An ninh con người trong bối cảnh bất ổn kinh tế

An ninh con người trong bối cảnh bất ổn kinh tế1Nguyễn Hồng Bắc Trong bối cảnh bất ổn toàn cầu hiện nay, vấn đề an ninh con người lại càng cần được quan tâm trong quan hệ với bất ổn quốc

An ninh con người trong bối cảnh bất ổn kinh tế1

Nguyễn Hồng Bắc

Trong bối cảnh bất ổn toàn cầu hiện nay, vấn đề an ninh con người lại càng cần được quan tâm trong quan hệ với bất ổn quốc gia và bất ổn toàn cầu An ninh con người là trạng thái thoát khỏi sự sợ hãi, không bị hạn chế trước các nhu cầu tối thiểu, và bị xúc phạm nhân phẩm Trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế -y tế hiện nay, việc đảm bảo an ninh con người, cụ thể là an ninh kinh tế một trách nhiệm nặng nề của nhà nước, thể chế quốc tế và các tổ chức phi chính phủ Bài viết này trình bày vấn đề an ninh con người trong bối cảnh bất ổn kinh tế toàn cầu, đặc biệt trong giai đoạn toàn cầu hóa và hậu quả ban đầu của thương chiến Mỹ - Trung

Sự quan tâm tới an ninh con người xuất hiện trong các báo cáo của LHQ từ sau thời

kỳ chiến tranh lạnh Như vậy, dưới lăng kính chính trị thì an ninh con người là dấu hiệu thay đổi của một giai đoạn chính trị mới, là nhu cầu của các chủ thể chính trị mới như các

tổ chức phi chính phủ, hay vai trò mới của chính trị trước những thách thức địa chính trị mới An ninh được định nghĩa dựa trên hai nguyên tắc cơ bản, bao gồm nguyên tắc hướng ngoại với hàm ý nhà nước (chính phủ) là một thể thống nhất, vừa là đối tượng chịu trách nhiệm đảm bảo an ninh trước thách thức bên ngoài, vừa là đối tượng cần được đảm bảo an ninh trong mối quan hệ với các nhà nước khác; và nguyên tắc hướng nội khi đó nhà nước chỉ là một bên trong thỏa ước xã hội, một quan hệ ngầm với trách nhiệm với mỗi công dân Như vậy, khi đánh giá an ninh con người bài viết này không chỉ dựa trên khái niệm an ninh con người của LHQ mà còn đánh giá về các chủ thể chịu trách nhiệm bảo vệ an ninh con

1 Tham luận hội thảo “Phát triển con người ở Việt Nam nhìn từ góc độ kinh tế”, 10/12/2020

người

1.1 S ự ra đời của khái niệm ninh con người

An ninh con người là khái niệm phổ quát, và một bộ phận trong quan hệ quốc tế Theo định nghĩa của United Nations Development Programme’s (UNDP), an ninh con người được cho là trạng thái an toàn khỏi những mối đe dọa như đói khát, bệnh dịch, tội phạm và sự đàn áp, và cũng có nghĩa là được bảo vệ trước những thách thức có thể gây tổn hại tới cuộc sống của mỗi cá nhân như nhà cửa, việc làm trong cộng đồng và trong môi trường sống Như vậy, an ninh con người bao gồm các trạng thái an ninh việc làm, an ninh thu nhập, an ninh sức khỏe, môi trường và an ninh trước tình hình tội phạm (UNDP 1994)2

An ninh con người là một quyền căn bản đối với cuộc sống và phẩm giá của mỗi cá nhân cũng như đảm bảo cho họ sự tồn tại của một tương lai Ý tưởng về an ninh con người được đưa ra như một đối lực với ý tưởng an ninh quốc gia, do vấn nạn sự nghèo đói và bất bình đẳng trong mỗi quốc gia và giữa các quốc gia An ninh con người là một sự đảm bảo, quyền của con người thoát khỏi đói nghèo và chiến tranh, đối tượng của an ninh con người

là bản thân mỗi cá nhân trong xã hội Dù vậy, trong thời kỳ toàn cầu hóa, khái niệm an ninh con người đã không thể bao hàm hết những rủi ro mà con người phải đối mặt An ninh con người được định nghĩa trước đây đã không giải thích những mối đe dọa cũ, nên không nhận ra những đe dọa mới Như vậy, khung an ninh con người mới chỉ xác định vấn đề nhưng chưa đưa ra được công cụ để giải quyết những vấn đề này Nếu tách biệt ý tưởng an ninh với sự an toàn và sự quan tâm đối với con người và cộng đồng, và nâng tầm an ninh lên ngoài những vấn đề sinh tồn lên với những vấn đề của quyền con người thì an ninh con người thừa nhận nghèo đói bao gồm cả sự đe dọa tới phẩm giá của người nghèo Việc thừa nhận những mối đe dọa này đối với an ninh con người có tác động quan trọng tới quá trình hoạch định chính sách an ninh con người Những chính sách này cần giảm bớt tính dễ bị tổn thương của người dân trước những thách thức đối với họ trong cuộc sống và nhân

2 UNDP (1994),

phẩm

Kofi Annan đã nói về ba trụ cột của an ninh con người thoát khỏi nhu cầu tối thiểu, thoát khỏi sợ hãi, và tự do được sống có phẩm giá Ông đã bổ sung yếu tố thứ ba, tự do sống có phẩm giá vào năm 2005.3 Nỗi sợ và nhu cầu tối thiểu trong an ninh con người được hiểu một cách đơn giản nhất như là những sức mạnh vật chất An ninh được coi là những giải pháp bảo vệ mỗi con người trước những thách thức này Khái niệm an ninh con người

đã được đưa vào cuộc sống và được các chính phủ và cộng đồng thừa nhận An ninh con người, an ninh quốc gia và an ninh toàn cầu là những khái niệm có quan hệ mật thiết với nhau Khi con người lo lắng cho cuộc sống của họ, thì cộng đồng, xã hội và quốc gia cũng đang gặp rủi ro

Hòa bình và an ninh là mục tiêu của Hiến chương LHQ UNDP đã khẳng định cách tiếp cận này về an ninh con người trong báo cáo phát triển con người lần 10 An ninh được

mở rộng ra với các lựa chọn của con người, và con người cần được lựa chọn an toàn và tự

do (UNDP 1999: 36)4 Mục tiêu cần đạt được của an ninh con người là đảm bảo điều kiện tối thiểu để con người có thể lựa chọn và mở rộng những lựa chọn về khả năng và cơ hội

mà không gây ra bất ổn đối với tương lai của mình và thế hệ sau này (Salih 1998).5 An ninh con người quan tâm tới nhu cầu tối thiểu của mỗi cá nhân, bao gồm các điều kiện kinh

tế, xã hội và chính trị để họ có thể sống một cuộc sống đàng hoàng (Gill 1996).6 Trong điều kiện kinh tế quốc gia hội nhập toàn cầu, an ninh con người mang nghĩa rộng hơn định nghĩa truyền thống bó buộc trong khuôn khổ quốc gia và liên quốc gia, và vươn lên mang hàm ý một cuộc sống phẩm giá của người dân trong bối cảnh xuất hiện một trật tự thế giới mới

An ninh con người và phát triển con người có quan hệ với nhau khi cả hai đều tìm

cách phát triển cuộc sống của con người, chứ không chỉ đơn giản là làm giàu cho nền kinh

tế

3 Kofi Annan (2005)

4 UNDP (1999),

5 Salih, M.A Mohamed (1998),

6 Gill, Stephen (1996),

Hình 1.1: Ngưỡng an ninh con người và khủng hoảng: suy thoái kinh tế

Nguồn: Tadjbakhsh Chen (2007) 7

Hình 1.1 cho thấy quan hệ của an ninh con người trong tiến trình phát triển kinh tế

xã hội và khủng hoảng An ninh con người tập trung vào đối phó với những biến đổi đột

ngột xuất hiện khiến cho tình hình xấu đi, như các cuộc khủng hoảng kinh tế, những thảm

họa hay bệnh dịch xuất hiện Theo Rothschild (2002)8, an ninh được định nghĩa như một

khái niệm đa chiều với trục tung và trục hoành An ninh được phát triển theo trục tung với

biến nhà nước và hệ thống quốc tế hay cộng đồng và cá nhân hay nhóm hiệp hội An ninh

cũng được mở rộng theo trục hoành để bao gồm các thách thức đối với con người như

khủng hoảng kinh tế, chiến tranh, thảm họa thiên nhiên hay dịch bệnh

Cho dù khái niệm an ninh con người được quan tâm rộng rãi, nhưng khái niệm này

7 Tadjbakhsh Chen (2007)

8 Rothschild, E (2002)

lại mất dần tầm quan trọng trong các chương trình của UN Có ba vấn đề trong khái niệm

an ninh con người của UN bao gồm sự mơ hồ trong khái niệm và trên thực tế, thiếu sự phân

biệt giữa quyền con người và an ninh con người, và sự mở rộng phạm vi sử dụng khái niệm

an ninh con người của UN Theo quan điểm truyền thống, nhà nước có nhiệm vụ tìm ra giải pháp cho các vấn đề mới xuất hiện từ quá trình toàn cầu hóa Dù vậy, nguyên nhân của những vấn đề này xuất hiện từ các mối quan hệ xuyên quốc gia trong các lĩnh vực kinh tế chính trị xã hội (Walker 1990).9 Từ cuối những năm 1980, nhu cầu phát triển khái niệm an ninh con người để thích ứng với một trật tự toàn cầu mới nổi, và phù hợp với chỉ số phát triển con người của UNDP đã xuất hiện Theo Scholte (1996)10 cần định nghĩa lại và tái cấu trúc khái niệm cũ để phân biệt rõ hơn khái niệm an ninh con người và phát triển con người Toàn cầu hóa mang lại cơ hội phát triển hình thức quản trị con người mới (Clark 1999: 129),11 nhưng các thể chế (bao gồm cả luật quốc tế) được cho là có trách nhiệm bảo

vệ an ninh con người lại hoạt động kém hiệu quả trong bối cảnh toàn cầu hóa (Evans & Hancock 1998).12 Trong bối cảnh này, các tổ chức phi chính phủ xuất hiện như một chủ thể mới hoạt động với trách nhiệm bảo vệ an ninh con người Có một sự tương quan chặt chẽ giữa các biến đe dọa như các khu vực bị bom mìn và nạn nhân lũ lụt, hay sự gia tăng của các cuộc biểu tình chống sử dụng vũ khí sát thương và tình trạng nghèo đói cùng cực cho thấy bản chất bao trùm của an ninh con người Phân tích ảnh hưởng của toàn cầu hóa dưới lăng kính toàn cầu hóa, những ảnh hưởng tiêu cực được nêu bật như di cư hàng loạt, người tị nạn, nạn đói, bảo lực, tổn hại môi trường, xói mòn văn hóa, và sự lỗi thời về cấu trúc Toàn cầu hóa với những ảnh hưởng tiêu cực bị chỉ trích đã không đạt được mục tiêu giải phóng con người (Scholte 1996: 52) Do vậy, an ninh kinh tế ngày càng được quan tâm như một yếu tố quan trọng trong phát triển con người

9 Walker, R.B.J (1990),

10 Scholte, Jan Art (1996),

11 Clark, Ian (1999),

12 Evans, Tony and Jan Hancock (1998),

1.2 An ninh kinh t ế

An ninh kinh tế tập trung vào nguyên tắc thoát khỏi các nhu cầu tối thiểu, cụ thể là thoát khỏi đói nghèo, thất nghiệp, hay nợ nần Hiểu rộng hơn an ninh con người hướng tới giảm bất bình đẳng và tình trạng nghèo đói của con người Thách thức của an ninh kinh tế chính là duy trì một sinh kế tối thiểu Quá trình phân bổ lợi ích kinh tế bất bình đẳng từ nền kinh tế cùng những thất bại trong việc đảm bảo cho người dân một cuộc sống tối thiểu đã dẫn tới những lo ngại về an ninh kinh tế Hiểu theo nghĩa bao quát nhất, an ninh kinh tế là

khả năng được lựa chọn các cơ hội sẵn có Khi người dân bất an và dễ bị tổn thương trước bất ổn kinh tế bên ngoài thì an ninh kinh tế bị ảnh hưởng Ba trường hợp bất ổn kinh tế có thể gây ra những bất ổn an ninh kinh tế cho người dân bao gồm khan hiếm nguồn lực kinh

tế, dòng vốn biến động, và tài sản bị tàn phá Ba dạng khủng hoảng có thể gây ra bất ổn kinh tế bao gồm khủng hoảng kinh tế (khủng hoảng tài chính, khủng hoảng nợ, khủng hoảng thương mại), thảm họa thiên nhiên, và xung đột kinh tế - xã hội Chính ta đang sống trong một giai đoạn đầy bất ổn với sự kết hợp giữa suy thoái kinh tế cùng khủng hoảng sức khỏe từ đại dịch corona-19, biến đổi khí hậu đi cùng các thảm họa thiên nhiên ngày càng nhiều, cùng các cuộc xung đột chủng tộc, tôn giáo diễn ra liên miên

Người dân có thể duy trì an ninh kinh tế thông qua để dành tiết kiệm, đầu tư vào các trương mục tài chính, tài sản hay con người (tài khoản, bảo hiểm hay giáo dục) Có tiết kiệm, đầu tư hay có thể tiếp cận nguồn lực là phương tiện để duy trì an ninh kinh tế Nhà nước với vai trò bảo đảm phúc lợi cho người dân, có trách nhiệm bảo đảm an ninh kinh tế cho công dân của chính mình Các tổ chức phi chính phủ trong giai đoạn toàn cầu hóa đã xuất hiện với mục đích bổ trợ cho vai trò của nhà nước

An ninh và thương mại:

Thương mại phát triển trong các giai đoạn tồn tại một hệ thống các nguyên tắc, quy ước được các tổ chức chính trị, kinh tế xã hội duy trì để hỗ trợ các hoạt động thương mại Thế kỷ 19 đã chứng kiến sự bùng nổ thương mại trong hệ thống thuộc địa cùng các làn

sóng di cư Hệ thống thương mại này đã bị thế chiến 1 phá vỡ Sau chiến tranh lạnh, nước

Mỹ đã duy trì sự ổn định kinh tế toàn cầu và thúc đẩy thương mại giữa các quốc gia Thương mại tự do đã mang lại lợi ích cho người tiêu dùng với nhiều lựa chọn hàng hóa hơn và giá rẻ hơn Nhưng mặt trái của thương mại tự do là việc làm của ngành chế tạo bị mất do các nhà máy bị chuyển tới các nước có chi phí thấp hơn Đây là tình hình tại nước

Mỹ khi Tổng thống Donald Trump lên nhậm chức vào năm 2016 Như là một chủ thể có trách nhiệm về an ninh kinh tế, mang lại phúc lợi về việc làm, chăm sóc sức khỏe, hưu trí cho người dân Tổng thống Trump đã tìm cách thỏa thuận lại hàng loạt các hiệp ước thương mại tự do với các nước như Anh, Nhật, Hàn Quốc , đồng thời thực hiện thương chiến với Trung Quốc như là đối tác khiến cho Mỹ thâm hụt nặng nhất Cuộc thương chiến này còn trở nên trầm trọng hơn khi đại dịch Covid-19 xảy ra vào đầu năm 2021 khiến cho tình hình càng trở nên bất ổn hơn khi cuộc khủng hoảng kép (kinh tế - y tế) khiến cho việc bảo đảm an ninh con người trên toàn cầu trở nên khó khăn

2 An ninh con người trong bối cảnh bất ổn kinh tế

An ninh kinh tế là sự đảm bảo cho con người không còn nỗi sợ về một sự đói nghèo, duy trì được một cuộc sống tối thiểu Trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế, người dân cần

sự hỗ trợ để có thể tồn tại Thương chiến Mỹ - Trung và tiếp theo là dịch bệnh Covid-19 đẩy nền kinh tế toàn cầu lâm vào khủng hoảng Phần này phân tích một số tác động của thương chiến Mỹ - Trung và ảnh hưởng của dịch bệnh Covid-19 tới an ninh kinh tế Mỹ và Việt Nam

2.1 T hương chiến Mỹ Trung

Tổng thống Trump có cách tiếp cận rất khác về thương chiến trên mặt trận kinh tế

Dưới lăng kính của một nhà dân tộc, Trump đã nhìn thế giới như một cuộc chơi có tổng bằng zero, nghĩa là các thỏa thuận hay hiệp định đều tạo ra người thắng và kẻ thua và cho

là thương mại tự do có hại cho nền kinh tế Mỹ Kim ngạch xuất khẩu của Mỹ có tỷ trọng nhỏ so với tổng sản phẩm quốc nội (GDP) Nhìn chung, nền kinh tế Mỹ không phụ thuộc vào xuất khẩu Mỹ tìm cách giảm bớt thâm hụt thương mại, nhất là với Trung Quốc, và tạo việc làm cho dân Mỹ, i.e Mỹ thỏa thuận lại NAFTA với Canada và Mexico, rút ra khỏi hiệp định đối tác thương mại xuyên Thái Bình Dương (TPP), áp thuế nhập khẩu đối với các mặt hàng khác nhau từ Trung Quốc, Canada, México và Liên minh châu Âu và tiến hành thương chiến với Trung Quốc Dù vậy, chính sách sử dụng sức ép kinh tế sẽ làm căng thẳng quan hệ ngoại giao với các nước khác và ảnh hưởng tới danh tiếng của Mỹ trên chính trường quốc tế Chính quyền Trump đã hướng tới các thỏa thuận song phương, số lượng các hiệp định song phương và cả đa phương đang tăng trong hầu khắp các lĩnh vực Mỹ đã tái đàm phán lại NAFTA với Mexico, và Canada buộc phải tham gia hiệp định này Ngoài

ra, Mỹ còn ký các hiệp định thương mại khác như KORUS (the US Korea Free Trade Agreement) và tái đàm phán với Nhật trong khuôn khổ TPP

Chính quyền Tổng thống Donald Trump đã tiến hành cuộc chiến thương mại với Trung Quốc vì cho rằng thâm hụt thương mại với Trung Quốc đã làm hại cho nước Mỹ và làm mất việc làm của ngành công nghiệp chế tạo Mỹ cũng như đang thách thức vị thế lãnh đạo toàn cầu của nước Mỹ Cuộc chiến giữa Mỹ và Trung Quốc đã diễn ra trên khắp các lĩnh vực như thương mại, công nghệ, hay sở hữu trí tuệ Dù vậy, thế giới chưa chuẩn bị cho tình huống xuất hiện hai khối với các nguyên tắc thương mại, tài chính khác biệt

Hình 2.1.1: Thương mại và việc làm trong bối cảnh thương chiến Mỹ Trung

Nguồn: US Department of Commerce, Bureau of Economic Analysis(2020), US

Department of Labor, Bureau of Labor Statistics

Hình 2.2.1 cho thấy thâm hụt thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc liên tục tăng trong

giai đoạn 2000 - 2008, giảm trong thời kỳ khủng hoảng tài chính 2007-2008 và tăng sau

khi đã hồi phục sau khủng hoảng Giai đoạn thương chiến đã khiến cho tình hình thâm hụt

giảm nhanh Tổng việc làm tại Mỹ tăng trong toàn giai đoạn nghiên cứu, nhưng việc làm

trong lĩnh vực chế tạo đã giảm nhẹ, từ 18 triệu đầu những năm 2000 giảm xuống còn

khoảng 14 triệu trong những năm 2007 - 2008 và tăng nhẹ lên khoảng 16 triệu trong những

năm 2018 -2019

Hình 2.1.2: Kim ngạch thương mại và tổng sản lượng toàn cầu 2001-2019

Nguồn: IMF (2020)13

Hình 2.2.2 cho thấy xu hướng chống lại toàn cầu hóa từ sau khủng hoảng

2007-2008, cùng với thương chiến Mỹ Trung đã dựng lên các hàng rào chống lại thương mại đa

phương Mỹ cũng đã thẳng thắn cho rằng WTO đã hoạt động không hiệu quả (Williams,

2020).14 Chính quyền Trump ban đầu đã áp thuế quan lên hàng hóa Trung Quốc với giá trị

lên tới 550 tỷ USD trong khoảng thời gian từ tháng 07/2018 đến tháng 08/2019 Đáp lại

Trung Quốc cũng áp thuế lên hàng Mỹ với giá trị 185 tỷ USD (chủ yếu là hàng nông sản)

Để hỗ trợ nông dân trồng đậu nành, Mỹ đã phải cứu trợ với gói 23 tỷ USD Không chỉ với

Trung Quốc, Mỹ còn áp thuế với hàng thép từ Canada, mỹ phẩm từ Pháp, Thỏa thuận

thương mại Hoa Kỳ-Mexico-Canada được thỏa thuận thay cho NAFTA (hiệp định thương

mại tự do Bắc Mỹ) được thêm vào các rào cản mới Trump từ bỏ TPP (Hiệp định Đối tác

xuyên Thái Bình Dương) trong tuần đầu tiên của nhiệm kỳ tổng thống

13 IMF (2020),

14 Williams, A (2020, June 18)