khác nhau trên Internet BGP s d ng TCP làm giao th c v n chuy n Các giao th c quan tr ng khác có trong
Trang 36B mô
w
w.itae
u.vn
l p ng d ng bao g m giao th c truy n siêu v n b n (HTTP),
giao th c truy n t p (FTP) và giao th c chuy n th đ n gi n (SMTP)
Hình 1.3 Ki n trúc c a giao th c TCP/IP
1.2.3.3 a ch IP
L c đ đ a ch IP tr l i câu h i “Làm th nào hàng t máy tính trên Internet có th giao ti p v i nhau?” Câu tr l i
là m i máy tính k t n i Internet ph i đ c gán m t đ a ch ,
n u không nó không th g i ho c nh n các gói TCP Ch ng
h n, khi đ ng nh p vào Internet b ng cách s d ng mô dem quay s , DSL ho c mô dem cáp, máy tính đ c gán m t đ a
ch t m th i b i nhà cung c p d ch v Internet H u h t máy tính c a công ty và tr ng đ i h c g n li n v i m ng c c b
đ u có đ a ch IP c đ nh
Có hai phiên b n IP hi n đang đ c s d ng: IPv4 và IPv6 a ch Internet IPv4 là m t s 32 bit xu t hi n d i
d ng m t chu i g m b n s riêng bi t đ c ng n cách b ng
Trang 37B mô
w
w.itae
u.vn
các d u ch m, ví d nh 64.49.254.91 M i s trong b n s có
th n m trong kho ng t 0 đ n 255 Ch ng trình đánh đ a ch IPv4 h tr lên t i kho ng 4 t đ a ch
M i n m hàng tri u đ a ch IP đã đ c cung c p cho các công ty, chính ph , và thi t b h tr Internet yêu c u đ a ch IP duy nh t, s l ng đ a ch IPv4 có s n cho các thi t b đang b thu h p d n ng ký IP cho B c M , Châu Âu, Châu Á và các
n c M la tinh v c b n đã h t IPv6 đ c t o ra đ gi i quy t
v n đ này a ch Internet IPv6 s d ng 128 bít, do đó, nó có
th h tr t i 2128(3,4 × 1038) đ a ch , nhi u h n so v i IPv4 Theo Akamai, t i Hoa K , kho ng 20% l u l ng truy c p n i
m ng hi n x y ra thông qua IPv6 B d n đ u toàn c u, v i h n 40% l u l ng truy c p Internet đ c chuy n đ i sang IPv6 n
ng i s d ng IPv6 (ngu n Cisco)
1.2.3.4 Tên mi n (Domain)
H u h t m i ng i không th nh các s 32 bít M t đ a
ch IP có th đ c bi u di n b ng m t quy c ngôn ng t nhiên g i là tên mi n H th ng tên mi n (DNS) cho phép các xâu kí t d ng Cnet.com đ i di n cho m t đ a ch IP d ng s (đ a ch IP c a cnet.com là 216.239.113.101).URL là đ a ch
đ c s d ng b i m t trang web trình duy t đ xác đ nh v trí
c a n i dung trên Web, c ng s d ng m t tên mi n nh m t
ph n c a URL M t URL thông th ng ch a giao th c đ c
s d ng khi truy c p đ a ch , theo sau là v trí c a nó
Ch ng h n, URL https://hvtc.edu.vn/tabid/108/Default.aspx
đ c p đ n đ a ch IP 42.18.216.136 v i tên mi n là hvtc.edu.vn
và giao th c đ c s d ng đ truy c p đ a ch HTTP
Trang 38B mô
w
w.itae
u.vn
Ví d : a ch IP c a máy ch H c vi n Tài chính là 118.70.205.68 t ng ng v i tên mi n là hvtc.edu.vn Th c
t ng i s d ng không c n bi t đ n đ a ch IP mà ch c n nh tên mi n này là truy c p đ c
Nh v y, tên mi n là m t s nh n d ng v trí c a m t máy tính trên m ng Internet Nói cách khác, tên mi n là tên c a các
m ng l i, tên c a máy ch trên m ng Internet M i đ a ch d ng
ch này luôn t ng ng v i m t đ a ch IP d ng s
1.2.3.5 H th ng qu n lí tên mi n (Domain Name System)
Khi k t n i vào m ng Internet thì m i máy tính đ c gán cho m t đ a ch IP xác đ nh a ch IP giúp máy tính xác đ nh
đ ng đi đ n m t máy tính khác m t cách d dàng và đ a ch
IP này là duy nh t DNS ra đ i nh m giúp chuy n đ i t đ a
ch IP khó nh mà máy s d ng sang m t tên d nh cho
ng i s d ng, đ ng th i giúp h th ng Internet ngày càng phát tri n
H th ng DNS s d ng h th ng c s d li u phân tán và
thu n ti n cho vi c chuy n đ i t tên mi n sang đ a ch IP và
ng c l i H th ng DNS gi ng nh mô hình qu n lý công dân
c a m t n c M i công dân s có m t tên xác đ nh đ ng th i
c ng có đ a ch ch ng minh th đ giúp qu n lý con ng i m t cách d dàng h n M i m t đ a ch IP t ng ng v i tên mi n, ví
d : trang ch c a B tài chính có tên mi n là: mof.gov.vn, t ng
ng v i đ a ch IP là: 118.70.204.161
C u t o tên mi n (Domain Name)
qu n lý các máy đ t t i nh ng v trí khác nhau trên h
th ng m ng nh ng thu c cùng m t t ch c, cùng l nh v c ho t
đ ng… ng i ta nhóm các máy này vào m t tên mi n (Domain)
Trang 39B mô
w
w.itae
M i tên mi n cho phép ch a t i đa 63 ký t bao g m c
d u “.” Tên mi n đ c đ t b ng các ch s và ch cái (a-z, A-Z, 0-9) và ký t “-“ M t tên mi n đ y đ có chi u dài
1.2.3.6 Mô hình máy khách/máy ch
Giao th c TCP/IP ra đ i đã cung c p t p các quy t c và quy đ nh truy n thông, nó đã t o ra m t cu c cách m ng
Trang 40B mô
w
w.itae
u.vn
ngày nay Cu c cách m ng đó đ c g i là đi n toán máy khách/ch và n u không có nó thì n i dung c a Web s không t n t i Mô hình khách/ch là mô hình đi n toán trong
đó máy khách đ c k t n i trong m ng v i m t ho c nhi u máy ch , còn máy ch là máy tính chuyên dùng đ th c hi n các ch c n ng ph bi n mà máy khách trên m ng c n, nh
l u tr t p, ph n m m ng d ng, in n và truy c p Internet Các máy tính khách đ m nh đ hoàn thành các nhi m v
ph c t p Máy ch là các máy tính đ c n i m ng dành riêng cho các ch c n ng ph bi n mà các máy khách trên m ng
c n, ch ng h n nh l u tr t p, ph n m m ng d ng, ch ng trình ti n ích cung c p k t n i web và máy in (xem Hình
đó hàng tri u máy ch web trên toàn th gi i có th d dàng
đ c truy c p b i hàng tri u máy tính khách, c ng đ c đ t trên kh p th gi i
đánh giá hi u qu mô hình khách/ch , c n ph i xem l i các mô hình trong l ch s Trong môi tr ng đi n toán s d ng máy tính l n trong th p niên 1960 và 1970,
vi c tính toán r t đ t đ và h n ch Ch ng h n, các máy
hàng tr m mét vuông Các máy tính này không đ kh n ng
x lý đ h a ho c màu s c trong tài li u v n b n, ch a nói
đ n x lý các t p âm thanh, video ho c các tài li u siêu liên
k t Trong th i k này, máy tính hoàn toàn tính toán t p trung: t t c công vi c đ c th c hi n b i m t máy tính l n duy nh t và ng i dùng đ c k t n i v i máy tính này b ng thi t b đ u cu i