Thanh toán đi n t là b t k hình th c chuy n ti n nào đ c th c hi n thông qua các thi t b đi n t (Kalakota and Whinston 1996). Dennis (2004) đ nh ngh a h th ng thanh toán đi n t nh m t hình th c cam k t tài chính có liên quan đ n ng i mua và ng i bán thông qua vi c s d ng các thông tin liên l c đi n t . Briggs và Brooks (2011) cho r ng, thanh toán đi n t là m t hình th c liên k t gi a các t ch c, cá nhân đ c h tr b i các ngân hàng cho phép trao đ i ti n đi n t . góc đ khác, Peter và Babatunde (2012) xem h th ng thanh toán đi n t là m t ph ng th c chuy n kho n qua Internet. Theo Adeoti và Osotimehin (2012), h th ng thanh toán đi n t dùng đ ch m t ph ng ti n đi n t th c hi n thanh toán cho hàng hóa và d ch v mua s m tr c tuy n t i các siêu th và trung tâm mua s m. M t đ nh ngh a khác cho th y r ng, thanh toán đi n t là các kho n thanh toán trong môi tr ng th ng m i đi n t v i hình th c trao đ i ti n thông qua các ph ng ti n đi n t (Kaur và Pathak, 2015)
Theo b Công Th ng, thanh toán đi n t c n đ c hi u theo ngh a r ng là vi c thanh toán ti n thông qua các thông đi p đi n t thay cho vi c trao tay ti n m t. Theo ngh a h p:
“thanh toán đi n t có th hi u là vi c tr ti n và nh n ti n
B瓜 mô
n Tin h丑c TCKT - HVT
C
www.itaf.edu.vn
hàng cho các hàng hóa d ch v đ c mua bán trên m ng Internet”.
4.1.2 i u ki n th c hi n thanh toán đi n t
Nh ng n c có n n TM T phát tri n là do nh ng n c này đã xây d ng đ c m t h t ng thanh toán đi n t t ng đ ihoàn thi n. Các đi u ki n c n thi t đ có th phát tri n h th ng thanh toán đi n t g m:
• C s pháp lý
• H t ng nh n th c và ng d ng c a xã h i
• H th ng thanh toán ngân hàng
• H t ng an toàn b o m t
Các bên tham gia vào giao d ch thanh toán đi n t g m:
- Bên nh n thanh toán (th ng là bên cung c p hàng hóa, d ch v )
- Bên có ngh a v thanh toán (th ng là bên mua hàng hóa, d ch v )
- T ch c tài chính - ngân hàng và t ch c cung c p ph ng ti n, d ch v thanh toán.
i u ki n th c hi n thanh toán đi n t đ c yêu c u đ i v i c ng i s d ng d ch v và doanh nghi p bán hàng.
Ng i s d ng d ch v ph i đ ng kí các lo i th thanh toán đi n t , còn doanh nghi p bán hàng c n có tài kho n ch p nh n thanh toán và có các ph ng ti n đ th c hi n thanh toán.
Ng i s d ng d ch v ph i đ ng kí các lo i th thanh toán đi n t c a các ngân hàng và s d ng th này đ thanh toán v i bên bán hàng, nhà cung c p d ch v . có th th c hi n giao d ch trong n c và ngoài n c, ngân hàng yêu c u
B瓜 mô
n Tin h丑c TCKT - HVT
C
www.itaf.edu.vn
ng i s d ng d ch v dùng các lo i th thanh toán qu c t (Visa, MasterCard,...) ho c các lo i th n i đ a ch h tr thanh toán ph m vi trong n c.
V phía doanh nghi p bán hàng ph i có ph ng ti n tr giúp thanh toán đi n t . Hi n nay, m t s nhà cung c p d ch v dùng các máy POS ki m tra tính h p l c a các tài kho n thanh toán và th c hi n các giao d ch ngay t c th i khi ng i tiêu dùng c n thanh toán qua th mà h s h u.
V i ng i bán là các doanh nghi p kinh doanh trên web, website s có ch c n ng liên k t v i ngân hàng s h u th c a ng i bán. Khi khách mua hàng đ a ra các thông tin yêu c u trong m t phiên thanh toán, thông tin này s đ c chuy n đ n các ngân hàng này khi ng i bán có tài kho n ngân hàng (merchant account)đ cquy n truy c p vào c s d li u c a ngân hàng, có quy n nh n ti n tr c ti p t các tài kho n khác ho cchuy n th ng đ n nhà cung c p d ch v x lý thanh toán qua m ng (công ty có s h u tài kho n c a ng i bán) đ th c hi n vi c ki m tra xác th c tài kho n có h p l và g i l i cho ng ibán. N u ng i bán ch p nh n, vi c thanh toán s đ c th c hi n.
4.1.3 Vai trò c a thanh toán đi n t
Vai trò c a thanh toán đi n t là h t s c quan tr ng, s thành công c a s phát tri n th ng m i đi n t không th thi u m t h th ng thanh toán hi u qu . S t ng tr ng v t tr i c a internet đã đòi h i có m th th ng thanh toán đi n t hoàn thi n.
M i giao d ch th ng m i đ u có m c tiêu là bên mua nh n đ c hàng hóa, d ch v và bên bán nh n đ c ti n tr cho hàng hóa, d ch v đó. Vì th , m t trong nh ng khâu quan tr ng nh t c a th ng m i là thanh toán. Th ng m i đi n t
B瓜 mô
n Tin h丑c TCKT - HVT
C
www.itaf.edu.vn
c ng không th hoàn ch nh n u nh thi u vi c thanh toán thông qua các h th ng đi n t mà b n ch tlà các ph ng ti n t đ ng chuy n ti n t tài kho n này sang tài kho n khác, v m t hình th c, thanh toán đi n t có th di n ra tr c tuy n trên m ng Internet, ho c đ c th c hi n qua các thi t b h tr nh máy ATM, máy POS... ng th i v i s phát tri n m nh m c a các công ngh thanh toán đi n t , nhi u ph ng ti n thanh toán m i c ng đang hình thành nh thanh toán qua các thi t b không dây di đ ng...
Thông qua thanh toán đi n t ng i dùng không tr c ti p s d ng ti n m t đ chi tr trong các ho t đ ng giao d ch mua bán c a mình mà thay vào đó là s d ng các lo i th thanh toán, các th này đã đ c ch ng th c và đ c s b o đ m c a các ngân hàng.
Th thanh toán là m t ph ng ti n thanh toán không dùng ti n m t mà ch th có th s d ng đ rút ti n m t khi c n thi t ho c thanh toán khi mua hàng hóa, d ch v t i các đi m ch p nh n thanh toán b ng th . H th ng các lo i th h tr thanh toán đi n t bao g m th tín d ng (credit card), th ghi n (debit card) và th rút ti n m t (ATM) do các ngân hàng trong n c và qu c t phát hành.
4.1.4 Th c tr ng thanh toán đi n t
Ph n l n, các hình th c thanh toán nh th tín d ng, th ghi n , tài kho n vãng lai đ c s d ng trong thanh toán tr c tuy n. Ngoài ra, các giao d ch gi a các cá nhân tr c tuy n, và các công ngh m i phát tri n trên n n t ng di đ ng c ng đã t o ra c nhu c u và c h i đ phát tri n các h th ng thanh toán m i. Trong m cnày, cung c p t ng quan v các h th ng thanh toán th ng m i đi n t chính đ c s d ng hi n nay.
B瓜 mô
n Tin h丑c TCKT - HVT
C
www.itaf.edu.vn
B ng 4.1 li t kê m t s xu h ng chính trong thanh toán th ng m i đi n t t i M trong n m 2016-2017.
Thanh toán tr c tuy n t iHoa K đ i di n cho th tr ng g n 600 t đô la trong n m 2016 và d ki n s t ng thêm 332 t lên kho ng 932 t đô la vào n m 2020. Các t ch c và doanh nghi p có th x lý kh i l ng giao d ch này (ch y u là các công ty ngân hàng và tín d ng l n) th ng s thu 2%
đ n 3% phí giao d ch. V i quy mô c a th tr ng, s c nh tranh cho thanh toán tr c tuy n là r t l n. D ki n các hình th c thanh toán tr c tuy n m i s thu hút m t ph n đáng k c a s t ng tr ng này.
B ng 4.1 Xu h ng ch y u trong thanh toán th ng m i đi n t 2016-2017
Thanh toán b ng th tín d ng ho c th ghi n v n là hình th c chính c a thanh toán tr c tuy n.
PayPal v n là ph ng th c thanh toán tr c tuy n ph bi n nh t.
Apple, Google, Samsung và PayPal m r ng ph m vi sang các ng d ng thanh toán di đ ng
Các ngân hàng l n tham gia vào th tr ng thanh toán tho i di đ ng và P2P.
Squaret ng c ng phát tri n ng d ng đi n tho i thông minh, đ u đ c th tín d ng và x lý th tín d ngd ch v cho phép b t c ai ch p nh n thanh toán th tín d ng.
Google t p trung vào GoogleWallet.
Các h th ng thanh toán P2P di đ ng nh Venmobùng n
B瓜 mô
n Tin h丑c TCKT - HVT
C
www.itaf.edu.vn
Hình 4.1T l ph n tr m ng i tiêu dùng s d ng các ph ng th c thanh toán
T i Hoa K , hình th c thanh toán tr c tuy n chính v n là h th ng th tín d ng và th ghi n hi n có. Các ph ng th c thanh toán thay th nh PayPal ti p t c xâm nh p vào các ph ng th c thanh toán truy n th ng. Thanh toán di đ ng c ng d ki n s t ng đáng k . Hình 4.1 minh h a t l ph n tr m ng i tiêu dùng s d ng các ph ng th c thanh toán thay th khác nhau trong n m 2016. Tuy nhiên, không có ph ng th c thanh toán thay th nào có kh n ngthay th cho ngân hàng và th tín d ng, mà thay vào đó cung c p cho ng i tiêu dùng ph ng th c thay th truy c p vào tài kho n ngân hàng và tín d ng hi n t i.
T i Vi t Nam, t i đ u n m 2019 do h t ng thanh toán l c h u và m t s nguyên nhân khác, t l thanh toán s d ng ti n m t trong các giao d ch tiêu dùng lên t i 84%. ây là t l cao nh t trong khu v c. T l này c a Trung Qu c là 36%, Thái Lan là 66% và ASEAN-6 là 73%. T ch c Credit Suisse nh n đ nh Vi t Nam có th ng m i đi n t phát tri n nhanh nên t i n m 2023 thanh toán đi n t có th t ng lên sáu l n,
B瓜 mô
n Tin h丑c TCKT - HVT
C
www.itaf.edu.vn
đ ng th i t l thanh toán không dùng ti n m t s t ng t 16%
n m 2019 lên 23%.
Cho t i đ u n m 2020 có g n 30 công ty tham gia ho t đ ng trong n n t ng trung gian thanh toán tr c tuy n Vi t Nam, trong s đó n i lên ba n n t ng hàng đ u là Momo, Moca và VnPay. C ba n n t ng này đ u nh n đ c s h tr l n c a các đ i tác n c ngoài, tuy nhiên c ba n n t ng đ u ch a công b con s chính th c v ngu n v n c a các nhà đ u t n c ngoài. Momo nh n đ c v n t các qu đ u t l n nh WarburgPincus, Goldman Sachs, Standard Chartered,
c tính trên m t tr m tri u đô la M . Trong khi đó, k t khi tích h p v i Grab đ thanh toán cho các d ch v thu c h sinh thái c a n n t ng g i xe hàng đ u này v i tên g i Grab pay by Moca, ví đi n t Moca đã phát tri n r t nhanh đ tr thành m t trong các ví đi n t có s d hàng đ u. Câu chuy n g i v n đ u t n c ngoài c a VnPay lên t i vài tr m tri u đô la M là m t trong nh ng câu chuy n h p d n nh t n m 2019 không ch gi i h n trong d ch v thanh toán tr c tuy n mà c a toàn b l nh v c th ng m i đi n t . c bi t vi c huy đ ng v n đ u t n c ngoài này di n ra trong b i c nh Chính ph đang giao cho Ngân hàng Nhà n c xây d ng d th o Ngh đ nh Quy đ nh v thanh toán không dùng ti n m t. Theo d th o công b g n nh t, t l t i đa ph n v n góp c a các nhà đ u t n c ngoài bao g m c s h u tr c ti p và gián ti p là 49% v n đi u l c a t ch c cung ng d ch v trung gian thanh toán. V i ngu n tài chính d i dào, ba n n t ng trung gian thanh toán tr c tuy n này đã tung ra các ch ng trình khuy n m i sâu r ng và chi m th ph n ngày càng l n, t o nên cu c c nh tranh ngày càng gay g t gi a các n n t ng cung c p d ch v trung gian thanh toán Vi t Nam.
B瓜 mô
n Tin h丑c TCKT - HVT
C
www.itaf.edu.vn
m t s n c khác, thanh toán đi n t có th r t khác nhau tùy thu c vàoc s h t ng. Th tín d ng g n nh không ph i là m t hình th c thanh toán tr c tuy n ph bi n nh t nh Hoa K . N u có k ho ch phát tri n m t trang web th ng m i đi n t Châu Âu, Châu Á ho c Châu M La tinh, s c n phát tri n t ng h th ng thanh toán khác nhau cho t ng khu v c. Ví d , thanh toán an M ch, Na Uy và Ph n Lan ch y u b ng th ghi n ho c th tín d ng, trong khi Th y i n, ngoài th tín d ng/ th ghi n thanh toán hóa đ n và chuy n kho n ngân hàng là ph bi n. T i Hà Lan, d ch v thanh toán tr c tuy n iDEAL là ph ng th c thanh toán th ng m i đi n t bán l ph bi n nh t. Ý, ng i tiêu dùng ph thu c nhi u vào c th tín d ng và PayPal. T i Nh t B n, m c dù th tín d ng là ph ng th c thanh toán chính, nhi u ng i tiêu dùng v n nh n và thanh toán hàng hóa b ng ti n m t t i các c a hàng ti n l i đ a ph ng.
4.1.5 L i ích c a thanh toán đi n t
Trong đ i s ng hi n đ i ngày nay, thanh toán đi n t đem l i nhi u thu n l i cho ng i tiêu dùng và doanh nghi p.
Hi n nay, thanh toán đi n t đ c th c hi n cho nhi u ho t đ ng mua bán, trao đ i vì các đ c tính mà nó mang l i nh : Tính đ c l p, b o m t, gi m thi u chi phí giao d ch, thu n ti n, linh ho t, d dàng ki m soát l ch s thanh toán.
L i ích chung
- Góp ph n hoàn thi n và phát tri n th ng m i đi n t : Quá trình mua bán hàng hóa và thanh toán tr nên d dàng h n. Nó làm cho ho t đ ng c a các trang mua bán hàng hóa, d ch v qua m ng ho t đ ng d dàng và hi u qu h n.
B瓜 mô
n Tin h丑c TCKT - HVT
C
www.itaf.edu.vn
- m b o quy n l i cho các bên tham gia và gi m thi u nh ng r i ro thanh toán b ng ti n m t nh th t thoát, thi u ti n, quên ví,...đ c bi t là đ i v i nh ng giao d ch có giá tr l n. Khi s d ng thanh toán đi n t , m i giao d ch s đ c th c hi n chính xác t i t ng con s , minh b ch và rõ ràng.
- Thúc đ y quá trình l u thông ti n t và hàng hóa:
Thanh toán đi n t giúp th c hi n thanh toán nhanh, an toàn, m r ng thanh toán không dùng ti n m t, t o l p thói quen m i trong dân chúng v ph ng th c thanh toán hi n đ i.
- Góp ph n hi n đ i hóa h th ng thanh toán và giúp cho nh ng giao d ch đ c th c hi n nhanh h n và an toàn h n.
L i ích v i ng i tiêu dùng
- Nhanh chóng, ti n l i: ng i tiêu dùng có th th c hi n thanh toán đ n hàng m t cách nhanh chóng và chính xác h n mà không c n ph i di chuy n nhi u hay thông qua m t đ n v trung gian khác nh ngân hàng, b u đi n,...
- Ti t ki m chi phí và th i gian: D ch v thanh toán tr c tuy n h tr 24/7 giúp cho ng i tiêu dùng ti t ki m đ c nhi u lo i chi phí h n tr c nh chi phí di chuy n, chi phí giao d ch, c ng nh các chi phí phát sinh khác.
Khi s d ng d ch v này ng i tiêu dùng còn có th ti t ki m đ c nhi u th i gian, thay vì m t th i gian ch đ i ng i đ n thu ti n, th i gian ch y ra c a hàng mua th . - An toàn, b o m t thông tin: V i thanh toán đi n t , vi c b đánh m t thông tin s khó có kh n ng x y ra.
Nh ng nhà cung c p d ch v thanh toán đi n t đ u có
B瓜 mô
n Tin h丑c TCKT - HVT
C
www.itaf.edu.vn
c ch b o m t thông tin t t nh t cho khách hàng. Vì v y, ng i dùng có th an tâm v i các d li u cá nhân đ c cung c p.
- Ti p c n v i th tr ng toàn c u: Không ch đ n gi n giúp cho ng i tiêu dùng linh ho t và thu n ti n h n trong vi c thanh toán chi phí khi mua hàng nó còn cho phép ng i tiêu dùng có th ti p c n v i th tr ng toàn c u và th c hi n mua hàng m i n i trên th gi i d dàng và đ n gi n h n. Ng i tiêu dùng ch c n có m t tài kho n v i đ y đ thông tin c a mình nh s l ng, đ a ch thanh toán và th tín d ng. T t c nh ng gì h c n làm là xác nh n đ n hàng và th c hi n thanh toán ch v i m t nút b m là đã có th mua đ c hàng t nhi u n i trên th gi i
L i ích v i doanh nghi p
- T ng doanh thu: M r ng h th ng khách hàng và t ng kh n ng ti p c n v i th tr ng th gi i. T ng doanh s bán hàng t nh ng khách hàng hi n t i và t các d ch v t o ra giá tr khác.
- Gi m chi phí t ng hi u qu kinh doanh: Ti t ki m chi phí kinh doanh, chi phí bán hàng, chi phí giao d ch.
Gi m chi phí v n phòng: giao d ch qua m ng giúp rút ng n th i gian tác nghi p, chu n hóa các th t c, quy trình, nâng cao hi u qu tìm ki m và x lý ch ng t . Gi m chi phí nhân viên: Cung c p d ch v thu n ti n cho khách hàng: thông qua Internet/Web, ngân hàng có kh n ng cung c p d ch v m i(Internet banking) và thu hút thêm nhi u khách hàng giao d ch th ng xuyên h n, gi m chi phí bán hàng và ti p th .
B瓜 mô
n Tin h丑c TCKT - HVT
C
www.itaf.edu.vn
- D dàng theo dõi, ki m soát và qu n lý dòng ti n: Các doanh nghi p s d dàng ki m soát đ c dòng ti n và theo dõi nh ng ti n trình giao d ch b ng cách tra c u l i nh ng giao d ch đã th c hi n và đ c l u tr c th nh ng thông tin chi ti t t ng giao d ch.
- T o s chuyên nghi p cho ho t đ ng kinh doanh: c bi t đ i v i các ho t đ ng kinh doanh tr c tuy n, khi các doanh nghi p m r ng kênh phân ph i tr c tuy n thì vi c đ m b o s thu n l i khi mua hàng cho khách hàng qua kênh này là c n thi t. Ngày nay, khi khách hàng mua hàng tr c tuy n s có xu h ng thanh toán qua th tín d ng tr c tuy n hay ví đi n t . Vì v y, khi t t c m i ho t đ ng trao đ i tr nên d dàng h n, khách hàng s có nh ng giá tr c m nh n cao h n v doanh nghi p. Ng c l i, n u doanh nghi p không th c hi n các c ng thanh toán tr c tuy n s t o ra rào c n đ i v i khách hàng b i nh ng b t ti n trong quá trình mua hàng.
- Ti p c n đ i t ng m i: Th ng m i đi n t m ra th tr ng m c tiêu m i r t đáng k . Vì tính ch t không có gi i h n v đ a lý ho c th i gian c a nó mà, khách hàng có th truy c p trang web c a doanh nghi p và mua s n ph m t b t c đâu và b t c lúc nào.
- Duy trì đ c khách hàng: Tr i nghi m khách hàng có nh h ng l n đ n m i quan h gi a doanh nghi p và khách hàng sau này. Do đó, không ch các hình th c mua bán tr c tuy n mà c nh ng c a hàng tr c ti p đ u đang c i thi n h th ng thanh toán nh m mang m t tr i nghi m t t h n cho khách hàng. Nh khi khách hàng không th thanh toán b ng ti n m t h s có th thay th b ng nh ng hình th c khác.
Vi c l u tr đ c giao d ch v i khách hàng tr c đây s ti t
B瓜 mô
n Tin h丑c TCKT - HVT
C
www.itaf.edu.vn
ki m đ c th i gian khi thanh toán l n k ti p, khi n cho tr i nghi m khách hàng đ c t t h n. T đó mà m i quan h v i khách hàng đ c thi t l p và g n bó b n v ng.
- Gi m t i đ c vi c ph i duy trì m t s l ngl n hóa đ n thanh toán: Khi thanh toán b ng h th ng thanh toán đi n t , t t c thanh toán s đ c l u tr l i trên h th ng tr c tuy n. Doanh nghi p có th rà soát, xem l i mà không c n t n nhi u công s c đ tra c u các h s thanh toán theo cách th c truy n th ng.