An ninh con người trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu

AN NINH CON NGƯỜI TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TOÀN CẦU Trịnh Thị Kim Ngọc Viện Nghiên cứu Con người, Viện KHXH Việt Nam Đặt vấn đề Chưa bao giờ vấn đề an ninh con người lại được

AN NINH CON NGƯỜI TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

TOÀN CẦU

Trịnh Thị Kim Ngọc

Viện Nghiên cứu Con người, Viện KHXH Việt Nam

Đặt vấn đề

Chưa bao giờ vấn đề an ninh con người lại được đặt ra cấp thiết với một diện rộng trên quy mô toàn cầu như hiện nay, khi những biến động lớn đang diễn ra trong thời gian đây trong nhiều lĩnh vực: khí hậu, năng lượng, tài chính hay sắc tộc tôn giáo…., đã làm thay đổi về cơ bản diện mạo các nền kinh tế trên thế giới, kéo theo nhiều vấn đề xã hội nghiêm trọng Đặc biệt, chúng ta đang đứng trước thềm của Hội nghị Thượng đỉnh về biến đổi khí hậu (BĐKH) tại Copenhagen (Đan Mạch) trong tình huống hết sức khẩn cấp, thì mối quan tâm lớn nhất của loài người lúc này đều được tập trung vào sự nỗ lực ứng phó của các quốc gia trước những tác động dài lâu của nó Báo cáo

Phát triển con người 2007/2008 có nhan đề: Cuộc chiến chống biến đổi khí hậu trong một thế giới ngăn cách, đã gọi BĐKH là một “kẻ hủy diệt dấu mặt” đang tiềm ẩn những

“hiểm họa song trùng” đe dọa an ninh con người và sự tồn vong của các nền văn minh trên thế giới trong cả hiện tại và tương lai

I Biến đổi khí hậu trong mối quan hệ với an ninh con người

Con người là một phần của hệ sinh thái và phụ thuộc vào đó bởi những lợi ích mà

nó đem lại như thức ăn, nước uống và nguyên liệu phục vụ cho cuộc sống Chính vì vậy,

từ hàng ngàn năm nay, sự ràng buộc hữu cơ của con người với môi sinh đã được coi là mối quan hệ mang tính bản chất Mỗi thay đổi của tự nhiên dù là nhỏ và diễn ra chậm chạp đến đâu, đều gây ảnh hưởng tới đời sống và sức khỏe con người Ngược lại, nếu con người không có những cách ứng xử tôn trọng tự nhiên, thì cái giá phải trả có thể sẽ khôn lường Nhiều nền văn minh cổ đại giàu giá trị, như: văn minh sông Ấn, thành Troy, văn

hóa Harappa, Vương quốc Maya hay Đảo Easter trên Thái Bình Dương… đã đột ngột

biến mất trước sự giận dữ của thiên nhiên, giờ đã trở thành những một bài học sâu sắc cho loài người về sự phụ thuộc lẫn nhau về sinh thái và khả năng quản lý sự phụ thuộc đó của con người Chính vì vậy, có thể khẳng định rằng, không ở đâu, trong mối quan hệ nào lại tồn tại sự tác động tương hỗ và phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc như trong mối quan hệ giữa con người và môi sinh Trước những nguy cơ của BĐKH hiện nay thì an ninh con người đang bị đe dọa trên quy mô toàn thế giới

1 Biến đổi khí hậu thách thức lớn nhất của nhân loại trong thế kỷ XXI

BĐKH là hiện tượng nóng lên của bề mặt trái đất do nồng độ các khí nhà kính (CO2, CH4, Nox, CFC) trong khí quyển gia tăng, gây ra suy thoái môi trường và làm tăng mực nước biển1 Việc bầu khí quyển trái đất nóng lên đã làm băng tan nhanh từ hai cực của trái đất hay từ các đỉnh núi cao và làm nước biển dâng cao cũng như thay đổi

m ọ i chế độ thời tiết: mức nước biển dâng gây xói lở và chìm ngập các vùng đất thấp ven biển, thu hẹp dần diện tích lục địa, nhấn chìm nhiều quốc đảo, cướp đi quê hương bản quán, nhà cửa và tài sản của con người; bão lụt, lốc xoáy, sóng thần và triều cường gia tăng ở khắp các vùng ven biển, trong khi sa mạc hoá l ạ i tăng cường ở những vùng nằm sâu trong lục địa gây ra những thách thức nghiêm trong cho hoạt động nông nghiệp và lâm nghiệp; dịch bệnh ở người và vật đều gia tăng do nóng và độ ẩm tăng, các bệnh nhiệt đới lan tràn cả tới các vùng có vĩ độ cao đe dọa cuộc sống con người Sự nóng lên toàn cầu đã trở thành một vấn đề môi trường đáng quan tâm và những nguy cơ của BĐKH ngày càng trở nên nghiêm trọng BĐKH đã được đặt ra như một chủ đề cấp bách hàng đầu của thế giới vào năm 2007 – năm LHQ gọi là "Năm khí hậu" toàn cầu nhằm hướng các quốc gia cùng nỗ lực xây dựng kế hoạch ứng phó

2 Dự báo của các học giả quốc tế về những nguy cơ và nguyên nhân của BĐKH

Các số liệu đo đạc trong nghiên cứu của Ủy Ban liên chính phủ về BĐKH (IPCC) báo cáo tại Hội nghị Bali (tháng 12/2007) cho thấy, nhiệt độ trung bình trên bề mặt địa cầu ấm lên gần 10C kể từ 1920 đến 2005, tăng nhanh nhất trong khoảng gần 3 thập kỷ nay Băng hà vĩnh cửu ở hai đầu địa cực và trên các dãy núi cao của thế giới tan nhanh một cách đáng kinh ngạc Ở Bắc cực, băng tan ở mức kỷ lục: hơn 110 sông băng vĩnh cửu

ở bang Montana (Canada) đã biến mất trong vòng 100 năm qua… Ở châu Âu, ,ượng băng

hà tan từ trên các đỉnh núi ở châu Âu trong thời gian từ 1991-2004 đã tăng gấp đôi so với

30 năm trước (1961-1990)2…các sông băng sẽ hầu như biến mất khỏi dãy Alpes vào năm

2050 (nếu độ tan chảy duy trì như hiện nay) Cao nguyên Thanh Hải và Tây Tạng của Trung Quốc, được coi là vùng đất rộng lớn và cao nhất thế giới, có bề rộng khoảng 2000

-2500 km và có độ cao trung bình 4.500 m so với mực nước biển Thanh Tạng được mệnh danh là "Mái nhà của thế giới" do chứa đựng dãy Himalaya với đỉnh Everest cao nhất thế giới Ước tính vùng này có trên 36.000 tảng băng, chiếm diện tích 49.873 km2 trong đó 84% băng nằm trên cao nguyên Tuy nhiên, trong 3 thập niên qua, mức độ tan chảy của băng trên cao nguyên khá lớn, trung bình 131,4 km2 băng biến mất/năm Với tốc độ băng

1 Theo Global warming eboook của Jane Genovese h t t p ://ww w l i v e - t h e - s o l u t i o n c o m

2 Theo IPCC, 2007a “Fourth Assessment Report of the Intergovernment Panel on Climate Change: WGI: “The

Physical Science of Climate change”, WGII: “Impacts, Adaprtation & Vulnerability”, WGIII: “Mitigation of Climate Change”

tan như hiện nay, theo ước tính của các học giả, đến năm 2050 sẽ có thêm 13.000 km2 băng (36% tổng diện tích) tại đây sẽ biến mất

Công bố của Viện Nghiên cứu vũ trụ Goddard khẳng định, tốc độ băng tan nhanh hơn dự báo của các nhà khoa học và không có khả năng phục hồi Thập kỷ 70-80 tốc độ băng tan trung bình chỉ khoảng 0,15% Tốc độ băng tan chảy ở Greenland trong 1 thập kỷ qua đã tăng gấp 3 lần so với lương tan chảy ở những năm đầu 1990 Còn quan sát từ vệ tinh của nhón nghiên cứu, đứng đầu là Giáo sư Jonathan Bamber (đại học Bristol, Anh, cho thấy: mỗi năm có thêm hơn 273 tỷ tấn nước từ Greenland được đổ ra các đại dương, khiến mực nước biển hàng năm tăng ít nhất là 1mm Nếu toàn bộ 2,5 triệu tỷ tấn băng ở Greenland tan chảy hết, thì mức nước biển sẽ tăng thêm 7m Dự báo, với mức nước biển dâng như hiện nay, có thể nhiều vùng ven biển sẽ biến mất trong vòng 5 năm tới Khoảng 1,2 tỷ người sống ở các vùng ven biển trên thế giới có thể bị mất nhà cửa do mực nước biển dâng3 Nếu băng hà ở Nam cực cũng vẫn tiếp tục diễn ra với tộc độ như hiện nay, thì mực nước biển có thể sẽ dâng hơn mức dự báo hiện nay chừng 5m vào vài thập kỷ sau

2100, nhấn chìm phần lớn Bangladesh, Ai cập và London cùng nhiều khu vực khác, trong

đó có một phần lãnh thổ của Việt Nam4 Nếu nhiệt độ Trái đất tiếp tục tăng, dự báo tới năm 2070 băng hà vĩnh cửu sẽ hoàn toàn tan thành nước và tàu thuyền có thể neo đậu ngay trên Bắc cực Băng hà biến mất đồng nghĩa với việc Trái đất mất đi một tấm gương khổng lồ phản chiếu ánh sáng trở lại không trung, khiến cho nó phải tiếp nhận nhiều nhiệt lượng hơn từ Mặt trời và làm cho nhiệt độ bầu khí quyển tiếp tục tăng, trở thành mối đe doạ khẩn cấp đối với an ninh và sự thịnh vượng của Trái đất

Các học giả quốc tế đã nhất trí khẳng định rằng: Trái đất đang dần nóng lên – đây

là hiện tượng không thể tránh khỏi và không thể đảo ngược Tuy nhiên, khi bàn về

nguyên nhân của BĐKH và những dự báo cho tương lai thì vẫn còn có những luận giải khác nhau:

1) Loại ý kiến thứ nhất được đại đa số các nhà khoa học thống nhất về mối quan hệ giữa việc gia tăng nhiệt độ bề mặt địa cầu với việc gia tăng hàm lượng các khí thải nhà kính, trong đó có tới 66% là CO2 , là do hoạt động kinh tế-xã hội của con người: do đốt các nhiên liệu hóa thạch phục vụ sản xuất và giao thông, công nghiệp hóa quá nóng trongthế kỷ Đại công nghiệp, tăng dân số quá nhanh ở các nước châu Phi và Nam Á, khai thác cạn kiệt tài nguyên, đặc biệt là nạn phá rừng

và các hệ sinh thái biển)… Nguyên nhân này được tính về mức chịu trách nhiệm

về tình trạng báo động của nhiệt độ bề mặt trái đất từ 90 đến 99%

3 Theo Telegraph Ngày 22/11/2009

4 Theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu vũ trụ Goddard, NASA.

2) Loại ý kiến thứ hai, mặc dù cũng có nhiều bằng chứng khoa học nhưng ít được tán thành hơn, một mặt, họ vẫn thừa nhận sự gia tăng nhiệt độ bề mặt trái đất là do hiệu ứng nhà kính, mặt khác, họ lại cho rằng mức độ tác động của các khí thải nhân tạo do việc tăng trưởng kinh tế không quá trầm trọng như hiện nay Nhiều bằng chứng của khoa học trái đất đã chỉ ra rằng, Trái đất nóng lên và lạnh đi là một hiện tượng tự nhiên có tính chu kỳ đã từng xảy ra trong sự hình thành trái đất,

tạo nên những kỷ băng hà và kỷ băng gian hàng triệu năm trong lịch sử cùng với những hiện tượng biển tiến và biển lùi (biển thoái)5 Bằng chứng trên cũng đã góp phần làm sáng tỏ được sự tồn tại của hàng đống vỏ sò lớn được các nhà khảo cổ Pháp tìm thấy trên các đỉnh núi miền Trung, thuộc Nghệ An, Hà Tĩnh Hiện tượng

đó được giải thích rằng, cũng đã có thời kỳ biển tiến trong lịch sử, khi nước biển

đã rất dâng cao đến tận các dãy núi cao dọc biên giới Việt – Lào Những người Việt cổ đã từng sinh sống bằng các loại hải sản và để lại những đống vỏ sò lớn trên đỉnh núi6 Giai đoạn hiện nay cũng đang nằm trong chu kỳ ấm lên của Trái đất Mặc dù có những bằng chứng, tuy nhiên, lấy chu kỳ vận động tự nhiên để giải thích cho hiện tượng gia tăng mạnh nhiệt độ khí quyển như hiện nay thể hiện tính thuyết phục chưa cao

3 Những đối thoại quốc tế xoay quanh chủ đề BĐKH

Loài người đang đứng trước một tình thế hết sức khẩn cấp, khi “điểm tràn” – danh giới giữa an toàn và hiểm họa đang đến gần Nhìn lại 30 năm qua, khi những biểu hiện cực đoan đầu tiên của BĐKH xuất hiện và đã được cảnh báo Tuy nhiên, các vấn đề của BĐKH dường như đã bị giới lãnh đạo quốc tế lãng quên Họ dường như coi sự thay đổi trong hệ thống khí hậu toàn cầu đang thầm lặng diễn ra, thuần túy là vấn đề của môi trường Những nguy cơ của BĐKH không được giới báo chí trên thế giới cảnh báo qua các chiến dịch truyền thông rộng rãi như các kỳ tranh cử hay ít ra là bằng các quảng cáo tiếp thị… Những tác động của BĐKH, do đó, cũng cứ lặng lẽ diễn ra, nó cũng không được đề cập tới trên thị trường tài chính hay trong các kết quả đo lường về GDP của các quốc gia trên thế giới Tại một số diễn đàn quốc tế, Hội nghị thượng đỉnh Trái đất tổ chức tại Johansburg (Nam Phi, 2002) với hơn 20.000 đại biểu tham dự, nhưng không ít đại biểu vẫn hoài nghi về quyết tâm của các quốc gia trước các vấn đề Môi trường, đói nghèo và phát triển

5 Monroe, James S., và Reed Wicander The Changing Earth: Exploring Geology and Evolution, 2nd ed Belmont: West Publishing Company, 1997, tr 112 – 113 và Monroe, James Stewart và Reed Wicander Physical Geology:

Exploring the Earth Ấn bản lần thứ 5; Thomson Brooks/Cole, 2005; tr.162.

6 Theo An Tĩnh cổ lục Nxb Nghệ An Vinh 2005 (Sách dịch những nghiên cứu từ nguyên bản tiếng Pháp của Linh

mục Léopold-Michel Cadière)

Ngay cả khi, các nhà khí hậu quốc tế đã đo được hiển nhiên sự gia tăng của nhiệt độ trong bầu khí quyển, đã cảnh báo về hiểm họa đang đến gần, thì trong suốt 30 năm nay tại hàng loạt các diễn đàn quốc tế, các cuộc tranh cãi của giới chính khách, đại diện cho các quốc gia phát triển vẫn còn đang tiếp diễn về trách nhiệm trước những “dấu chân cac-bon” quá sâu của mình, bằng cách cam kết cắt giảm khí thải và hỗ trợ các nước đang phát triển dưới hình thức chuyển giao công nghệ và xuất khẩu cacbon

Mặt khác, các nhà khoa học môi trường đã cảnh báo về hiện tượng suy thoái môi trường và bão lụt gia tăng là do sự bùng nổ dân số tại các nước đang phát triển ở châu Phi

và Nam Á và nạn phá rừng nghiêm trọng ở đó, đã làm mất diện tích rừng với tốc độ 5%/ thập kỷ Đại diện các quốc gia đang phát triển ở châu Phi lại cực kỳ phản đối, mặc dù khoảng 1,3 tỷ dân số (gấp đôi so với cách đây 40 năm) người dân châu Phi đang phải sống trên những khu vực khô cằn, đầm lầy, rừng thoái hóa… thiếu lương thực và thiếu nước, khiến họ đang phải lang thang tìm nơi cư trú, hàng triệu trong họ đang chết đói và chết khát hàng năm Bởi họ cho rằng, sẽ là bất công bằng nếu đổ trách nhiệm gây ô nhiễm môi trường do việc tăng dân số, tốc độ này dù có cao đến đâu cũng không thể so sánh với những ống khói khổng lồ đang nhả khói ở các nước công nghiệp phát triển, khi thu nhập trung bình của họ đang chênh lệch gấp 37 lần so với thu nhập của 20 nước nghèo ở châu Phi Sự bất công bằng còn thể hiện trong cam kết bất khả thi bởi người dân châu Phi khó mà bảo tồn được nguồn tài nguyên trong hoàn cảnh đói khát… của họ như hiện nay Trong khi đó, các nước giàu chỉ cần thống nhất với biện pháp khiêm tốn là cam kết cắt giảm khí thải theo Nghị định thư Kyoto?

Cũng đã 15 năm đã trôi qua kể từ khi Công ước Khung của LHQ về BĐKH (UNFCCC) đã đề ra với những mục tiêu và hành động đa phương, nhằm ổn định nồng

độ các khí nhà kính trong khí quyển để có thể đẩy lùi giới hạn nguy hiểm…, tuy nhiên trên các diễn đàn thế giới sự đồng thuận vẫn diễn ra hết sức chậm chạp Những trận bão tố, lốc cuốn, lũ lụt, hạn hán…, cũng như nhiều hiện tượng cực đoan khác của khí hậu ngày càng diễn ra khốc liệt và thường xuyên hơn, hàng năm cướp đi sinh mạng của hàng triệu người trên thế giới, đẩy hàng triệu người nghèo nhất các nước đang phát triển

tới những thảm họa: đói khát, bệnh tật và vô gia cư bản quán…tới một đường cùng vô vọng 7

Trên thực tế, như một tất yếu không thể tránh khỏi, BĐKH có khả năng khuynh đảo nhiều vùng rộng lớn trên địa cầu, nó cũng là hiểm họa cả với các nước giàu Vì vậy, nếu tất cả các quốc gia trên thế giới không đồng lòng thống nhất các giải pháp ứng phó và ngăn chặn kịp thời hiện tượng khí quyển nóng lên, thì toàn nhân loại đang đứng trước hiểm họa khôn lường Ngài Al Gore, nguyên Phó Tổng thống Hoa Kỳ, người đạt Giải

7 UNDP HDR 2007-2008 Cuộc chiến chống BĐKH trong một thế giới phân cách Tr

Nobel Hòa bình năm 2007, cũng đã khẳng định: BĐKH là cuộc khủng hoảng nghiêm

thách thức lớn nhất đối với nhân loại trong thế kỷ XXI” đã và đang tước đoạt dần những thành quả của PTCN mà thế giới đã phải nỗ lực vượt bậc mới có được

Những thách thức của BĐKH là vô cùng cấp bách, đặt ra cho toàn nhân loại lúc này không phải để tranh cãi ai là thủ phạm chính của hiểm họa này, mà cần hướng tới một mục tiêu cao hơn đó là việc đảm bảo các quyền cơ bản của con người: được sống khỏe mạnh, được ăn no, được học hành và được mưu cầu hạnh phúc… Để đảm bảo được những quyền hiển nhiên đó, vấn đề an ninh con người phải được đặt ra một cách nghiêm túc, cho dù có thể khác nhau về dân tộc, thể chế hay tôn giáo

II An ninh con người trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu

Trước đây, khi nói đến an ninh, theo truyền thống người ta nghĩ ngay đến vấn đề

an ninh quốc gia và chủ quyền lãnh thổ An ninh phi truyền thống đang đề cập đến là một vấn đề mới nổi lên, mang tính toàn cầu – gọi là an ninh con người (Human secuirity) Vấn đề đã được đề cập toàn diện trong HDR (1994) của UNDP Đây là một khái niệm lớn, bao gồm 2 khía cạnh chính: 1) an toàn trước các hiểm họa như đói khát, bệnh tật và

sự áp bức; 2) con người được bảo vệ trước những biến động bất thường, gây đổ vỡ, tổn thương hoặc có hại đối với cuộc sống hằng ngày của họ, cho dù trong gia đình hay tại cộng đồng8

Nếu như, PTCN là việc mở rộng cơ hội lựa chọn của con người, thì An ninh con người (ANCN) đồng nghĩa với việc người dân có thể thực hiện các lựa chọn đó một cách

tự do và an toàn; họ hoàn toàn có thể tin tưởng rằng những cơ hội mà họ có ngày hôm nay sẽ không bị mất đi trong tương lai Cựu Tổng Thư ký LHQ Kophi Annan đã từng

nhấn mạnh: ANCN không tách rời hòa bình, an ninh và phát triển Nó không chỉ đơn giản là tình trạng không có xung đột bạo lực, mà còn bao gồm sựu bảo vệ nhân quyền, cách quản lý nhà nước hiệu quả, cơ hội tiếp cận giáo dục và chăm sóc sức khỏe, bảo đảm mỗi cá nhân đều có nhiều cơ hội lựa chọn để phát huy được hết năng lực sẵn có của mình 9 Phù hợp với cách lý giải trên, UNDP xác định, 7 lĩnh vực cơ bản cấu thành ANCN, đó là: 1) An ninh kinh tế; 2) ) An ninh lương thực; 3) ) An ninh sức khoẻ; 4) ) An ninh cá nhân; 5) ) An ninh môi trường (hay an ninh sinh thái); 6) ) An ninh văn hoá và

8 UNDP HDR: New Dimensions of Human Security 1994, p.23,

9 Commission on Human Security, "Human Security Now," New York, 2003, p.4

cộng đồng; và 7) ) An ninh chính trị10 Trong trường hợp này, BĐKH không chỉ là vấn đề của an ninh sinh thái, mà nó đe dọa cuộc sống con người về mọi mặt

1 BĐKH đe dọa an ninh kinh tế

Những hệ lụy của BĐKH với cường độ mạnh hơn và tần xuất thường xuyên hơn, đã trở thành mối đe dọa lớn đến đời sống kinh tế của hàng triệu con người, đặc biệt, là người nghèo ở các nước đang phát triển Châu Phi là nơi vốn đã đông dân có tới trên 1 tỷ người, bằng 1/5 dân số thế giới, BĐKH đã làm thay đổi quy luật thời tiết: hạn hán khốc liệt kéo dài và bão lụt bất thường đã cướp đi nguồn thu nhập và việc làm trên đất đai của người dân ở đây, đất khô nẻ, mùa màng thất bát khiến hàng triệu dân lâm vào cảnh thiếu đói, hàng triệu người khác trở thành những tỵ nạn môi trường, bão lụt ập đến thường cuốn đi tất cả nhà cửa, tài sản và lương thực của họ, khiến những người nghèo ở đây đã nghèo lại

càng bị bần cùng hóa Đúng như HDR 2007/2008 đã nhận định: Nếu thế giới không giải quyết được vấn đề BĐKH thì 40% dân nghèo nhất trên thế giới khoảng 2,6 tỷ người

-sẽ đứng trước một tương lai vô vọng 11

BĐKH không chỉ tác động dến người nghèo Sự tan rã nhanh chóng của những khối băng khổng lồ ở hai đầu cực là nguyên nhân chính khiến mực nước biển tăng lên, nhận chìm nhà cửa, đất đai, các thành phố ven biển, các thành quả kinh tế cũng như di tích văn hóa…., làm thay đổi các mô hình định cư của con người ở mọi quốc gia và hủy hoại tính bền vững của các nền kinh tế Mặt khác, toàn thế giới đang bị đe dọa trước nguy cơ thiếu nước ngọt

để sinh sống, trồng trọt và chăn nuôi Hiện nay trên trái đất có gần một tỉ người không đủ nước để uống và 2,5 tỉ người trên tổng số trên 6 tỉ người không có nước để sinh hoạt Theo một kết quả nghiên cứu của LHQ, nguồn nước ô nhiễm sẽ có khả năng giết hại con người cao gấp 10 lần so với chiến tranh Nhưng điều nguy hiểm hơn nữa là thiếu nước để trồng trọt và chăn nuôi Trong khi đó, dân số trái đất cũng tăng thêm mỗi năm khoảng 80 triệu người, do vậy nhu cầu sử dụng nước cũng tăng thêm khoảng 64 tỉ m3 mỗi năm Trước tình trạng này, LHQ đã cảnh báo về an ninh nguồn nước, đang đe dọa an ninh kinh

tế, cho sự phồn thịnh của các quốc gia trên toàn cầu

Ở Việt Nam, những tác động của BĐKH đến sinh kế và thu nhập của người dân, đặc biệt là nông dân và ngư dân ngày càng trở nên trầm trọng hơn Họ lại chính là người đang bị thiên tai tước đoạt dần những nguồn tài sản ít ỏi và là chỗ dựa an toàn, họ đã trở thành đối tượng dễ bị tổn thương hơn cả Những tổn thất nặng nề và đang gia tăng do hạn hán dưới tác động của hiện tượng El Nino, đã cuớp đi một cuộc sống no đủ của người

10 HDR 1994, tr 24 – 33

11 HDR 2007/2008 Oveview Tr.3

dân Miền Trung -Tây Nguyên, do sự biến động của thời tiết, khí hậu trở nên phức tạp, nhu cầu nước tăng nhanh do phát triển kinh tế, El Nino lại gây hạn hán liên tục và kéo dài, đã gây thiệt hại tới chục nghìn tỷ đồng cho người nông dân12 Sự bất thường của khí hậu sẽ dẫn tới sự gia tăng các dịch bệnh, dịch hại, giảm sút năng suất cây trồng Ở nhiều địa phương như vùng ven biển (VVB) với khoảng 18 triệu dân cư nông, ngư nghiệp, xấp

xỉ 58% sinh kế vùng ven biển dựa vào đánh bắt cá và nuôi trồng thuỷ sản đều đang bị đe dọa bởi thiên tai, BĐKH đã gây ra sói lở bờ biển (ở Cà Mau có nơi đã bị xói lở xuống biển tới 600ha, với các dải đất rộng tới 200m), làm suy thoái ĐDSH, nhất là đang mất dần các loại cá nhiệt đới có giá trị thương phẩm cao, làm cho tiềm năng kinh tế biển đang

bị suy giảm ít nhất 1/3 sản lượng Người dân VVB vốn đã nghèo sẽ càng trở nên khốn khó, khi thiên tai hàng ngày đe dọa hàng ngày cuộc sống của họ

Nghiên cứu những “tác động tiềm tàng” của BĐKH khi mực nước dâng cao, cho thấy: với kịch bản mực nước biển dâng cao 1m sẽ làm ngập úng và phá hủy khoảng 5% diện tích đất đai của cả nước và 45% đất trồng trọt của ĐBSCL, có thể làm giảm tới 7% sản lượng nông nghiệp và 10% thu nhập quốc dân, ảnh hưởng đến cuộc sống của 11% dân số nước ta13 Nếu nhiệt độ tăng thêm 2oC, thì khoảng 22 triệu người sẽ phải di dời, tức trên 1/4 dân số sẽ trở thành “người vô gia cư, bản quán” Đây là một thách thức nghiêm trọng đối với nền kinh tế đất nước trong tương lai

Theo số liệu của Viện địa chất và địa chất vật lý biển Việt Nam, mỗi năm mực nước biển tại khu vực Nam Định tăng lên 2,15mm Cùng với đó, đường bờ biển bị lấn vào trung bình 10 mét Ngoài ra, số liệu tại địa phương cho thấy, tổng cộng nước biển đã cướp đi của xã Hải Triều gần 180 hecta đất… Những con đê mới cứ thế lùi dần… Ông

Bùi Văn Dũng, Chủ tịch ỦBND xã Hải Triều cho biết: “Từ năm 1996 đến nay, cả xã mất

50 hecta đất canh tác Cái khó khăn là nước biển tiếp tục xâm lấn Nếu phải rời đê biển vào trong thì quỹ đất của địa phương không còn, rất eo hẹp Thêm điều nữa là đê đất cát, không được bê tông hoá nên gặp mưa lớn, sóng lớn là bị xói lở rất mạnh” Nước biển

dâng gây hiện tượng ngập lụt, nhấn chìm nơi cư trú và diện tích sản xuất nông nghiệp, thủy sản và làm muối, hiện tượng xâm nhập mặn gia tăng, môi trường sống của các loài thủy hải sản cũng mất đi, nguồn sống hàng ngày của người dân cư đều bị cắt giảm; những bức tường chắn sóng cũng bị phá hủy; các cơ sở hạ tầng: cầu cảng, KCN, đường xá giao thông sẽ bị tác động mạnh, thậm chí sẽ phải cải tạo hoặc di dời Cần phải có một nguồn

12 Theo thống kê của Cục Thủy lợi, Bộ NN&PTNT (2006).

13 Dasgupta, S Laplante, B Meisner, C Wheeler, D Yan, J (2007) The Impact of Sea Level Rise on Developing

Countries: A Comparative Analysis World Bank Policy Research Working Paper 4136 Nghiên cứu so sánh mẫu của

84 quốc gia ven biển trên thế giới về:diện tích đất, dân số, GDP, phạm vi đô thị, phạm vi nông nghiệp và đất ngập nước.Việt Nam đứng đầu danh sách 4 trong 6 nước chịu nặng nề nhất.

kinh phí khổng lồ để có thể di dời chỗ ở và ổn định cuộc sống cho vài chục triệu dân đến một nơi an toàn mới Theo chuyên gia của WB, cái giá mà mỗi quốc gia phải trả cho việc giải quyết các hậu quả của BĐKH trong một vài chục năm tới sẽ là khoảng 5-20% GDP mỗi năm, coi mức độ nguy hiểm của nó xếp ngang hàng với xung đột vũ trang

2 BĐKH đe dọa an ninh lương thực trên phạm vi toàn cầu

An ninh lương thực giờ đã trở thành vấn đề quan tâm ở mức ưu tiên hàng đầu Các báo cáo mới nhất từ hệ thống cảnh báo sớm của các cơ quan viện trợ quốc tế về nạn đói trên toàn cầu đang trên các phương tiện thông tin đại chúng trong những ngày qua đã cho biết: năm nay con số về người dân thiếu đói trên thế giới có thể vượt mức 1 tỷ người Riêng ở 7 nước châu Phi, ít nhất đã có khoảng 20 triệu người đang trong tình trạng thiếu đói lương thực cùng cực Ở Ethiopia đã có tới cả chục triệu người đang đối diện với nạn đói Miền nam Sudan cũng là nơi người dân đang gặp nhiều khó khăn, nhát là khi những người tị nạn trở về nhà chỉ biết trông chờ vào những mảnh đất cằn cỗi Hiện nay phải triển khai hành động cứu trợ khẩn cấp cho bảy quốc gia châu Phi, chủ yếu là những nước bên rìa sa mạc Sahara, trải dài từ Niger, qua Chad và Sudan, tới Ethiopia, Eritrea và Somalia, những nơi đang phải đối diện với tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng Người dân các quốc gia này chuyên sản xuất nông nghiệp và chỉ dựa vào lượng mưa của trời thay vì cần xây dựng hệ thống thuỷ lợi Khi mưa thiếu thảm hoạ đói khát sẽ xảy ra Mặt khác, hiện tượng sa mạc hóa ở đây cũng đang, đất đai ngày càng trở nên cằn cỗi Cần phải có một lượng đầu tư lớn để hoàn thiện hệ thống thủy lợi: nạo vét các sông như: sông Niger và sông Nile, khoan nước ngầm hoặc tăng cường hệ thống kênh dẫn nước… Nhưng điều đó là vô cùng khó khăn trong hoàn cảnh của châu Phi lúc này

Một trong những hậu quả của đói lượng thực là đã có thêm 25 triệu trẻ em ở các nước đang phát triển bị suy dinh dưỡng14 Với tốc độ biến động khí hậu như hiện nay, đến năm 2050 sản lượng lương thực tại các nước đang phát triển có thể bị sụt giảm nghiêm trọng, sản lượng cây lương thực sẽ giảm 15%, điều này không chỉ tác động đến phát triển bền vững của các quốc gia, mà trực tiếp sẽ đẩy 50 triệu người trên thế giới tiếp tục lâm vào cảnh nghèo đói trong thập kỷ tới Chỉ tính trong hai thập kỷ qua, đã

có 3 triệu người chết, 200 triệu người bị ảnh hưởng bởi BĐKH; thiệt hại hàng năm ước tính lên tới 40 – 50 tỷ USD Dự báo 50 năm sau, thiên tai sẽ tăng gấp 4 lần và số người chịu cảnh đói khát có thể lên tới 2 tỷ người

14 Đây là cảnh báo từ Viện nghiên cứu chính sách lương thực quốc tế tại trung tâm nghiên cứu BĐKH (Washington, Hoa Kỳ) và vừa được đưa ra tại Hội nghị quốc tế về BĐKH đang diễn ra tại Bangkok (Thái Lan) trong những ngày qua

Mặt khác, nông dân nghèo đã bị tước đoạt hoàn toàn sinh kế Ai sẽ trồng trọt khi các nhà sản xuất ở nước giàu, vốn được bảo vệ trước việc nhập khẩu và bảo đảm trợ cấp

về xuất khẩu, đang hủy hoại các vụ thu hoạch trên thị trường thế giới, đẩy giá cả toàn cầu thấp dưới mức chí phí sản xuất thực tế? Hơn thế nữa, ở khắp những nước đang phát triển, hàng trăm triệu người dân đã di cư từ vùng nông thôn - nơi họ tự cung tự cấp, tới thành thị - nơi họ phải mua lương thực nuôi sống mình Còn tầng lớp trung lưu mới ở thành thị đang ăn tiêu nhiều hơn và ăn ngon hơn Trong một thập niên qua, nhu cầu lương thực của thế giới đã tăng nhanh hơn các nguồn cung Thông thường, cần phải có hơn 2,5kg thóc lúa để sản xuất ra gần 0,4kg thịt Trong khi đó, Trrung Quốc, Ấn Độ và Brazil đang tiêu dùng thịt bò nhiều hơn 40% so với năm 2000 Các kho dự trữ lương thực toàn cầu đã sụt giảm xuống mức 50 ngày dự trữ, đây là mức thấp nhất trong nửa thế kỉ qua Ngay cả khi các núi thóc trong những kho hàng của Chính phủ đang cạn kiệt, thì các nước thành viên G8 vẫn tiếp tục kiềm giữ nguồn cung

Ở nước ta, vấn đề sản xuất lương thực cũng là vấn đề đáng quan tâm Người nông dân và ngư dân nước ta, đặc biệt ở miền Trung và Tây Nguyên, cũng đang đứng trước nguy cơ thiếu đói Bão lụt và hạn hán cũng đã và đang làm cho mùa màng bị mất trắng Chính vì vậy, tỷ lệ nghèo vùng ven biển miền Trung, nơi thường xảy ra bão và hạn hán tới 25.5% (2004), so với tỷ lệ này ở đồng bằng chỉ là từ 5%- 7%15 Những người nghèo nhất chính là những người bị tổn thương từ nhiều cú sốc gây nguy hại cho cuộc sống và sinh kế của họ Đặc biệt là người dân miền Trung luôn phải chịu nhiều thiệt hại do thiên tai, mất của cải và các phương tiện sản xuất và tăng dần khả năng không thể hoàn nợ Thêm vào đó, tình trạng thiếu lương thực sẽ đẩy giá tăng cao, đói nghèo, bệnh tật cũng là những điều làm giảm năng lực ứng phó của người nghèo trước những thiệt hại của thiên tai

Với dự báo về một tương lai không thuận lợi, nếu không có những hoạt động thích ứng kịp thời ngay từ bây giờ, thì Việt Nam, từ một quốc gia có tỷ trọng xuất khẩu gạo đứng thứ 2 thế giới, sẽ phải đối mặt với nguy cơ về an ninh lương thực và cảnh đói nghèo lại tìm thấy “cái vòng luẩn quẩn” của các nước nghèo Nghèo đói gia tăng luôn đồng nghĩa với sự cắt giảm phần dinh dưỡng cần thiết để đảm bảo một cuộc sống khỏe mạnh

và trường thọ Như vậy, BĐKH có thể đang và sẽ tước đoạt đi các quyền cơ bản: cơ hội học tập, tiếp cận thông tin, chăm sóc sức khỏe và một cuộc sống no đủ của người dân, đẩy lùi những nỗ lực về PTCN ở nước ta

15 VASS HDR 2006.