BÀI 3 NGÂN SÁCH NHÀ nước

 Ngân sách nhà nước là những quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình nhà nước huy động và sử dụng các nguồn tài chính khác nhau.. Chính sự vận động qua lại của các quan hệ kinh tế này

BÀI 3 NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

Hướng dẫn học

Để học tốt bài này, sinh viên cần tham khảo các phương pháp học sau:

 Học đúng lịch trình của môn học theo tuần, làm các bài luyện tập đầy đủ và tham gia thảo luận trên diễn đàn

 Đọc tài liệu:

1 Kinh tế học công cộng, NXBKHKT, 1995 (tác giả Joseph E.Stiglitz)

2 Giáo trình Quản lý tài chính công, NXB tài chính – Hà nội 2005

3 Giáo trình Quản lý thuế, Nguyễn Thị Bất, NXB Thống kê 2002

 Sinh viên làm việc theo nhóm và trao đổi với giảng viên trực tiếp tại lớp học hoặc qua email

 Tham khảo các thông tin từ trang Web môn học

Nội dung

 Bản chất kinh tế và vai trò của ngân sách nhà nước;

 Thu, chi ngân sách nhà nước;

Bài 3: Ngân sách nhà nước

T ình huống dẫn nhập

Báo động khả năng thu ngân sách nhà nước so với dự toán

Tại buổi họp báo hôm 10–10–2013, Thứ trưởng Bộ Tài chính Vũ Thị Mai, cho biết mọi năm, thu ngân sách chín tháng thường đạt 80% dự toán, năm nay chỉ đạt 66,6% Dự báo khả năng thu ngân sách năm 2014, không đạt được như dự toán Trong khi đó, theo bà Mai, chi ngân sách Nhà nước vẫn không ngừng tăng, đặc biệt là chi phát triển sự nghiệp và chi quản lý hành chính

1 Vậy, nguyên nhân cơ bản nào dẫn tới tình trạng sụt giảm của khả năng thu ngân sách nhà nước và sự gia tăng chi ngân sách nhà nước?

2 Hậu quả của tình trạng chi vượt quá số thu cho phép và nó sẽ tác động như thế nào đến nền kinh tế của Việt Nam?

3.1 Bản chất kinh tế, đặc điểm và vai trò của ngân sách nhà nước

3.1.1 Bản chất kinh tế

Như chúng ta đã biết, sự ra đời của nhà nước, sự tồn tại của kinh tế hàng hóa – tiền tệ

là những tiền đề cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của ngân sách nhà nước

Cho đến nay, ngân sách nhà nước là một phạm trù kinh tế và là phạm trù lịch sử; là một thành phần trong hệ thống tài chính Thuật ngữ "Ngân sách nhà nước" được sử dụng rộng rãi trong đời sống kinh tế, xã hội ở mọi quốc gia Song quan niệm về ngân sách nhà nước lại chưa thống nhất, người ta đã đưa ra nhiều định nghĩa về ngân sách nhà nước tùy theo các trường phái và các lĩnh vực nghiên cứu

Có những quan niệm cho rằng:

 Ngân sách nhà nước là một văn kiện tài chính, mô tả các khoản thu, chi của chính

phủ được thiết lập hàng năm, ngân sách nhà nước là quỹ tiền tệ tập trung của nhà

nước, là kế hoạch tài chính cơ bản của nhà nước

 Ngân sách nhà nước là những quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình nhà nước huy động và sử dụng các nguồn tài chính khác nhau

Thực ra khi nói đến phạm trù ngân sách nhà nước, chúng ta có thể thấy rằng:

 Xét về hình thức: ngân sách nhà nước là một bản dự toán

(kế hoạch) thu và chi do chính phủ lập ra, đệ trình quốc hội phê chuẩn

 Xét về thực thể vật chất: ngân sách nhà nước bao gồm

những nguồn thu cụ thể, những khoản chi cụ thể và được định lượng (ngân sách nhà nước là một quỹ tiền tệ lớn của nhà nước)

 Xét trong hệ thống tài chính: ngân sách nhà nước là một khâu trong hệ thống tài chính quốc gia

Tuy nhiên, xét về mặt bản chất, ngân sách nhà nước là một hệ thống các quan hệ kinh

tế Giữa một bên là nhà nước với một bên là các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế

Đó là những mối quan hệ như:

 Quan hệ giữa nhà nước với các cơ quan tổ chức xã hội;

 Quan hệ giữa nhà nước với các doanh nghiệp;

 Quan hệ giữa nhà nước với tầng lớp dân cư;

 Quan hệ giữa nhà nước với nhà nước khác

Những mối quan hệ này luôn trong quá trình vận động và là quan hệ kinh tế hai chiều Chính sự vận động qua lại của các quan hệ kinh tế này dẫn tới việc hình thành và sử dụng quỹ ngân sách nhà nước

Nói tóm lại, từ những phân tích trên đây, chúng ta có thể rút ra bản chất của ngân sách

nhà nước như sau: Ngân sách nhà nước là hệ thống các mối quan hệ kinh tế xã hội, phát

sinh trong quá trình nhà n ước huy động, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của nhà n ước dựa trên nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp nhằm đảm bảo thực hiện các chức

n ăng quản lý và điều hành nền kinh tế xã hội của nhà nước theo luật định

Bài 3: Ngân sách nhà nước

3.1.2 Đặc điểm của ngân sách nhà nước

Trong hệ thống tài chính nhà nước, ngân sách nhà nước là một bộ phận chủ yếu đóng vai trò chủ đạo; nó là khâu trung tâm, quyết định và chi phối các quan hệ tài chính khác Nội dung các khoản thu chi của ngân sách nhà nước thể hiện đầy đủ cả quan hệ tài chính giữa nhà nước với các chủ thể khác nhau trong nền kinh tế, bao gồm: Các cộng đồng dân cư, các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế, đặc biệt là các doanh nghiệp nhà nước, các tổ chức chính trị – xã hội, các đơn vị sự nghiệp, các nước

và các tổ chức quốc tế Nghiên cứu các quan hệ tài chính nói trên, chúng ta có thể rút

ra các đặc điểm của ngân sách nhà nước như sau:

3.1.2.1 Ngân sách nhà nước là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất, gắn với quyền lực

của nhà nước trong quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng các nguồn lực của tài chính

Tất cả các nguồn thu từ lớn đến nhỏ của quốc gia đều được tập trung vào quỹ ngân sách nhà nước, mọi khoản chi tiêu lớn nhỏ của nhà nước cho nền kinh tế – xã hội đều được xuất ra từ quỹ ngân sách quốc gia Việc tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ ngân sách luôn gắn liền với quyền lực của nhà nước Vì vậy tính pháp lý của ngân sách nhà nước là cao nhất Tất cả các quan hệ tài chính trong quá trình tạo lập các khoản thu và cấp phát thanh toán các khoản chi ngân sách nhà nước đều phải do luật định (chủ yếu

là luật Ngân sách nhà nước, các luật Thuế, luật Quản lý nợ công, luật Đầu tư…)

3.1.2.2 Ngân sách nhà nước gắn bó mật thiết với quyền sở hữu của nhà nước và

lợi ích chung của công cộng

Hoạt động của ngân sách nhà nước được thực hiện theo một

chu trình có tính nguyên tắc, bao gồm 3 khâu: lập dự toán,

chấp hành và quyết toán ngân sách Hoạt động thu chi ngân

sách nhà nước là sự thể hiện đầy đủ các mặt hoạt động kinh tế

của nhà nước Là quá trình xử lý các mối quan hệ lợi ích đối

với các chủ thể khác nhau trong xã hội khi nhà nước tham gia

tạo lập, phân phối và sử dụng các nguồn tài chính quốc gia

Lợi ích quốc gia phải đảm bảo nguyên tắc công bằng, tính hợp

lý và khoa học trong ngắn hạn và dài hạn, trước mắt và lâu dài Các nguyên tắc này phải thể hiện được ngay cả trong quá trình phân phối thu nhập của các doanh nghiệp

và cộng đồng dân cư, cả trong việc phân bổ các nguồn lực tài chính cho các chủ thể khác nhau trong xã hội để thực hiện thành công các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội, bảo đảm an ninh quốc phòng và nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của mọi thành viên trong xã hội

3.1.2.3 Việc quản lý ngân sách nhà nước được thực hiện không chỉ đối với quỹ

tiền tệ tập trung mà cả đối với các quỹ tiền tệ không tập trung

Hoạt động của ngân sách nhà nước phải bảo đảm lợi ích chung của cộng đồng, tạo mọi điều kiện cần thiết cho sự phát triển của nền kinh tế xã hội Quỹ ngân sách nhà nước được phân chia thành các quỹ tiền tệ tập trung và không tập trung Quỹ tiền tệ tập trung chủ yếu do hệ thống tài chính nhà nước quản lý, được phân cấp cho ngân

sách trung ương và ngân sách địa phương Quỹ tiền tệ không tập trung của nhà nước

có nguồn gốc từ ngân sách nhưng đã được cấp phát và phân chia cho các bộ ngành, các đơn vị quản lý và sử dụng dưới mọi hình thức, cấp vốn điều lệ cho các doanh nghiệp nhà nước (công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên), phần vốn đầu tư của nhà nước trong các công ty cổ phần, doanh nghiệp liên doanh, cấp vốn để thành lập các quỹ tài chính công ngoài ngân sách (quỹ Dự trữ nhà nước, quỹ Bảo hiểm xã hội, Bảo hiểm y tế, Bảo vệ môi trường Việt Nam, quỹ Đầu tư phát triển địa phương…), cấp vốn cho các cơ quan hành chính nhà nước, các đơn vị nghiệp công lập, các tổ chức chính trị – xã hội…

Các quỹ tiền tệ có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước nhưng không tập trung này có cơ chế sử dụng riêng, phù hợp với chức năng nhiệm vụ và quyền hạn của các tổ chức theo luật định Như vậy, việc quản lý và điều hành ngân sách nhà nước nói chung dựa trên nguyên tắc phân cấp, phân chia sẽ thuận lợi, thông thoáng và hiệu quả hơn

3.1.2.4 Các khoản thu chi của ngân sách nhà nước không được hoàn trả trực tiếp

Tính chất không hoàn trả trực tiếp các khoản thu chi

của ngân sách nhà nước là một trong những đặc trưng

cơ bản của ngân sách nhà nước Mọi khoản thu chi của

ngân sách nhà nước từ các thể nhân và pháp nhân trực

tiếp tham gia hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ

đều có nghĩa vụ đóng góp cho nhà nước dưới các hình

thức thuế, phí và lệ phí để hình thành quỹ ngân sách

nhà nước Nghĩa vụ đóp góp của họ chủ yếu dựa trên kết quả thu nhập và đặc điểm, tính chất hoạt động, được hay không được nhà nước ưu tiên, khuyến khích… Các khoản thu này đều có tính chất bắt buộc và không được hoàn trả trực tiếp Họ được nhà nước hoàn trả gián tiếp một phần dưới các hình thức sử dụng các công trình thuộc kết cấu hạ tầng, các công trình phúc lợi công cộng, cải tạo môi trường sinh thái, tạo lập thị trường cung cấp nguyên liệu và tiêu thụ sản phẩm hàng hoá, ổn định nền kinh

tế vĩ mô…

Mọi khoản chi của ngân sách nhà nước cho các thể nhân và pháp nhân từ các quỹ tiền

tệ tập trung và không trung dưới các hình thức cấp phát và đầu tư (ngoại trừ các khoản nhà nước cho vay) đều không phải hoàn trả trực tiếp Mức độ cấp phát và đầu tư của ngân sách nhà nước dựa trên đặc điểm, tính chất hoạt động của tổ chức, cơ quan và đơn vị Tính hoàn trả gián tiếp một phần cho nhà nước của các tổ chức, cơ quan và đơn vị này được thể hiện rất trừu tượng và đa dạng, tuỳ thuộc vào hiệu quả công việc

và sự đóng góp của họ vào quá trình phát triển kinh tế xã hội, hỗ trợ cho các ngành kinh tế phát triển, chăm sóc sức khoẻ cho cộng đồng, bảo vệ môi trường sinh thái, cải cách hành chính, ổn định chính trị và trật tự xã hội, bảo đảm an ninh quốc phòng, mở rộng quan hệ đối ngoại và hợp tác quốc tế…

3.1.3 Vai trò của ngân sách nhà nước

Ngân sách nhà nước có vai trò rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động kinh tế, xã hội,

an ninh, quốc phòng và đối ngoại của đất nước Cần hiểu rằng, vai trò của ngân sách nhà nước luôn gắn liền với vai trò của nhà nước theo từng giai đoạn nhất định Đối với

Bài 3: Ngân sách nhà nước nền kinh tế thị trường, ngân sách nhà nước đảm nhận vai trò quản lý vĩ mô đối với toàn bộ nền kinh tế, xã hội.

3.1.3.1 Ngân sách nhà nước là công cụ củng cố bộ máy quản lý nhà nước, tăng

cường sức mạnh quốc phòng và giữ vững an ninh quốc gia

Bộ máy quản lý nhà nước của Việt Nam được chia ra ba hệ thống quyền quyền lực: hệ thống lập pháp bao gồm Quốc hội và Chủ tịch nước, hệ thống hành pháp bao gồm các

cơ quan của Chính phủ, hệ thống tư pháp bao gồm Viện kiểm sát và Toà án nhân dân tối cao Để thực hiện đầy đủ chức năng quản lý và điều hành toàn bộ hoạt động của nền kinh tế – xã hội, bộ máy quản lý nhà nước cần phải được củng cố và hoàn thiện về

tổ chức bộ máy và cơ chế hoạt động Ngoài ra, sự hoạt động của nhà nước trong các lĩnh vực chính trị, quốc phòng an ninh, kinh tế, xã hội luôn đòi hỏi phải có các nguồn tài chính để chi tiêu cho những mục đích xác định Các nhu cầu chi tiêu của nhà nước được thỏa mãn từ các nguồn thu bằng hình thức thuế và thu ngoài thuế Đây là vai trò lịch sử của ngân sách nhà nước, được xuất phát từ tính nội tại của phạm trù tài chính

mà trong bất kỳ chế độ xã hội và cơ chế kinh tế nào, ngân sách nhà nước đều phải thực hiện và phát huy

3.1.3.2 Ngân sách nhà nước là công cụ chủ yếu phân bổ các nguồn lực tài chính,

đảm bảo cho nền kinh tế phát triển với tốc độ nhanh, ổn định và bền vững

Ngân sách nhà nước là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của nhà nước, đóng vai trò chủ đạo đối với sự phát triển của nền kinh tế Toàn bộ các khoản thu của nhà nước, bao gồm các khoản thu trong nước và ngoài nước đều được tập trung vào quỹ ngân sách nhà nước để đáp ứng các nhu cầu chi tiêu của nhà nước

Nội dung thu chủ yếu của ngân sách nhà nước là các loại

thuế Việc xây dựng một chính sách thuế khoa học, với

các mức thuế suất hợp lý có tính đến các quy định về ưu

đãi, miễn giảm thuế, thưởng phạt thuế… không những

tạo nguồn thu ổn định cho nhà nước để thực hiện đầy đủ

các nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội, mà cón có tác

dụng kích thích mạnh mẽ đối với cho các doanh nghiệp,

các tổ chức kinh tế thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ sản xuất kinh doanh và hoàn thành các nghĩa vụ đối với nhà nước Chính vì vậy, chính sách thu của nhà nước phải kết hợp đồng thời các mục tiêu cơ bản là khai thác tích cực các nguồn thu và chống thất thu, bồi dưỡng nguồn thu, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Các khoản chi của ngân sách nhà nước, bao gồm chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển kinh tế đều nhằm mục đích đảm bảo các điều kiện cần thiết cho bộ máy quản lý nhà nước hoạt động bình thường và thực hiện các mục tiêu chiến lược phát triển kinh

tế – xã hội Chi ngân sách nhà nước có phạm vi và đối tượng vô cùng rộng lớn, nó được phân cấp, phân quyền cho các chủ thể và các đối tượng khác nhau của nền kinh

tế, hình thành nên một hệ thống quản lý quỹ ngân sách nhà nước từ trung ương đến địa phương

Các khoản chi cho đầu tư phát triển kinh tế xã hội tập trung chủ yếu vào các ngành và lĩnh vực trọng điểm, then chốt của nền kinh tế, các công trình thuộc hệ thống kết cấu

hạ tầng, không có khả năng thu hồi vốn hoặc thu hồi vốn rất chậm Tuy nhiên, các

công trình này góp phần quan trọng tăng nhanh tốc độ luân chuyển hàng hoá, dịch vụ, tạo ra và tăng thêm thu nhập của nền kinh tế

Nhà nước sử dụng nhiều công cụ để phân bổ các nguồn lực tài chính từ các quỹ tiền tệ tập trung và không tập trung của nhà nước Tuy nhiên, ngân sách nhà nước là quỹ tiền

tệ tập trung lớn nhất của nhà nước Vì vậy, ngân sách nhà nước là công cụ chủ yếu để phân bổ các nguồn lực tài chính của nhà nước Đây cũng chính là vai trò quan trọng bậc nhất của ngân sách nhà nước đối với nền kinh tế của các quốc gia, dưới các chế độ chính trị khác nhau và trong mọi thời đại

3.1.3.3 Ngân sách nhà nước là công cụ điều tiết thu nhập của các chủ thể trong

nền kinh tế, góp phần giải quyết các vấn đề về đời sống và xã hội

Một mâu thuẫn gay gắt đang nảy sinh trong thời đại hiện nay là mâu thuẫn giữa tính nhân đạo xã hội mà mỗi nhà nước và mỗi cá nhân cần vươn tới và quy luật khắt khe của nền kinh tế thị trường xung quanh vấn đề thu nhập, đó là sự chênh lệch quá lớn về thu nhập giữa người giàu và người nghèo Vấn đề đặt ra là phải có một chính sách phân phối hợp lý thu nhập của toàn xã hội Chính sách đó phải vừa khuyến khích sự tăng trưởng, lại vừa đảm bảo tính công bằng xã hội một cách hợp lý Bằng việc sử dụng công cụ ngân sách nhà nước, cụ thể là chính sách thuế và chính sách chi tiêu ngân sách, chính phủ đã làm giảm bớt sự chênh lệch quá lớn về thu nhập giữa người giàu và người nghèo nhằm ổn định đời sống của các tầng lớp dân cư trong phạm vi cả nước Hay nói cách khác, vai trò quan trọng của ngân sách nhà nước trong điều chỉnh phân phối thu nhập được thể hiện trên phạm vi rộng lớn ở cả hai mặt hoạt động thu và chi ngân sách nhà nước Cụ thể:

Công cụ thuế

 Thông qua thuế thu nhập cá nhân, nhà nước

thực hiện việc điều tiết một phần thu nhập của những người giàu, để đảm bảo mức tiêu dùng hợp lý giữa các tầng lớp dân cư, hạn chế sự phân hoá giàu nghèo và tiến tới đảm bảo công bằng xã hội về thu nhập

 Với việc đánh thuế tiêu thụ đặc biệt, đánh thuế

giá trị gia tăng với thuế suất cao đối với các mặt hàng xa xỉ, các loại dịch vụ cao cấp, nhà nước có thể để điều tiết một phần thu nhập của những người giàu có

Sử dụng chính sách chi tiêu ngân sách

Thông qua các khoản chi an sinh xã hội, chi cho các chương trình giải quyết việc làm, xoá đói giảm nghèo, chi trợ cấp trợ giá các mặt hàng thiết yếu (lương thực, điện, nước), chi phí cho việc cung cấp hàng hoá khuyến dụng, hàng hoá công cộng… thì ngân sách nhà nước như một trung tâm phân phối lại thu nhập, nhằm chuyển bớt một phần thu nhập từ các tầng lớp giàu có sang tầng lớp những người nghèo Thông thường ở các quốc gia trên thế giới, các khoản chi phí cho mục tiêu phúc lợi xã hội, mục tiêu trợ cấp cho người nghèo được bố trí theo chiều hướng tăng lên theo một tỷ lệ nhất định so với tỷ lệ tăng trưởng kinh tế

Bài 3: Ngân sách nhà nước

3.1.3.4 Ngân sách nhà nước là công cụ tăng cường tiềm lực tài chính quốc gia,

góp phần ổn định tiền tệ, giá cả và kiềm chế lạm phát

Ngân sách nhà nước có vai trò rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động kinh tế, xã hội,

an ninh, quốc phòng và đối ngoại của đất nước Cần hiểu rằng, vai trò của ngân sách nhà nước luôn gắn liền với vai trò của nhà nước theo từng giai đoạn nhất định Đối với nền kinh tế thị trường, ngân sách nhà nước đảm nhận vai trò quản lý vĩ mô đối với toàn bộ nền kinh tế – xã hội Ngân sách nhà nước là công cụ điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế – xã hội, định hướng phát triển sản xuất, điều tiết thị trường, bình ổn giá cả, điều chỉnh đời sống xã hội Huy động các nguồn tài chính của ngân sách nhà nước để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của nhà nước Mức động viên các nguồn tài chính từ các chủ thể trong nguồn kinh tế đòi hỏi phải hợp lí nếu mức động viên quá cao hoặc quá thấp thì sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển của nền kinh tế, vì vậy cần phải xác định mức huy động vào ngân sách nhà nước một cách phù hợp với khả năng đóng góp tài chính của các chủ thể trong nền kinh tế

Đối với thị trường sức lao động

 Cơ chế điều tiết: Muốn điều tiết nhà nước sử dụng các chính sách làm thay đổi cung cầu trên thị trường lao động, các chính sách như: thuế thu nhập, chính sách chi cho giáo dục

 Chính sách hiện hành: Khủng hoảng tài chính tác động nặng nề đến thị trường lao động, số lao động bị thất nghiệp tăng cao nhưng lao động trình độ cao thì còn thiếu

 Nhà nước sử dụng ngân sách nhà nước chi cho hoạt động đào tạo nguồn nhân lực, nâng cao chất lượng đội ngũ lao động Bên cạnh đó, nhà nước sử dụng các quỹ trợ cấp thất nghiệp

 Chính sách thu: Chính sách thuế thu nhập cá nhân

Đối với thị trường vốn

 Cơ chế điều tiết: Nhà nước điều tiết thị trường vốn bằng cách

tác động đến cung cầu vốn vay Chính sách như sau: Chính sách thuế thu nhập, kênh phát hành trái phiếu

 Chính sách hiện hành: Chính sách thuế thu nhập làm thay đổi

tài sản và thu nhập của các chủ thể làm thay đổi khả năng cung ứng vốn Phát hành trái phiếu chính phủ là một kênh huy động vốn hiệu quả của chính phủ

Vai trò của ngân sách nhà nước trong việc bình ổn giá và kiềm

ch ế lạm phát

Chúng ta đã biết ngân sách nhà nước là khâu chủ đạo trong tài chính, là công cụ để nhà nước thực hiện kiểm soát vĩ mô và cân đối vĩ mô nền kinh tế, bởi lẽ ngân sách nhà nước là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của nhà nước Thông qua ngân sách nhà nước các nguồn tài chính tập trung vào nhà nước như hình thức: thu thuế, lệ phí, phí… sẽ được nhà nước sử dụng để thực hiện các chức năng nhiệm vụ của mình

Ngân sách nhà nước có vai trò là công cụ điều chỉnh ổn định nền kinh tế thị trường, nhà nước sử dụng hiệu quả ngân sách nhà nước trong nền kinh tế thị trường thể hiện qua 2 công cụ chủ yếu sau:

 Thông qua công cụ thuế: thuế chính là khoản chuyển giao thu nhập bắt buộc từ các

cá nhân, pháp nhân do nhà nước theo mức độ và thời hạn pháp luật quy định nhằm

sử dụng cho mục đích công cộng Vì vậy thuế không chỉ là nguồn thu quan trọng của ngân sách nhà nước mà còn là công cụ điều tiết vĩ mô giúp kích thích hoạt động sản xuất kinh doanh, định hướng đầu tư trên thị trường Thuế có tác dụng bình ổn giá cả thị trường Thuế thuộc khâu phân phối có tác động vào tiền công và lợi nhuận làm thay đổi nhu cầu thị trường, tác động đến sản xuất, tiêu dùng và thu nhập mỗi cá nhân, thuế gián tiếp vào thu nhập thông qua giá cả thị trường có thể làm tăng hoặc giảm số lượng và yếu tố cầu trên thị trường

Thông qua thuế trực tiếp và gián tiếp nhà nước có thể áp dụng ưu đãi về thuế cho các hàng hóa dịch vụ làm cho giá cả hàng hóa nhập khẩu tăng, nhờ đó giảm giá hàng hóa trong nước

Thị trường tiền tệ: Nhà nước đã sử dụng thuế như một công cụ điều tiết sản xuất

và tiêu dùng, điều tiết vĩ mô nền kinh tế ở cả thu và chi ngân sách Nhà nước thông qua các công cụ kinh tế, chính sách đòn bẩy kinh tế để tác động vào thị trường mà thuế chính là công cụ sắc bén nhất

 Thông qua công cụ chi ngân sách nhà nước: Về mặt thị trường, ngân sách nhà nước có vai trò quan trong đối với việc thực hiện các chính sách ổn định về giá cả thị trường và chống lạm phát Bằng công cụ chi ngân sách nhà nước, công cụ thuế

và sử dụng quỹ dự trữ nhà nước có thể điều chính được giá cả thị trường một cách chủ động

Cơ chế điều tiết: Hoạt động điều tiết của chính phủ sử dụng các quỹ dự trữ của nhà nước và các chính sách thuế

Khi giá của một hàng hóa nào lên cao, để kìm hãm và chống đầu cơ, chính phủ đưa dự trữ hàng hóa đó ra thị trường để tăng cung, sẽ bình ổn được giá cả và hạn chế khả năng tăng giá đồng loạt gây nguy cơ lạm phát Khi giá của một hàng hóa

bị giảm mạnh, gây thiệt hại cho người sản xuất và tạo xu hướng di chuyển vốn sang lĩnh vực khác, chính phủ sẽ bỏ tiền để mua các hàng hóa đó theo giá nhất định đảm bảo quyền lợi cho người sản xuất

Đối với việc chống lạm phát

 Tác động của lạm phát

Lạm phát bên cạnh làm méo mó giá cả, nó còn làm xói mòn tiết kiệm và không khuyến khích đầu tư, hạn chế tăng trưởng kinh tế, gây ra những bất ổn chính trị và xã hội Công cụ ngân sách nhà nước chống lạm phát: Tăng thuế tiêu dùng, giảm thuế đối với đầu tư, và thắt chặt chi tiêu của ngân sách nhà nước

 Chính sách chi

Nhà nước thắt chặt chi tiêu: Từ trung ưng đến địa phương đảm bảo tiết kiệm và hiệu quả trong chi tiêu ngân sách Cắt giảm các khoản đầu tư không hiệu quả, và các khoản chi phúc lợi vượt quá khả năng của nền kinh tế Cải tiến bộ máy nhà nước gọn nhẹ hơn

 Chính sách thu

Khai thác các khoản thu đặc biệt là thu thuế, giảm mức bội chi, cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nước, hạn chế phát hành tiền để bù đắp thâm hụt ngân sách

Bài 3: Ngân sách nhà nước

3.1.3.5 Ngân sách nhà nước là công cụ mở rộng quan hệ đối ngoại, đẩy nhanh quá

Tóm lại, để mở rộng và phát triển các quan hệ đối ngoại trên cơ sở tôn trọng các nguyên tắc cơ bản trong quan hệ quốc tế, nhà nước cần phải củng cố và tăng cường tiềm lực tài chính Khi nguồn thu ngân sách nhà nước dồi dào, tiềm lực vốn và khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp trong nước không ngừng tăng lên, đó là những điều kiện cơ bản, cần thiết để chúng ta mở rộng quan hệ đối ngoại và đẩy nhanh quá trình hợp tác bình đẳng với cộng đồng quốc tế

3.2 Thu, chi ngân sách nhà nước

3.2.1 Thu ngân sách nhà nước và cơ cấu thu ngân sách nhà nước

Để có nguồn tài chính đáp ứng nhu cầu chi tiêu, nhà nước

thường sử dụng ba hình thức động viên đó là: quyên góp

của dân, vay của dân và dùng quyền lực nhà nước bắt buộc

dân phải đóng góp Trong đó hình thức quyên góp tiền và

tài sản của dân và hình thức vay của dân là những hình

thức không mang tính ổn định và lâu dài, thường được nhà

nước sử dụng có giới hạn trong một số trường hợp đặc biệt

Để đáp ứng nhu cầu chi tiêu thường xuyên, nhà nước dùng

quyền lực chính trị của mình ban hành các luật thuế để bắt

buộc dân phải đóng góp một phần thu nhập của mình cho

ngân sách nhà nước Đây chính là hình thức cơ bản nhất để

huy động tập trung nguồn tài chính cho nhà nước

3.2.1.1 Khái niệm thu ngân sách nhà nước

Thu ngân sách nhà n ước là việc nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một

ph ần nguồn tài chính quốc gia hình thành quỹ ngân sách nhà nước nhằm thỏa mãn các nhu c ầu chi tiêu của nhà nước

Từ khái niệm trên ta thấy:

 Thu ngân sách nhà nước phản ánh các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình phân chia các nguồn tài chính quốc gia giữa nhà nước với các chủ thể trong xã hội

 Chúng ta biết rằng, nguồn tài chính được tập trung vào ngân sách nhà nước chính

là một phần thu nhập của các tầng lớp dân cư được chuyển giao cho nhà nước

 Do vậy, việc xác định các khoản thu phải trên cơ sở giải quyết hài hoà giữa lợi ích nhà nước với lợi ích của các tổ chức, cá nhân trong xã hội

 Thu ngân sách nhà nước trước hết và chủ yếu gắn liền với các hoạt động kinh tế trong xã hội Mức độ phát triển kinh tế, tỷ lệ tăng trưởng GDP hàng năm là tiền đề

và là yếu tố khách quan hình thành nên các khoản thu ngân sách nhà nước và quyết định mức độ động viên các khoản thu của ngân sách nhà nước

 Về mặt nội dung, thu ngân sách nhà nước chứa đựng các quan hệ phân phối dưới hình thức giá trị nảy sinh trong quá trình nhà nước dùng quyền lực tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước

3.2.1.2 Cơ cấu thu ngân sách nhà nước

Cơ cấu thu ngân sách nhà nước là nội dung các khoản thu ngân sách nhà nước và tỷ trọng từng khoản thu trong tổng thu ngân sách nhà nước

Để phân tích, nghiên cứu, đánh giá và quản lý nguồn thu thì người ta sử dụng các tiêu chí để phân tích cơ cấu thu ngân sách nhà nước

Các tiêu chí này chính là căn cứ phân loại các khoản thu ngân sách nhà nước

Căn cứ vào nguồn phát sinh các khoản thu, thu ngân sách nhà nước được chia

thành thu trong nước và thu từ nước ngoài

Trong đó nguồn thu từ trong nước chiếm tỷ trọng lớn và đóng vai trò rất quan trọng đối với tổng thu ngân sách nhà nước

Thu từ nước ngoài cũng đóng vai trò quan trọng tuy nhiên chiếm tỷ trọng không lớn

và không phải quyết định

 Các khoản thu trong nước

o Thu từ hoạt động sản xuất kinh doanh Đây là lĩnh vực tạo ra đại bộ phận tổng sản phẩm xã hội và cũng là nơi tạo ra số thu chủ yếu cho ngân sách nhà nước

o Thu từ hoạt động dịch vụ (là những hoạt động phục vụ cho sản xuất kinh doanh và đời sống xã hội) bao gồm cả thu sự nghiệp và thu từ các dịch vụ tài chính

Số thu từ lĩnh vực này có xu hướng ngày càng tăng

 Các khoản thu từ nước ngoài

o Thu từ các hoạt động khác như thu về bán và cho thuê tài sản quốc gia, nguồn tài nguyên, vay nợ trong nước dưới các hình thức

o Thu từ hoạt động xuất khẩu lao động và hợp tác chuyên gia với nước ngoài

o Thu từ viện trợ của nước ngoài

o Thu từ vay nợ nước ngoài, kể cả vay các tổ chức tài chính quốc tế

Bài 3: Ngân sách nhà nước

Ý nghĩa của cách phân loại này: các phân loại này phản ánh cơ cấu của nền kinh

tế, thông qua đó có thể đánh giá tính hiệu quả, tính hợp lý của nền kinh tế

Đơn vị: %

Thu trong nước (Không kể thu từ dầu thô) 55,17 55,13 60,96 63,32

Thu từ doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài 9,94 10,52 11,45 11,26 Thu từ khu vực công, thương nghiệp,

Thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao 2,35 3,10 3,24 4,71

Thu xổ số kiến thiết

Thuế xuất, nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt hàng nhập khẩu;

C ơ cấu thu ngân sách nhà nước của Việt Nam qua một số năm gần đây

(Thông tin t ừ website của Bộ tài chính)

Căn cứ vào tính chất phát sinh và nội dung kinh tế, thu ngân sách nhà nước bao gồm:

 Thu thường xuyên

Là các khoản thu phát sinh tương đối đều đặn, ổn định về mặt thời gian và số lượng gồm thuế, phí, lệ phí

Trong đó:

o Thu ế là một khoản đóng góp bắt buộc của các tổ chức, cá nhân cho nhà nước

theo mức độ và thời hạn được pháp luật quy định, không mang tính chất hoàn trả trực tiếp, nhằm trang trải các nhu cầu chi tiêu của nhà nước

o Phí là khoản tiền mà tổ chức, cá nhân phải trả khi được một tổ chức, cá nhân khác cung cấp dịch vụ (được quy định trong danh mục phí ban hành kèm theo Pháp lệnh về phí và lệ phí)

o L ệ phí là khoản tiền mà tổ chức, cá nhân phải nộp khi được cơ quan nhà nước

hoặc tổ chức được uỷ quyền phục vụ công việc quản lý nhà nước (được quy

định trong danh mục lệ phí ban hành kèm theo Pháp lệnh về phí và lệ phí)

 Thu không thường xuyên

Là những khoản thu không ổn định về mặt thời gian phát sinh cũng như số lượng tiền thu được, bao gồm các khoản thu từ hoạt động kinh tế của nhà nước, thu từ hoạt động sự nghiệp, thu tiền bán hoặc cho thuê tài sản thuộc sở hữu nhà nước, thu

từ viện trợ nước ngoài, từ vay trong nước và ngoài nước và các khoản thu khác

Ý nghĩa của cách phân loại này: Việc phân loại các khoản thu ngân sách nhà nước dựa trên sự kết hợp giữa hai tiêu chí: theo nội dung kinh tế và tính chất phát sinh của nguồn thu là cần thiết, bởi qua cách phân loại này để thấy rõ sự phát triển của nền kinh tế, tính hiệu quả của nền kinh tế và mức độ ổn định vững chắc của nguồn thu ngân sách

Căn cứ vào yêu cầu động viên vốn vào ngân sách nhà nước:

 Thu trong cân đối ngân sách nhà nước

Bao gồm các khoản thu:

o Thuế, phí, lệ phí;

o Thu từ hoạt động kinh tế của nhà nước, bao gồm: thu nhập từ vốn góp của nhà nước vào các cơ sở kinh tế, tiền thu hồi vốn của nhà nước tại các cơ sở kinh tế, thu hồi tiền cho vay của nhà nước (cả lãi và gốc);

o Thu từ hoạt động sự nghiệp;

o Thu tiền bán hoặc cho thuê tài sản thuộc sở hữu nhà nước;

o Các khoản thu khác theo luật định

Trong các khoản thu nói trên thì thuế là nguồn thu chủ yếu, chiếm một tỷ trọng lớn trong tổng thu của ngân sách nhà nước

Không hoàn trả trực tiếp

Đảm bảo công bằng xã hộii

Hoàn trả trực tiếp

PHÍ

Đảm bảo công bằng trong việc sử dụng dịch vụ

Không chịu thuế

Bài 3: Ngân sách nhà nước

Tổng thu cân đối ngân sách nhà nước trong năm 2012 của Việt Nam

Đơn vị tính: tỷ đồng

 Thu bù đắp thiếu hụt

Khi số thu ngân sách nhà nước không đáp ứng được nhu cầu chi tiêu và nhà nước phải đi vay, bao gồm vay trong nước từ các tầng lớp dân cư, các tổ chức kinh tế –

xã hội, vay từ nước ngoài…

Ý nghĩa của cách phân loại này: Cách phân loại này cho phép đánh giá sự lành mạnh của ngân sách nhà nước và rất có ý nghĩa trong tổ chức điều hành ngân sách nhà nước

Để thực hiện được việc phân tích, nghiên cứu và đảm bảo tính hiệu quả của các khoản thu, cũng như nâng cao hiệu quả thu ngân sách nhà nước ngoài việc phân định các khoản thu và lập dự toán phù hợp Chúng ta phải kết hợp với một hệ thống cơ quan thu: bao gồm kho bạc nhà nước, cơ quan thuế, cơ quan hải quan, cơ quan tài chính và cơ quan khác…

3.2.1.3 Các yếu tố ảnh hưởng tới cơ cấu thu ngân sách nhà nước

Một vấn đề hết sức quan trọng trong thu ngân sách nhà nước là việc xác định mức động viên và lĩnh vực động viên một cách đúng đắn, hợp lý Điều đó không chỉ ảnh hưởng đến số thu ngân sách nhà nước, mà còn tác động mạnh mẽ đến quá trình phát triển kinh tế, xã hội Mức động viên và lĩnh vực động viên lại chịu tác động của nhiều nhân tố kinh tế, chính trị, xã hội của quốc gia

Nhóm yếu tố chủ quan bao gồm bộ máy quản lý và điều hành

Bộ máy quản lý càng gọn nhẹ, càng đơn giản bao nhiêu thì tỷ trọng thu càng được cao bấy nhiêu

Năng lực, phẩm chất của cán bộ thu càng cao, càng tốt, thì quá trình thu sẽ càng được đẩy nhanh, không

có tình trạng gian lận, tham ô tham nhũng, thì sẽ đẩy mạnh được hiệu quả của mức độ động viên của các khoản thu

Chủ yếu liên quan đến diễn biến chu kỳ kinh tế Mặc dù nhóm yếu tố này xảy ra là

sự tất yếu của sự phát triển nển kinh tế Tuy nhiên chúng ta có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, và có các biện pháp thích hợp, đồng bộ, và nâng cao vai trò kiểm tra kiểm sát các hoạt động lập dự toán, thu ngân sách nhà nước Phối hợp với các bộ ban ngành để hạn chế những tác động xấu tới khả năng thu của nền kinh tế

Thu ngân sách nhà nước khó khăn có thể làm gia tăng qui mô thâm hụt ngân sách nhà nước, tăng nợ công, tạo nguy cơ bất ổn kinh tế vĩ mô, đồng thời hạn chế khả năng tăng

chi ngân sách nhà nước để kích thích kinh tế, tăng đầu tư công và xử lý nợ xấu cũng như miễn giảm thuế để hỗ trợ sản xuất kinh doanh Chính sách quản lý giá và phí tác động tới lạm phát nhưng không hỗ trợ nhiều cho tăng thu ngân sách nhà nước do sức tiêu thụ bị hạn chế

Do vậy, chúng ta luôn phải tìm ra giải pháp để tăng tỷ trọng các khoản thu thậm chí phải nghĩ tới cải cách cơ cấu thu để cho phù hợp với sự phát triển của nền kinh tế – xã hội và theo mục tiêu của từng thời kỳ đó

3.2.2 Chi và cơ cấu chi ngân sách nhà nước

3.2.2.1 Khái niệm

Ngân sách nhà nước được coi là một hiện tượng kinh tế – xã hội gắn liền với nhà nước

và mang tính lịch sử Nói đến ngân sách nhà nước là đề cập đến hai loại hình hoạt động tài chính cơ bản của nhà nước, đó là hoạt động thu ngân sách và hoạt động chi ngân sách

Chi ngân sách nhà n ước là việc phân phối và sử dụng quỹ ngân sách nhà nước nhằm đảm bảo thực hiện chức năng của nhà nước theo những nguyên tắc nhất định

Chi ngân sách nhà nước là quá trình phân phối lại các nguồn tài chính đã được tập trung vào ngân sách nhà nước và đưa chúng đến mục đích sử dụng Do đó, chi ngân sách nhà nước là những việc cụ thể không chỉ dừng lại trên các định hướng mà phải phân bổ cho từng mục tiêu, từng hoạt động và từng công việc thuộc chức năng của nhà nước

Quá trình của chi ngân sách nhà nước:

1 Quá trình phân phối: là quá trình cấp phát kinh

phí từ ngân sách nhà nước để hình thành các loại quỹ trước khi đưa vào sử dụng;

2 Quá trình sử dụng: là trực tiếp chi dùng khoản

tiền cấp phát từ ngân sách nhà nước mà không phải trải qua việc hình thành các loại quỹ trước khi đưa vào sử dụng

Từ khái niệm trên ta thấy, chi ngân sách nhà nước có

đặc điểm là phụ thuộc và gắn chặt với các nhiệm vụ kinh tế – chính trị mà chính phủ phải đảm nhận trong mỗi một giai đoạn và vào một thời kỳ nhất định

Các khoản chi ngân sách nhà nước thường phát huy tác dụng ở tầm vĩ mô nên khi tiến hành đánh giá chúng ta phải phân tích từ giác độ vĩ mô (hiệu quả của toàn bộ nền kinh tế) Các khoản chi không phải chỉ mang lại tác động ảnh hưởng về mặt kinh tế mà còn tác động tới các mặt kinh tế – chính trị và xã hội Phần lớn các khoản chi ngân sách là các khoản mang tính cấp phát không hoàn lại, chi tiêu rất dễ xảy ra thất thoát, kém hiệu quả Cho nên khi tiến hành thực hiện các quản chi chúng ta luôn phải lập các phương án khác nhau để xem xét và đánh giá đặc biệt là vấn đề quản lý ngân sách

3.2.2.2 Cơ cấu chi

Cơ cấu chi ngân sách nhà nước là nội dung các khoản chi và tỷ trọng của các khoản chi trong tổng chi ngân sách nhà nước