VĂN học THI PHÁP học của BAKHTIN TRONG NC văn học

Lịch sử hình thành [Viện sĩ Khravchenko] THI PHÁP HỌC Thi pháp học LÝ THYẾT Thi pháp học LỊCH SỬ Nghiên cứu cách thức thể hiện của tác phẩm Nghiên cứu sự tiến hóa của các hình thức ng

Trang 1

PP luận nghiên cứu văn học và LLVH

Trang 2

NỘI DUNG TRÌNH BÀY

1 Thi pháp học

2 Thi pháp học của Bakhtin

3 Tiềm năng khi vận dụng Thi pháp học của Bakhtin trong nghiên cứu văn học

4 Hạn chế khi vận dụng Thi pháp học của Bakhtin trong nghiên cứu văn học

5 Đề xuất hướng vận dụng Thi pháp học của Bakhtin trong nghiên cứu văn học

Trang 3

Lý luận văn học

Phê bình văn học

Trang 4

1.2 Lịch sử hình thành

[Viện sĩ Khravchenko]

THI PHÁP HỌC Thi pháp học

LÝ THYẾT Thi pháp học LỊCH SỬ Nghiên cứu cách thức thể

hiện của tác phẩm Nghiên cứu sự tiến hóa của các hình thức nghệ thuật;

sự ra đời, phát triển, biến đổi, số phận của từng hình thức ấy

Trang 5

- Thi pháp học của Arixtốt

điển hình của Thi pháp học sáng tác

- Thi pháp học thời Trung cổ

phát triển nhưng bị biến tướng: nghiên cứu mẹo làm

thơ – Thi pháp từ ngữ

- Thi pháp học thế kỉ XVIII

Trang 6

- Thi pháp học nửa cuối thể kỉ XIX

được quan tâm trở lại

Alếch xanđrơ Vôxôlốpxki: mở ra thời đại mới cho

Thi pháp học (nghiên cứu cốt truyện, tổ chức thể loại, biện pháp tu từ); xem thi pháp là một quá trình lịch sử

- Thi pháp học đầu những năm 20 của thế kỉ XX

phát triển mạnh nhưng theo hướng hình thức chủ

nghĩa: đi sâu nghiên cứu ngôn ngữ, mở rộng sang nghiên

cứu thi pháp văn xuôi (tiêu biểu: Vichto Sôlốpxki, Êykhonbam…)

Trang 7

- Thi pháp học hiện nay

Trang 8

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Hình thức mang tính nội dung

+ Hình thức gắn với hoàn cảnh, ngôn ngữ riêng;

+ Đặc điểm:

 Hình thức có tính hệ thống;

 Hình thức mang tính quan niệm;

 Hình thức mang tính tinh thần.

Trang 9

1.4 Tám kiểu thi pháp cơ bản

- Thi pháp nhân vật;

- Thi pháp không gian nghệ thuật;

- Thi pháp thời gian nghệ thuật;

- Thi pháp chi tiết nghệ thuật;

- Thi pháp cốt truyện;

- Thi pháp kết cấu;

- Thi pháp lời văn nghệ thuật;

- Thi pháp hình tượng tác giả.

Trang 10

2.1 Mikhain Mikhailôvích Bakhtin (1895 – 1975)

- Là một trong những nhà tư tưởng quan trọng nhất thế

kỷ XX; “nhà lý luận văn học lớn nhất của thế kỉ XX”

(Tzvetan Todorov);

- Có nhiều đóng góp lớn trên nhiều lĩnh vực: Triết học, Mĩ

học, Lý luận văn học, Ngôn ngữ học, Ký hiệu học, Nhân văn học, v.v…;

- Từ những năm 60 đến nay, tư tưởng của ông có ảnh hưởng lớn không những ở Nga mà còn ở nhiều nước

phương Tây (đặc biệt là ở Pháp, Mĩ, Anh…)

Di sản học thuật ngày càng được nghiên cứu toàn diện

và sâu sắc

Trang 11

2.2 Tác phẩm của Bakhtin

- Công trình tiêu biểu:

+ Những vấn đề thi pháp Đôxtôiepxki (1929);

+ Sáng tác của Phrăngxoa Rabơle và văn hóa dân gian

thời Trung đại và Phục hưng (1965);

+ Những vấn đề văn học và mĩ học (1975);

+ Mĩ học sáng tác ngôn từ (1979);

+ Những bài báo phê bình văn học (1986).

Trang 12

2.2 Tác phẩm của Bakhtin

Triết học

Mĩ học

Lý luận văn học

Tác phẩm của

Bakhtin

Thi pháp học tác giả;

Thi pháp học lịch sử;

Lý luận về tiểu thuyết;

Lý luận về ngôn ngữ văn học;

Trang 13

2.3 Đóng góp của Thi pháp học Bakhtin

Thi pháp học

Bakhtin

Cárnavan Đối thoại

Thống nhất Tu từ học, Phong cách học vào Thi pháp học

(Những vấn đề thi pháp của Đostoievski - 1929)

Trang 14

2.3.1 Vấn đề đối thoại

- Phát hiện quan trọng nhất của Bakhtin trong lý luận

phê bình văn học: vấn đề đối thoại giữa

+ nhân vật với nhau, + tác giả với nhân vât, + nhân vật với bạn đọc, + nhà văn với bạn đọc.

 hình thành cuộc đối thoại lớn của tiểu thuyết

“Bản chất của đời sống là đối thoại Sống có nghĩa là tham gia vào cuộc đối thoại: đặt câu hỏi, lắng nghe, trả lời, đồng ý ” (Những vấn đề thi pháp Dostoievsky, tr.293)

Trang 15

2.3.1 Vấn đề đối thoại

- Phát hiện: qui luật của sáng tạo tiểu thuyết khiến cho lời nói, lời phát biểu luôn có chiều hướng “liên văn bản”

(intertextual dimension – Todorov)

“Xu hướng đối thoại rõ ràng là hiện tượng tiêu biểu của tất cả mọi diễn ngôn Đó là mục đích tự nhiên của mọi diễn ngôn sống động Diễn ngôn của người này tiếp giáp với diễn ngôn của người khác trên tất cả mọi con đường dẫn tới đối tượng của nó và nó không thể không

Trang 16

2.3.2 Hiện tượng đa thanh

- Là phạm trù trung tâm; thể hiện lý tưởng thẩm mỹ – nghệ thuật, lý tưởng nhân sinh của Bakhtin;

- Là phát hiện của Thi pháp học và Ngôn ngữ học hiện đại;

- Đặc điểm cơ bản của tiểu thuyết đa thanh: tính không hoàn tất của đối thoại với các quan niệm, tư tưởng khác

nhau mà chủ thể phát ngôn là những cá nhân ở quan hệ bình đẳng, dân chủ;

Trang 17

2.3.2 Hiện tượng đa thanh

- Nghiên cứu văn học ở Việt Nam: áp dụng phổ biến lý thuyết đa thanh của Bakhtin khi giải quyết các hiện tượng văn học hiện đại Khái niệm đa thanh được hiểu đơn giản

là lời văn đa giọng trong phát ngôn của nhà văn hoặc của

nhân vật

 “Đối thoại, đa thanh, phức điệu” của Bakhtin - mệnh

Trang 18

2.3.3 Hiện tượng cácnavan

- Cácnavan (lễ hội dân gian, lễ hội hóa trang) - theo Bakhtin - cuộc sống thứ hai do các yếu tố khôi hài tạo

thành;

- Bản chất của cácnavan: giúp con người dùng tiếng cười

để soi ngắm mình từ phía bên ngoài (“Các người cười

ai? Các người cười chính mình.”)  tự tẩy rửa, hoàn

thiện bản thân;

Trang 19

Trang 20

- Văn học cácnavan hoá:

với các thể loại nghiêm túc – buồn cười (đối thoại kiểu Socrat, trào phúng mênippê, tiểu thuyết phức điệu, tiểu thuyết nghịch dị…)

 đối lập tiểu thuyết với các thể loại sử thi

Trang 21

Sử thi Tiểu thuyết

Ở trung tâm, mang tính chất

quan phương Ở ngoài rìa, phi quan phương

Nghiêm trang Pha trộn cười nhạo, trào phúng Tiếp xúc cuộc sống theo lối trật

tự, tôn ti Mở ra kiểu tiếp xúc suồng sã, thân mật

Miêu tả những gì đã hoàn tất Miêu tả những gì chưa hoàn tất Sùng quá khứ Hướng về hiện tại

Xác lập khoảng cách cố định

không thể vượt qua giữa người

trần thuật và cuộc sống được thể

hiện

Xoá bỏ khoảng cách cố định

không thể vượt qua giữa người trần thuật và cuộc sống được thể hiện

Trang 22

- Mỗi tác phẩm văn học trong ý nghĩa hiện đại là một sản phẩm cácnavan hoá phi quan phương, tạo ra cuộc sống thứ hai cho người tiếp nhận: có không gian, thời gian riêng giúp người ta thoát khỏi tạm thời với không – thời gian thực tại để sống trong tưởng tượng;

- Ngôn từ nghệ thuật: một sản phẩm có tính chất cácnavan hoá - thoát khỏi các qui tắc ngôn ngữ thông thường  sống cuộc sống mới, vượt khỏi cấu trúc chuẩn mực của ngôn ngữ để đi vào những kết hợp mới, tự do mang tính thẩm mĩ.

Trang 23

 Cácnavan hoá - một khái niệm văn hoá, văn học hiện đại;

 Thi pháp học Bakhtin - thi pháp học văn hoá.

Trang 24

- Một trong những công lao lớn của Bakhtin: nâng lý thuyết thể loại - một bộ phận vốn không được quan tâm

của văn học - một vị trí quan trọng chưa từng thấy

Thể loại chứ không phải phương pháp hoặc trường phái

sáng tác là nhân vật chính của «tấn kịch lịch sử văn học».

Mỗi thể loại thể hiện một thái độ thẩm mỹ đối với hiện thực, một cách cảm thụ, nhìn nhận, giải minh thế giới và con người.

2.3.4 Vấn đề thể loại

Trang 25

- Thể loại: trí nhớ siêu cá nhân của nghệ thuật - nơi tích

lũy, đúc kết những kinh nghiệm nhận thức thẩm mỹ thế giới

Mỗi thời đại lịch sử có hệ thống thể loại của mình,

trong đó những thể loại chính thể hiện tập trung nhất, nổi bật nhất tâm thức, tầm nhìn, những mối quan tâm, những

2.3.4 Vấn đề thể loại

Trang 26

Trước Bakhtin Bakhtin

+ Văn học được chia thành 2

loại: văn xuôi - thơ, văn học tự do

- văn học cách luật.

 Sử thi: “thể” tiêu biểu của

“thơ”, của văn học cách luật.

 Tiểu thuyết: “thể” tiêu biểu của văn xuôi, của văn học tự do.

Lịch sử văn học trước hết là lịch sử hình thành, phát triển, tương tác giữa các thể loại.

Trang 27

Đặc trưng của các loại thể

văn học chỉ được xét trong

Trang 28

Chỉ phân biệt “ngôn

ngữ” và “lời nói”  thể

loại văn học cơ bản

được xây dựng trên

cặp phạm trù “chủ thể”

- “khách thể”

Nền tảng của phạm trù liên chủ

thể + văn xuôi (tiểu thuyết): thể loại

lời nói, trong đó các chủ thể phát ngôn đã tách ra thành một quan

hệ đối thoại;

+ sử thi, thơ trữ tình, văn học

cách luật: thể loại của lời nói độc thoại.

Trang 29

3 Tiềm năng trong việc vận dụng Thi pháp học của Bakhtin

3.1 Hiện tượng Cácnavan hóa

- Đóng góp: lí giải về cácnavan như một hiện tượng văn hoá có ý nghĩa thế giới quan.

- Tiềm năng: gợi mở cách lí giải mới về tiểu thuyết và ngôn

từ tiểu thuyết có “hiện tượng cácnavan hoá”

- Minh họa:

+ Văn học Trung Quốc: truyện truyền kì, dã sử, thoại

Trang 30

3.2 Vấn đề đối thoại – hiện tượng đa thanh

- Mở ra hướng tiếp cận toàn diện, nhiều chiều đối với tác phẩm văn học hiện đại;

- Tiệm cận với xu thế chủ đạo trong nghiên cứu văn học là tiếp nhận văn học, soi chiếu tác phẩm trong nhiều mối quan hệ;

- Góp phần giải quyết nhiều vấn đề phức tạp trong thế

giới nội tâm nhân vật, uẩn ức tác giả

Trang 31

3.3 Chú trọng nghiên cứu hình thức – thể loại

- Đào sâu sự vận động, phát triển của tư duy nghệ thuật;

- Giúp nắm bắt tính xác định của nội dung; nâng cao tính khoa học trong việc nghiên cứu tác phẩm;

- Nâng cao khả năng cảm thụ của người đọc thông qua việc

nghiên cứu cách giải mã tác phẩm

Trang 32

 Bakhtin đã đưa Thi pháp học thoát khỏi ràng buộc nặng

nề của Thi pháp học truyền thống:

+ không biết tới tác phẩm như phương thức tồn tại khách quan của nghệ thuật;

+ chỉ quan tâm đến những vấn đề nhận thức luận nghệ thuật mà không để ý đến vấn đề bản thể luận;

+ trọng tâm lý thuyết dồn vào các phạm trù ngoài văn

học (đạo, tự nhiên, hiện thực, xã hội, ý niệm tuyệt đối, cá tính sáng tạo, thế giới vô thức, tình cảm, thế giới quan, lập trường tư tưởng, quan điểm xã hội )

Trang 33

 Mở ra tiềm năng nghiên cứu văn học theo hướng Thi pháp học hiện đại;

 Giúp hiểu đúng, hiểu sâu tác phẩm văn học;

 Nhận rõ quá trình vận động của tư duy nghệ thuật, giúp đánh giá sâu sắc ý nghĩa nghệ thuật của tác phẩm trong lịch sử tiến hóa của tư duy;

Trang 34

4 Hạn chế trong việc vận dụng Thi pháp học của Bakhtin

- Vẫn còn nghiêng lệch về mặt hình thức: quan tâm trước

nhất đến hình thức nghệ thuật; chưa xem xét kỹ nội dung

(vấn đề đề cập có phải là vấn đề trọng tâm của thời đại hay không, hình tượng nhân vật của tác phẩm có phải là con người thời đại hay không, v.v…);

- Lý thuyết cácnavan hóa chủ yếu đi sâu vào phạm trù cái hài mà chưa chú trọng đến cái bi  chưa khai thác trọn vẹn những phạm trù Mĩ học;

- Lý thuyết cácnavan chỉ soi chiếu được vào những tác

phẩm văn xuôi, tiểu thuyết mà chưa đáp ứng được những tác phẩm độc thoại như thơ trữ tình

Trang 35

4 Hạn chế trong việc vận dụng Thi pháp học của Bakhtin

- Đối tượng nghiên cứu chủ yếu là tiểu thuyết  lý thuyết

của Bakhtin chưa tương thích với những thể loại khác;

- Lý thuyết về đối thoại bỏ quên những yếu tố phi ngôn

ngữ (hành động, cử chỉ )  đánh mất tính toàn vẹn

trong việc thể hiện những phương thức biểu hiện nội dung

Trang 36

5 Đề xuất hướng vận dụng Thi pháp học của Bakhtin

- Liên kết nghiên cứu, vận dụng Thi pháp học với các lĩnh

vực khác của Bakhtin: triết học, mĩ học, thi học, tâm lý

học, ngôn ngữ học, kí hiệu học, nhân văn học, v.v ;

- Kết nối với phương pháp, quan điểm, lập trường của chủ nghĩa Mác;

- Kết hợp vận dụng với lý thuyết Thi pháp của những nhà

nghiên cứu khác để hỗ trợ nghiên cứu trọn vẹn, toàn diện vấn đề hình thức của những thể loại khác

Trang 37

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 M.Bakhtin: Những vấn đề thi pháp Đôxtôiepxki

Trang 38

CẢM ƠN THẦY VÀ CÁC BẠN!

Tiêu đề	Tiềm năng – Hạn chế trong vận dụng thi pháp học của Bakhtin trong nghiên cứu văn học
Trường học	Viện Văn Học
Chuyên ngành	Văn học
Thể loại	Chuyên đề

Định dạng
Số trang	38
Dung lượng	208,93 KB