VĂN học và đời SỐNG NGHỀ văn (mới)

VĂN HỌC VÀ ĐỜI SỐNG Đối tượng của văn học nghệ thuật là toàn bộ đời sống Văn học nghệ thuật nhằm tái hiện đời sống mọi mặt, trong mọi mối quan hệ, bao trùm đủ mọi hạng người, đủ mọi sự việc trên đời P.

VĂN HỌC VÀ ĐỜI SỐNG

Đối tượng của văn học nghệ thuật là toàn bộ đời sống Văn học nghệ thuật nhằm tái hiện đời sống mọi mặt, trong mọi mối quan hệ, bao trùm đủ mọi hạng người, đủ mọi sự việc trên đời Phạm

vi thể hiện của văn học nghệ thuật là không giới hạn, cũng như đời sống là không giới hạn Từ xa xưa, A-ri-xtốt đã khẳng định văn học nghệ thuật chính là bắt chước đời sống ngay trong cái bao la muôn màu muôn vẻ, trong sự sinh sôi nảy nở và biến hoá vô cùng tận của đời sống

Đọc các tác phẩm văn học, dù là sử thi, truyện kí, tiểu thuyết hay thơ trữ tình, dễ dàng nhận ra điều này: không có cái gì diễn ra trong đời sống mà không đáng để cho văn học nghệ thuật quan tâm thể hiện; từ con người cho đến cỏ cây, hoa trái, cầm thú, chim muông, ngày và đêm, xã hội và thiên nhiên, mặt đất và bầu trời, quá khứ và tương lai, chính nghĩa và gian tà, tội ác và trừng phạt, thiên đàng và địa ngục, chiến tranh và hoà bình; hài kịch thần thánh và hài kịch nhân gian Ánh đuốc của văn học nghệ thuật soi rọi vào tất cả, len lỏi vào mọi biểu hiện của đời sống, mọi ngóc ngách của lòng người

Trong một tác phẩm như Chiến tranh và hòa bình của L Tôn-xtôi, Tổ quốc và gia đình, tiền

tuyến và hậu phương, khách thính và mặt trận, kẻ chạy theo danh lợi và người đi tìm chân lí, kẻ chinh phục và người anh hùng dân tộc, quý tộc và nông dân, cảnh hấp hối và sinh nở, những dạ hội

và cuộc săn bắn hơn 600 nhân vật trong Chiến tranh và hòa bình là bấy nhiêu mẫu người, cảnh đời, sự việc khác nhau Trong Truyện Kiều của Nguyễn Du, có tài tử giai nhân và quan lại sai nha, có

anh hùng hiệp khách và lũ bán thịt buôn người, có tự tình và báo oán, có nhà chứa và nhà tu, có xuân

hạ thu đông, cầm kỳ thi tửu; phong hoa tuyết nguyệt, có hội ngộ, lưu lạc, đoàn viên

Phan Kế Bính đã có nhận xét một cách khá văn chương: “Kìa như những cảnh tượng của tạo hoá, ảo ảo, huyền huyền, kỳ kỳ, quái quái, nghìn hình muôn trạng, biến hóa vô cùng, ai trông cho hết, ai biết cho đủ, như có văn chương mà biết được hầu như không sót điều gì Kìa như nhân tình thế thái, nào thiện, nào ác, nào nịnh, nào trung, nào những dạ ngoắt ngoéo khắt khe, nào những thói thâm trầm nham hiểm, ai nói cho xuể, ai kể cho xiết, nhờ có văn chương mà vẽ ra không thiếu một nét nào Ngồi trong xó nhà mà lịch lãm hết nơi danh thắng ở thiên hạ, xem trên mảnh giấy mà tinh tường được hết các việc hay dở của thế gian, sinh ra ở dưới mấy nghìn năm mà tựa hồ như được đối

chương cả” Cảnh sắc tạo hóa, chuyện thế thái nhân tình, những danh lam thắng cảnh, chuyện xưa và nay, tất cả đều được phản ánh vào văn học

Đời sống muôn màu muôn vẻ, cái mà nhà văn hướng vào trước hết chính là con người, là tính cách là tâm hồn của con người, là những cái gì quy tụ vào con người và làm nên số phận, làm nên ý nghĩa cuộc sống của con người Nói đối tượng của văn học nghệ thuật là toàn bộ đời sống, rồi lại nói con người mới là đối tượng chủ yếu, đối tượng trung tâm, vẫn không mâu thuẫn, mà chính là phù hợp với thực tiễn văn học từ xưa đến nay Đọc văn tự sự, sử thi, tiểu thuyết, kịch, cái người ta theo dõi, ghi nhớ là những nhân vật với những hành động, tâm lý, số phận khác nhau Đọc thơ trữ tình, cái thu hút người đọc là những tâm trạng, những khoảnh khắc tâm hồn, nhưng tình cảm của nhà thơ và cũng là của đông đảo con người nói chung Trong văn tự sự hay trữ tình, thiên nhiên cũng là đối tượng thể hiện, là nguồn cảm xúc thẩm mĩ quan trọng, nhưng thiên nhiên đi vào văn học là gắn liền với tâm tư tình cảm của con người, con người được soi chiếu vào thiên nhiên, và thiên nhiên âm vang những nỗi niềm của con người

Phạm vi và trung tâm chú ý của văn học là con người với tư cách là một đơn vị sống cá thể, một cá tính cụ thể, sinh động, không trùng lặp Khái niệm cá nhân, cá tính là hình thành trong triết học, trong tâm lý học hiện đại cũng có hẳn một ngành là tâm lý học về cá tính Vấn đề cá tính cũng được đề cập đến trong đạo đức học Nhưng đối tượng của hình thái ý thức này vẫn không phải là cá tính mà là những quy luật cơ bản của tồn tại hay của tư duy, những quan hệ xã hội giữa người và người, hay là từng kiểu người đại biểu cho những nhóm người về mặt xã hội, kinh tế, chính trị, tâm

lý học, đạo đức học Không có một lãnh vực khoa học nào mà lại chú ý đến cá tính con người chỉ vì

đó là những cá tính duy nhất, không lặp lại

Trong một số khoa học như sử học, có thể có đối tượng là những con người riêng lẻ Nhưng nhà viết sử có chú trọng đến những đối tượng này cũng chỉ là trên những khía cạnh nhất định: nhân vật lịch sử hiện ra không phải là một cá tính hoàn chỉnh, mà chỉ như một nhà hoạt động xã hội, được miêu tả, xác định và quan tâm trước hết không phải về mặt cá tính, mà về mặt những đóng góp của người ấy vào lịch sử

Nhà khoa học cốt tìm ra cái chung, trên cơ sở đó tiến hành sự phân loại, xác định các loại hình trong động vật, thực vật, trong xã hội loài người, v.v Tất nhiên, khoa học cũng tìm hiểu mọi mặt về

đời sống con người, nhưng chỉ có thể hướng vào con người toàn diện bằng cách nhận thức từng khía cạnh, từng mặt một Chẳng hạn, sinh lý học quan tâm đến con người như một cơ thể sinh vật học; tâm lý học quan sát con người như một thực thể tinh thần, cảm xúc ; lô-gíc học thì lấy tư duy làm đối tượng nghiên cứu ; điều khiển học coi con người là một tổ chức tín hiệu sống ; đạo đức học coi con người như một thực thể xã hội, nghiên cứu và đề ra những quy tắc ứng xử giữa người và người; luật học nghiên cứu quyền lợi, nghĩa vụ của con người trong xã hội Cộng tất cả các tri thức này lại, cũng chỉ đưa đến một sự hiểu biết trừu tượng về con người, chứ không trực tiếp nắm bắt được những con người như đang sống thực, như là cá tính đang hoạt động, cảm nghĩ nói năng, đi đứng trước mắt ta Con người - đối tượng của văn học - được phản ảnh một cách tổng hợp, toàn diện, trong quan

hệ mọi mặt, nhưng được tập trung soi rọi trước hết là từ bên trong, không phải về mặt sinh vật học, hay về mặt sinh hoạt chuyên môn Chính vì đối tượng của văn học không phải con người “chuyên môn” mà con người trong đời sống hằng ngày, trong những mối quan tâm thích thú chung nhất, nên tác phẩm văn học được sự đồng cảm tự nhiên của đông đảo người đọc, không cần phải có kiến thức chuyên sâu mới nhập vào đời sống tinh thần, tình cảm của nhân vật, mới dễ dàng nhận ra và tỏ thái

độ trước những vấn đề được đặt ra trong tác phẩm Nếu văn học lấy các nhân vật thầy thuốc, quan tòa, nhà báo, nhà bác học làm đối tượng thể hiện, thì cũng không cốt đi sâu truyền đạt những kiến thức chuyên môn theo ngành nghề của nhân vật: thể hiện người công nhân, người nông dân trong xưởng máy hay trên cánh đồng hợp tác, nhà văn nếu chìm ngập vào các quá trình sản xuất, sa vào các chi tiết kỹ thuật, thì sẽ không tránh khỏi xa rời chân lý nghệ thuật, rơi vào chủ nghĩa tự nhiên Dù

đi vào đề tài gì, mối quan tâm chính của nhà văn vẫn là xoay quanh vấn đề con người, là số phận, là đường đời của các nhân vật trong những hoàn cảnh, những tình huống khác nhau

Con người là tổng hòa của những quan hệ xã hội Miêu tả con người, văn học nghệ thuật không thể không soi rọi vào các điều kiện xã hội bao bọc và chi phối đời sống của những hạng người khác nhau Miêu tả con người, văn học nghệ thuật đồng thời phản ánh xã hội Như thế, vấn đề con người vốn là vấn đề cốt lõi của văn học, đồng thời cũng là vấn đề xã hội

Chức năng giáo dục, chức năng nhận thức của văn học cũng là ở đó Con người làm ăn sinh sống, vui buồn, hy vọng, lo toan là từ trong một xã hội nhất định, từ sự chung đụng giữa người và người, từ những quan hệ mọi mặt gắn liền và ràng buộc những con người với nhau Từ cái ăn, cái

mặc, cái ở từ những tình cảm tự nhiên nhất như khát vọng hạnh phúc, tình yêu, tình cảm gia đình, tình bè bạn, tình đồng loại, tất cả đều chịu sự chi phối của xã hội Trong xã hội cũ, quyền lợi và nguyện vọng của các giai cấp va chạm nhau, giàu sang của người này xây dựng trên những nỗi bất hạnh của kẻ khác Văn học nghệ thuật quá khứ qua thân phận của một Thúy Kiều, một chị Dậu, một Chí Phèo mà nói lên muôn ngàn kiếp sống trong xã hội có áp bức bóc lột Tình cảm gia đình, khát vọng hạnh phúc nằm trong phần sâu của tâm hồn con người, từ lâu đã là đối tượng tìm tòi, thể hiện của văn học Nhưng những chủ đề như là “muôn thuở” ấy sẽ mất đi ý nghĩa sâu xa nếu tách khỏi thân phận của con người, nếu tách khỏi những điều kiện xã hội cụ thể bao quanh con người Mối tình của Rô-mê-ô và Juy-li-ét, của Trương Chi, của Thuý Kiều sở dĩ day dứt ám ảnh, là vì số phận của tình yêu không tách rời với cuộc đời chung, với số phận của nhân dân trong xã hội cũ Mối tình của anh Trỗi càng đẹp khi đi đôi với hành động anh hùng và trong những ngày cuối cùng oanh liệt của anh

Đọc tục ngữ, ca dao, các truyện dân gian là đến với đời sống và tâm hồn nhân dân, hiểu rõ thêm nhân dân ta đã lao động, chiến đấu, sống cuộc sống tinh thần và tình cảm của mình như thế

nào Đọc Truyện Kiều, ta hình dung được bộ mặt của chế độ phong kiến với tất cả bọn sai nha quan lại, bọn đầu trâu mặt ngựa đã chà đạp lên nhân phẩm, tài tình của con người Đọc Nhật ký trong tù,

phơi trần sự thật về các lao tù mà Bác đã trải qua, ta hình dung được bộ mặt xấu xa tham tàn của bọn thống trị Trung Quốc, qua đó càng thấm thía với tấm lòng yêu nước thương dân bao la và những phẩm chất cao đẹp của Bác

Những sáng tác ấy có giá trị lớn vì chứa đựng sự thực sâu xa của đời sống Nhân vật Sơn

Tinh, Thủy Tinh là những vị thần, nhưng truyện thần thoại chính là được xây dựng từ thực tế lịch sử, khi những công trình đê điều bắt đầu được xây dựng để chống bão lụt từ bao đời đè nặng lên cuộc sống và trí tưởng tượng của nhân dân Thánh Gióng không phải là thánh, cũng không phải là tên của một người nào đã từng sống thực, mà là biểu tượng của dũng khí đánh đuổi xâm lược của người anh hùng tập thể là dân tộc Việt Nam Con người có thể có chí đội đá vá trời, đào núi và lấp biển, nhưng

không ai có tài hoá đá được, nhưng truyện Vọng Phu vẫn mang được sự thực của cuộc đời, của

những đau khổ, của lòng chung thủy của người phụ nữ Việt Nam trong xã hội cũ

Trong văn nghệ, sáng tạo là bằng tưởng tượng Nhưng tưởng tượng dù có bay bổng tinh vi đến

đâu cũng là bắt nguồn từ thực tế, từ những yếu tố làm nên cuộc sống hằng ngày, “có bột mới gột nên hồ” Không có chất bột này, không có chất liệu lấy trong hiện thực đời sống, thì cũng không có chất

“hồ” của nghệ thuật, nó kết hợp lại với nhau những cái hình như rời rạc tạm bợ, ngẫu nhiên, nó nối liền keo sơn những cái tưởng vô can, xa lạ thành những người, những cảnh, những tình huống sống động Tưởng tượng, sáng tạo là bay bổng trên cuộc sống hằng ngày để mà bao quát hết thảy, thu tóm hết thảy và tạo nên một bức tranh đậm đà, mới lạ, hợp với mơ ước của con người hơn

Văn học là tấm gương của đời sống Nhưng đời sống bao la, muôn màu muôn vẻ, biến đổi

phát triển không ngừng, không có tấm gương nào mà soi cho khắp Một cuốn phim quay lại tất cả những gì xảy ra trong một đời người là không thể quan niệm được hay nếu có thì cũng không ai có thể bỏ cả cuộc đời mình để xem cái cuốn phim lê thê ấy Người ta đã tính là muốn ghi lại tất cả những gì đã xảy ra đối với một người, tất cả những cảm giác, ấn tượng, tất cả cái gì đã thoảng qua đầu óc con người, chỉ trong một ngày thôi, thì hàng trăm trang giấy cũng chưa đủ mà làm thế cũng chỉ đẻ ra những cái hết sức rời rạc, chắp vá, luẩn quẩn, vô nghĩa

Những việc gì đã được ghi lại trong Truyện Kiều? Gia đình Vương viên ngoại đang sống yên

vui bỗng xảy ra cơn gia biến Thúy Kiều phải bán mình chuộc cha, lỗi thề với Kim Trọng, rơi vào lầu xanh của bọn Mã Giám Sinh, Tú Bà, Sở Khanh, vừa gặp Thúc Sinh thì bị Hoạn Thư đánh ghen lại rơi vào lầu xanh, được Từ Hải cứu thoát và báo ân báo oán, tưởng kết thúc đời mình ở sông Tiền

Đường, cuối cùng gặp lại Kim Trọng trong cuộc đoàn viên, Truyện Kiều là truyện của một cuộc đời.

Thế nhưng, cũng như đối với màn ảnh hay sân khấu, những sự việc quan trọng trong mười lăm năm

ấy được soi rọi, miêu tả cũng chỉ tính theo số giờ Nhưng những giờ phút ngắn ngủi này chính là ngưng đọng những vui buồn không thể quên được của cuộc đời “Bèo trôi sóng vỗ chốc mười lăm năm”

Sáng tác là do một sự thôi thúc từ bên trong Có thúc đẩy bên trong là do những kích thích từ

bên ngoài, từ một vừng trăng, một hạt sương mai, một cảnh chiều tà, cho đến cảnh đất nước tươi đẹp, hùng vĩ, từ bóng dáng yêu kiều của người thương cho đến những hành động cao cả, những con người, những sự đời làm cho ta tin yêu cảm phục hay khinh ghẻ, bất bình Đó là những cái gắn bó trực tiếp với mình mà mình là người trong cuộc hay chỉ là người chứng kiến, gần gũi hoặc ngẫu

nhiên, có những cái đập mạnh ngay từ đầu, có những cái gặp đi gặp lại rồi gây ấn tượng Sự đời

giống như những con sóng lớn nhỏ đến vỗ vào lòng không để ta yên, hay như những hạt phù sa cứ tích tụ dần lâu ngày thành dải đất màu mỡ, chờ đợi, đòi hỏi được gieo trồng Cứ thế cuộc sống kết tinh và cựa quậy trong ta, với tất cả hương sắc, với tất cả ngọt bùi cay đắng, với tất cả những cái đáng yêu, đáng giận của nó Ta gọi đó là vốn sống.

Ở văn nghệ sĩ, cái vốn những người và việc, những ấn tượng, tình cảm, tư tưởng có sức ám ảnh day dứt lớn, đòi hỏi được thể hiện, được thoát khỏi trí tưởng tượng mà hiện hình ra ngoài, sống đời sống thực với âm thanh, màu sắc, hình tượng riêng của nó

Trong bài báo Những nhận xét về chỉ thị kiểm duyệt mới nhất của Phổ, Mác viết: “Chân lý là

phổ biến, nó không phải chỉ thuộc riêng tôi, nó thuộc mọi người, nó làm chủ tôi, chứ không phải tôi làm chủ nó” Điều đó có nghĩa : chân lý là cái mà văn nghệ sĩ phải truy tìm và phục tùng, chứ không

tự ý xuyên tạc được Nghệ sĩ phải “nói bằng ngôn ngữ của bản thân đối tượng” chứ không được vo tròn hay bóp méo đối tượng theo sự tùy tiện chủ quan hay do một sự sắp đặt bên ngoài nào Học thuyết kinh tế chính trị học cũng như triết học duy vật biện chứng của Mác đã chứng minh một cách không thể chối cãi rằng lịch sử là do con người tạo ra, nhưng lại tuân theo những quy luật tác động một cách khách quan không phụ thuộc vào ý thức con người Cũng như thế, thước đo giá trị của một tác phẩm văn học là mức độ chân lý đời sống được phản ánh và tái tạo trong đó

NGHỀ VĂN

Văn học - nghệ thuật trước hết là chuyện đời sống, chuyện tâm hồn Rất dễ hiểu là ít nhiều đều tiềm tàng trong mỗi người khả năng rung cảm, xúc động trước cái đẹp thiên nhiên cũng như nghệ thuật, nếu không thì đã không có văn nghệ dân gian và nhất là cũng sẽ không thể có thông cảm và

tiếp thu của đông đảo quần chúng đối với tác phẩm nghệ thuật Chỗ khác nhau giữa nghệ sĩ và quần

chúng chủ yếu là do nghệ sĩ không chỉ cảm thụ, thu nhận, mà còn nói ra được, nói nên lời, bằng các ngôn ngữ nghệ thuật khác nhau, những điều vốn ấp ủ hay mường tượng trong lòng nhiều người.

Các văn nghệ sĩ lớn nhất xưa nay vẫn không thoả mãn, vẫn thấy sự nghiệp sáng tác của mình chưa thấm vào đâu so với thiên tài vĩ đại là bản thân đời sống, bản thản nhân dân Nhà thơ Tố Hữu nói:

“Có người làm thơ nào, nghệ sĩ lành mạnh nào, dám bảo mình lớn hơn nhân dân đã đẻ ra mình?”

Trong xã hội có giai cấp, quần chúng bị áp bức bốc lột, tất cả tinh lực để dồn cho bát cơm manh

áo, luôn luôn lo sợ cho ngày mai, năng khiếu, tài năng bị thui chột, không có điều kiện bộc lộ, nảy

nở Lênin, khi khẳng định nghệ thuật thuộc về nhân dân, phải được quần chúng hiểu và ưa thích, đồng thời đặt ra cho văn nghệ trong xã hội xô-viết nhiệm vụ “đánh thức những nghệ sĩ trong quần chúng và phát triển các nghệ sĩ đó” Giữa quần chúng làm nên cuộc sống và nghệ sĩ, không phải có bức tường ngăn cách, mà những mầm mống nghệ sĩ, khả năng cảm thông với nghệ sĩ, khả năng thưởng thức hoạt động văn nghệ là có ở nhiều người, ở những mức độ khác nhau M.Gor-ki đã nói :

“Tôi tin chắc rằng mỗi người đều mang trong mình những năng khiếu của người nghệ sĩ, và nếu có thái độ quan tâm nhiều hơn đến những cảm giác và ý nghĩ của mình, những năng khiếu ấy có thể phát triển lên”

Thế nhưng nói cuộc sống, nói nhân dân thì hình như hãy còn trừu tượng, chưa vượt ra ngoài vòng lý thuyết, trong lúc đó thì nghệ sĩ đích thực là những con người bằng xương bằng thịt, với những sáng tác phẩm được mọi người yêu thích, say mê lâu dài, mãi mãi Rõ ràng không phải tất cả mọi người sinh ra đã là nghệ sĩ hay sẽ trở thành nghệ sĩ, mà số nghệ sĩ ở mỗi thời đại, ở mỗi xã hội thường là rất ít Các thuyết duy tâm hay những người quen nhìn nhận vấn đề theo lối duy tâm thường đem thần bí hóa sáng tác văn nghệ, tuyệt đối hoá “phẩm chất nghệ sĩ, đem tách biệt, đối lập nghệ sĩ với đông đảo nhân loại bình thường”

Đúng là phải có những năng khiếu đặc biệt mới trở thành nghệ sĩ Không có gì lạ, sáng tác

chẳng qua là lao động, là “hành nghề” Mọi người ít nhiều đều có thiên hướng, có năng khiếu ở mặt này hay mặt khác, khiến người thì thích nghề này, người thì chọn ngành kia, người thì nổi lên ở lãnh vực này, người thì tỏ rõ sở trường ở lãnh vực khác Lao động nghệ thuật cũng là như thế, có điều ở đây không phải là sản xuất hàng loạt, mà là hoạt động sáng tạo tinh vi, phức tạp Nó đòi hỏi cao nhất

ở trí tuệ, trái tim, bản lĩnh con người Đồng chí Trường Chinh khẳng định: “Muốn có tác phẩm đẹp phải có khiếu, có tài năng, có thiên tài”, đồng chí Phạm Văn Đồng cũng thấy cần phải lưu ý : “Văn học nghệ thuật là công trình khó lắm, công phu vô cùng, không giản đơn một chút nào… Làm văn nghệ phải có khiếu có tài”, cốt nhắc nhở anh chị em nên suy nghĩ kỹ khi chọn đi vào nghề văn Nếu

là hoạt động văn nghệ nghiệp dư thì không thành vấn đề lắm, nhưng chọn văn nghệ làm con đường

phục vụ và dành tất cả đời mình vào đó, là một việc, hết sức nghiêm túc, cần phải cân nhắc, thận trọng

Người ta chọn con đường sáng tác là vì yêu mến, ham thích, say mê văn nghệ Bất kỳ ở đâu

mà không nhiệt tình, không say mê thì cũng không đủ sức để đi xa được Nhưng chỉ có say mê, chỉ

có nhiệt tình thì vẫn chưa đủ, nhất là trong văn nghệ Trong mọi ngành nghề, trong mọi hoạt động, nhiệt tình phải đi đôi với tri thức, đã có đức lại phải có tài, năng khiếu tài năng là tiền đề, là điều kiện không thể thiếu được cho sáng tác văn nghệ Đồng chí Phạm Văn Đồng nói tiếp: “Tôi nghĩ chúng ta hoạt động trong lĩnh vực đặc biệt này, lĩnh vực văn học nghệ thuật, mà không có tài, có khiếu thì khó khăn lắm Làm cái nghề khác, không có tài cũng có thể làm việc được Nhưng làm văn học nghệ thuật mà không có tài thì khó làm nên việc lắm Những người không có tài thì nên đi làm nghề khác hơn là làm văn nghệ” Làm văn nghệ hay làm nghề khác thì cũng là để phục vụ xã hội, mà phục vụ nhân dân được nhiều ít, hay dở như thế nào là do hiệu quả, chất lượng của công tác của mình Một cái tủ đóng còn thô kệch, một chiếc sơ-mi cắt còn vụng về dùng tạm vẫn được, vẫn còn tác dụng, còn một cuốn tiểu thuyết dở, một bài thơ kém cỏi, một vở kịch tồi thà không có, không diễn còn hơn Nghệ thuật không dung nạp được cái tầm thường

Trong sự hình thành tư cách, phẩm chất nghệ sĩ có cả nhân tố xã hội lẫn cá nhân, có những xã hội đối nghịch với sự sáng tạo nghệ thuật và có xã hội thuận lợi cho sự phát triển của văn học nghệ thuật, thuận lợi cho sự tìm tòi sáng tạo thi thố tài năng, cũng như có một số ít người dồi dào những phẩm chất nghệ sĩ bẩm sinh giữa hàng muôn vạn người không có được bao nhiêu những phẩm chất

ấy Nghệ thuật nảy sinh và được nuôi dưỡng trên miếng đất của xã hội Còn thành bại của từng văn

nghệ sĩ là tùy thuộc vào điều kiện khách quan và chủ quan của mỗi người Trong Hệ tư tưởng Đức,

Mác viết: “Chúng tôi không bảo rằng mỗi người phải thay thế cho Ra-pha-en, nhưng mỗi người mang trong mình một Ra-pha-en phải được tự do phát triển”

Trước hết phải có “tâm hồn” mới làm nên nghệ thuật được Nghệ sĩ chân chính là người có

tâm hồn phong phú, say mê cái đẹp muôn hình muôn vẻ, mang nặng tình đời, tình người, sẵn sàng đón nhận, thông cảm với những vui buồn, yêu thương, căm giận ở đời, những vinh quang, khổ cực của kiếp người trong những xã hội khác nhau Thuý Kiều có tài đàn, tài thơ cũng là Thúy Kiều đa tình đa cảm đầm đìa nước mắt trước một nấm mộ vắng tanh hương khói trong tiết thanh minh Nhà

phê bình Hoài Thanh “hình dung Nguyễn Du như là người lẳng lặng, ít nói ít cười, ít cởi mở với đời, nhưng tâm hồn thì lại lộng gió mười phương, không một chuyển động nào bên ngoài không vang sâu trong đó”

Gạt đi cái quan điểm “nghệ thuật vị nghệ thuật” trong đó, ta có thể đồng ý với ý kiến của Thế

Lữ, người mở đầu phong trào Thơ mới thời kỳ 1932 - 1945, khi ví tâm hồn nhà thơ với “cây đàn muôn điệu” Xuân Diệu có lẽ đã chịu ảnh hưởng của V Huy-gô khi coi thi sĩ là người:

Để tâm hồn ràng buộc bởi muôn dây Hay chia sẻ bởi trăm tình yêu mến Đây là quán tha hồ muôn khách đến Đây là bình thu hợp trí muôn phương Đây là vườn chim nhả hạt mười phương

Nhà thơ V.Huy-gô đã ví tâm hồn nghệ sĩ như một chất pha lê long lanh trong suốt đặt giữa lòng cuộc sống mà mỗi tia sáng, mỗi chuyển động đều phản chiếu, rung ngân, âm vang thành muôn ngàn thanh sắc, muôn ngàn âm điệu Gô-gôn, người mở đầu vĩ đại cho nền tiểu thuyết hiện thực Nga, đã xác định tài năng của nhà thơ Nga vĩ đại Pu-skin như sau : “Ông có nhận xét trước tất thảy những gì

có trong hiện thực thấy được, cũng như tất cả những gì có ở bên trong con người Từ bất cứ một cái

gì, dù vô cùng bé nhỏ, dù hết sức vĩ đại, ông đều lôi rút ra được tia lửa điện của các ngọn lửa thơ ca vốn có trong bất kỳ một công trình nào của Thượng đế” Nhà thơ Pháp La-mar-tin đã tự nói về mình:

“Tôi sinh ra đã là người nhạy bén và nhạy cảm Hai đặc tính này là những yếu tố đầu tiên của bất kỳ một thứ thơ ca nào” Chính Lê-nin cũng đã nhận thấy khả năng ấy ở M.Gor-xki : “Nói chuyện với anh luôn luôn thú vị khi ấn tượng của anh đa dạng và rộng rãi hơn” - nhà văn xô-viết vĩ đại đã nhắc lại lời của lãnh tụ trong hồi ký của mình về Người

Không gì tai hại cho sáng tác văn nghệ hơn là sự nguội lạnh của tâm hồn, là sự tê cống của tình cảm Nhờ lòng thiết tha với cuộc sống, với con người, nghệ sĩ là người có khả năng ôm trùm sự sống

ở cả bề mặt và bề sâu, soi mói vào những ngỏ ngách của tâm hồn, vào những uẩn khúc của lòng người Cuộc sống là vô cùng nên nghệ thuật cũng là vô cùng và đòi hỏi sự hiểu biết khám phá về đời sống, về con người ở nghệ sĩ cũng là vô cùng, có người đã gọi thiên tài nghệ thuật là “cái kính hiển vi sống thâu tóm nổi toàn bộ vũ trụ”

Nói chuyện tại Đại hội lần thứ 2 các nhạc sĩ Việt Nam, đồng chí Phạm Văn Đồng nhấn mạnh :

“Người làm nhạc phải là người rất giàu tâm hồn, giàu tình cảm, sao cho cảnh vật, đời sống bên ngoài dội vào trong con người mình mà biến thành tác phẩm tốt” Đối với văn nghệ sĩ trong xã hội chúng

ta, đó đồng thời cũng là tâm hồn, tình cảm cách mạng của người chiến sĩ trên mặt trận văn nghệ Bởi

vì, như đồng chí Phạm Văn Đồng đã nói: “nghệ thuật là bông hoa của tâm hồn, tâm hồn của nghệ sĩ,

và đó là kết tinh của tình cảm, tâm tư của quần chúng nhân dân của một thời, có thể là muôn thuở”

Tâm hồn rộng mở, kho ấn tượng phong phú ở văn nghệ sĩ chính là gắn liền với sự nhạy cảm của giác quan, với khiếu quan sát sắc bén, tinh tế Nhà văn thu nhận các quá trình, các chi tiết đặc

sắc, các biểu hiện muôn màu muôn vẻ của đời sống bên ngoài, là bằng tâm hồn cũng như bằng tất cả các giác quan của mình Tai mắt là các khí quan trực tiếp nối liền con người với thế giới khách quan Con mắt họa sĩ, cái tai âm nhạc , không có đôi mắt tinh tường, đôi tai nhạy thính thì không cách nào trở thành họa sĩ, nhạc sĩ được Nhà văn cũng phải có tai mắt tương tự như thế mới dựng lên được bức tranh về đời sống, khắc họa được nhân vật thông qua ngoại hình, hành động, giọng nói, tác phong, dáng điệu và những chi tiết sinh hoạt khác nhau Chỉ cần được Ban-dắc, Tsê-khốp hay M.Gor-ki nhìn vào là một con người tưởng như lẩn khuất bỗng nhiên được tách ra khỏi đám đông, trở thành có diện mạo, cốt cách riêng trở thành nhân vật Nhà văn “lắng nghe cuộc sống gọi từng giờ” (Tố Hữu), thu tóm, ghi nhận những sự, những tình, những cảnh, có được cái vốn sống cần thiết, từ đó mà xây dựng nên tác phẩm nghệ thuật

Đời sống diễn ra trước mắt mọi người, ý nghĩa của những sự việc lớn nhỏ đã phơi bày ra hay

còn ẩn giấu, nhưng nói chung người ta dễ “cho qua” trong cuộc đời bận rộn này Nghệ sĩ chính là

người có khả năng phát hiện cái đặc sắc, cái ý nghĩa thẩm mỹ của sự vật tưởng là tầm thường, vô nghĩa, ức đoán ra được những mối tương giao giữa âm thanh, màu sắc, hương vị, những liên hệ giữa các sự vật tưởng như xa lạ vô can Cái tính vô tư của nghệ sĩ không bị đắm đuối, thu hút bởi

những lợi ích thực dụng trước mắt, lại thường soi mói, tư lự, cố tìm ra cái đẹp bị che lấp, những khía cạnh thầm kín của sự vật Nhà viết tiểu thuyết bậc thầy Phờ-lô-be có lời khuyên nổi tiếng Mô-pat-xăng trẻ tuổi : “Khi anh đi qua trước mặt người bán hàng thực phẩm đang ngồi ở ngưỡng cửa, qua trước mặt người gác cổng đang ngậm tẩu thuốc hay qua một trạm cho thuê xe ngựa, anh hãy tả thế nào cho tôi không nhầm lẫn với bầt cứ một người bán thực phẩm hay một người gác cổng nào khác ;