Từ kiến thức được học trong học phần luật la mã và đối sánh với các kiến thức đã được học trong các học phần luật dân sự 1, luật dân sự 2, em hãy nêu và phân tích các kiến nghị hoàn thiện

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI BÀI TẬP HỌC KỲ MÔN: LUẬT LA MÃ sánh với các kiến thức đã được học trong các học phần Luật Dân sự 1, Luật dân sự 2, em hãy nêu và phân tích các kiến

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

BÀI TẬP HỌC KỲ MÔN: LUẬT LA MÃ

sánh với các kiến thức đã được học trong các học phần Luật Dân sự 1, Luật dân sự 2, em hãy nêu và phân tích các kiến nghị hoàn thiện Bộ luật Dân sự

2015 về vật, quyền sở hữu, các quyền khác đối với tài sản và thừa kế.

HỌ VÀ TÊN : LẠI KIỀU VÂN MSSV : 440851

LỚP : N03

Hà Nội, 2021

MỤC LỤC

B B NỘI DUNG 2

1 Vật 2

1.1 Đối sánh những quy định của Bộ luật dân sự Việt Nam và tư pháp La

1.2 Kiến nghị hoàn thiện Bộ luật Dân sự 2015 về “vật” 5

2 Quyền sở hữu 6

2.1 Đối sánh những quy định của Luật tư La Mã về quyền sở hữu và chế định về quyền sở hữu trong bộ luật dân sự 2015 6

2.2 Kiến nghị hoàn thiện Bộ luật Dân sự 2015 về quyền sở hữu 7

3 Quyền khác đối với tài sản 8

3.1 Đối sánh những quy định của tư pháp La Mã và Bộ luật dân sự 2015 về quyền khác đối với tài sản 8

3.2 Kiến nghị hoàn thiện Bộ luật Dân sự 2015 về “quyền khác đối với tài

4 Thừa kế 10

4.1 4.1 Những điểm khác biệt giữa quy định của tư pháp La Mã và Bộ luật dân sự Việt Nam về chế định thừa kế 10

4.2 Kiến nghị hoàn thiện Bộ luật Dân sự 2015 về thừa kế 10

A Mở đầu

Mặc dù đã được xây dựng từ hơn 2000 năm trước nhưng những khái niệm mà luật La Mã đưa ra vẫn còn mang nhiều ý nghĩa cho đến ngày nay, nhất là những khái niệm về vật, quyền sở hữu, những quyền khác đối với tài sản và những chế định về thừa kế Bộ luật dân sự Việt Nam năm

2015 cũng được xây dựng trên cơ sở của luật La Mã, do đó, việc so sánh, đối chiếu giữa luật dân sự và luật La Mã sẽ khiến ta có thể nhận ra những

ưu khuyết điểm của Bộ luật dân sự 2015, đồng thời ta cũng có thể đưa ra kiến nghị và dự thảo sửa đổi một số điều của Luật dân sự

Trong tiểu luận này, em xin trình bày những ý kiến hoàn thiện pháp luật về vật, quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản, thừa kế dựa trên việc tham khảo và tìm hiểu của mình về luật La Mã

B Nội dung

1 Vật

1.1 Đối sánh những quy định của Bộ luật dân sự Việt Nam và

tư pháp La Mã về vật

Như chúng ta đều biết, vật là một bộ phận tách biệt của thế giới vật chất khách quan mà có đặc tính chịu sự chi phối pháp lý của con người

“Thuật ngữ res được sử dụng trong ngôn ngữ pháp lý Latinh để chỉ một

vật tồn tại theo tính chất của nó, một vật có biểu hiện vật chất và cụ thể

Mặt khác, res cũng được hiểu như một quyền trừu tượng mà con người

có được đối với vật Nếu vật là đối tượng của quyền thì con người là chủ thể của quyền Chính trong quan hệ đó mà vật được coi là tài sản.”1

1 Giáo trình Lu t La Mã, tr ậ ng Đ i h c Cầần Th , TS Nguyễễn Ng c Đi n, Nxb Chính tr Quốốc gia, Hà N i, 2009, tr ườ ạ ọ ơ ọ ệ ị ộ 11

Theo Bộ luật dân sự Việt Nam định nghĩa, tài sản là “1 Tài sản là vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản; 2 Tài sản bao gồm bất động sản và động sản Bất động sản và động sản có thể là tài sản hiện có và tài sản hình thành trong tương lai.” 2

Người La Mã từ cách đây hàng ngàn năm trước đã có nhiều cách phân loại vật – tài sản Trong Bộ Luật dân sự Việt Nam năm 2015 cũng có những điều luật phân loại tài sản Dưới đây là bảng đối chiếu, so sánh những cách phân loại vật theo tư pháp La Mã và cách phân loại tài sản theo Bộ luật Dân sự 2015

Dựa vào đặc điểm sinh học tự

nhiên:

- Vật câm lặng: cái bàn, cái ghế, …

- Vật biết kêu: gia súc, gia cầm

- Vật biết nói: nô lệ

Không có vật biết nói do không có

nô lệ hay chế độ chiếm hữu nô lệ không còn nữa

Dựa vào sự phức tạp của cấu tạo

vật:

- Vật đơn giản

- Vật phức tạp

- Tổ hợp vật: đàn ngựa, rạp xiếc, …

Không có sự phân chia theo độ phức tạp của vật

Dựa vào tính chất di dời vị trí:

- Vật di dời được

- Vật không di dời được

Điều 107: Bất động sản và động sản

1 Bất động sản bao gồm:

a) Đất đai; b) Nhà, công trình xây

2 Điễầu 105, B lu t dần s 2015 ộ ậ ự

dựng gắn liền với đất đai; c) Tài sản khác gắn liền với đất đai, nhà, công trình xây dựng; d) Tài sản khác theo quy định của pháp luật

2 Động sản là những tài sản không phải là bất động sản

Dựa vào đặc tính thay thế của

vật:

- Vật đặc định và vật cùng

loại

- Vật tiêu hao và vật không

tiêu hao

Điều 112: Vật tiêu hao và vật không tiêu hao

Điều 113: Vật đặc định và vật cùng loại

Dựa vào khả năng phân chia:

- Vật chia được

- Vật không chia được

Điều 111: Vật chia được và vật không chia được

Dựa vào nguồn gốc:

- Hoa lợi

- Lợi tức

Điều 109: Hoa lợi, lợi tức

1 Hoa lợi là sản vật tự nhiên mà tài sản mang lại

2 Lợi tức là khoản lợi thu được từ việc khai thác tài sản

Dựa vào khả năng xác lập quyền

sở hữu:

- Vật có thể xác lập quyền

sở hữu

- Vật không thể xác lập

quyền sở hữu

Dựa vào khả năng tham gia giao - Vật được phép lưu thông

- Vật được phép giao dịch

- Vật cấm giao dịch

- Vật cấm lưu thông

- Vật hạn chế lưu thông

Không có quy định Điều 108: Tài sản hiện có và tài sản

hình thành trong tương lai Không có quy định

(Có tài liệu có cách chia vật

chính, vật phụ Vd: vật chính là

thửa ruộng, vật phụ là vật dùng

để khai thác công dụng, hoa lợi

của thửa ruộng như con bò, …)3

Điều 110: Vật chính vật phụ

Không có quy định này Điều 114: Vật đồng bộ

Các cách phân loại tài sản như trên đều nhằm mục đích thiết lập các quy chế pháp lý đối với từng loại tài sản.4

1.2 Kiến nghị hoàn thiện Bộ luật Dân sự 2015 về “vật”

Bộ luật dân sự 2015 được xây dựng dựa trên Luật La Mã nên trong một số điều luật của Bộ luật dân sự 2015 cũng có sự tương đồng về nội dung với luật La Mã, tuy nhiên Bộ luật dân sự 2015 cũng có cách phân loại vật khác so với luật La Mã như: Điều 110, Điều 114 Để hoàn thiện hơn Bộ luật dân sự 2015, em xin có kiến nghị sau:

Tại khoản 1 Điều 105, không nên sử dụng phương pháp liệt kê để định nghĩa thế nào là tài sản vì hiện nay có nhiều yếu tố cũng được coi là tài sản mà không chỉ có vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản Do đó việc sử dụng biện pháp liệt kê sẽ không thể bao trùm hết được tất cả những yếu tố được coi là tài sản khác trong thực tế hiện nay (ví dụ như giọng hát của ca sĩ, thông tin, …) Ngoài ra, ta cũng có thể thấy, hiện nay

3 Xem giáo trình Lu t La Mã, tr ậ ng Đ i h c Cầần Th , TS Nguyễễn Ng c Đi n, Nxb Chính tr Quốốc gia, Hà N i, 2009, ườ ạ ọ ơ ọ ệ ị ộ

tr 13

4 Tiễốp nh n lu t La Mã trong vi c xầy d ng chễố đ nh v t quyễần Vi t Nam hi n nay, Lễ Thu Trang, Đ i h c Quốốc gia ậ ậ ệ ự ị ậ ở ệ ệ ạ ọ

Hà N i, khoa Lu t, tr 58 ộ ậ

con người không chỉ quan tâm đến tài sản về mặt vật chất mà còn quan tâm đến tài sản về mặt tinh thần, ngoài ra, đặc điểm chung của tài sản là

đa số có thể định giá được Chính vì vậy, em xin kiến nghị sửa khoản 1

Điều 105 như sau: “Tài sản là những yếu tố vật chất và phi vật chất có thể định giá được.”

2 Quyền sở hữu

2.1 Đối sánh những quy định của Luật tư La Mã về quyền sở hữu và chế định về quyền sở hữu trong bộ luật dân sự 2015

Chế định vật quyền và đặc biệt là quyền sở hữu của người La Mã được xây dựng và phát triển qua nhiều thế hệ Luật La Mã mở rộng quyền năng của người chủ sở hữu đối với tài sản và chỉ giới hạn quyền của chủ sở hữu vì lợi ích của cá nhân khác và vì lợi ích của xã hội Bộ luật dân sự Việt Nam cũng có sự kế thừa nội dung của quyền sở hữu theo

tư pháp La Mã, tuy nhiên, chỉ xét về nội dung của quyền sở hữu thì nội dung quyền sở hữu quy định tại Bộ luật dân sự 2015 có phần hẹp hơn so với Luật La Mã

Nội dung của quyền sở hữu theo tư pháp La Mã và Bộ luật dân sự

2015 được trình bày trong bảng sau:

Quyền chiếm hữu (jus possidendi

hay dententio)

Quyền chiếm hữu (Điều 186 – Điều 188)

Quyền sử dụng (jus utendi) Quyền sử dụng (Điều 189 – Điều

191) Quyền hưởng dụng (jus fruendi) Chế định hưởng dụng được Bộ

luật dân sự 2015 quy định thuộc quyền khác đối với tài sản Quyền hưởng dụng trong Bộ luật

dân sự 2015 có cách hiểu khác so với quyền hưởng dụng trong Luật

La Mã

Quyền định đoạt số phận pháp lý

(jus abutendi)

Quyền định đoạt (Điều 192 – Điều 196)

Quyền đòi lại tài sản từ tay người

chiếm hữu khác (jus vindicandi)

Quyền đòi lại tài sản được quy định là chế định nhằm bảo vệ quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản trong Bộ luật dân sự 2015

Ngoài ra, các căn cứ phát sinh và chấm dứt quyền sở hữu của Luật La

Mã, Luật dân sự Việt Nam cũng có sự kế thừa về mặt nội dung và có phần hoàn thiện hơn so với Luật La Mã

2.2 Kiến nghị hoàn thiện Bộ luật Dân sự 2015 về quyền sở hữu

Trong Luật La Mã, người ta tách riêng chiếm hữu thành một vật quyền riêng biệt, theo đó, chiếm hữu với ý nghĩa pháp lý phải có 2 thành tố: thực tế chiếm giữ vật và coi vật đó là của mình mà không phụ thuộc vào ý chí của người khác Việc tách riêng chế định chiếm hữu và sở hữu lại có thể5

bảo vệ được lợi ích của người đang chiếm hữu tài sản trong thực tế một cách tốt hơn Theo đó, người đang chiếm hữu tài sản sẽ được suy đoán là chủ của tài sản và được miễn trách nhiệm phải chứng minh Do đó, việc chứng minh

sẽ thuộc về người không thực tế chiếm giữ tài sản Trên thực tế việc chứng minh sở hữu rõ ràng là phức tạp hơn nhiều so với chứng minh chiếm hữu và không phải lúc nào người phải chứng minh cũng đưa ra căn cú cho thấy mình là chủ sở hữu của tài sản

Theo Bộ luật dân sự 2015 quy định chiếm hữu là một nội dung của quyền sở hữu Tuy nhiên khi nghiên cứu Luật La Mã, với lý do được trình

5 Giáo trình Lu t La Mã, tr ậ ườ ng Đ i h c Lu t Hà N i, Nxb Cống an nhần dần, 2003, tr.63 ạ ọ ậ ộ

bày phía trên, em nhận thấy việc tách chiếm hữu ra thành một chế định riêng biệt có thể giúp pháp luật hoàn thiện hơn và đem lại nhiều lợi ích hơn trên thực tế Bởi lẽ chiếm hữu và sở hữu nhiều lúc sẽ không phải cùng là một chủ thể dẫn đến người sở hữu không phải cũng là người chiếm hữu và ngược lại Chính vì thế, chế định chiếm hữu và sở hữu cần được xây dựng theo những nội dung khác nhau và có cơ chế bảo vệ riêng Như vậy quyền lợi của người đang chiếm hữu sẽ được bảo đảm ở một mức độ nhất định Việc xây dựng chế định chiếm hữu cũng có thể dựa trên cơ sở xây dựng chế định này của Luật La Mã Hoàn thiện chế định về chiếm hữu cũng sẽ phần nào giúp Bộ luật dân sự 2015 trở nên hoàn thiện hơn, đặc biệt là trong thời kì hội nhập quốc tế.6

3 Quyền khác đối với tài sản

3.1 Đối sánh những quy định của tư pháp La Mã và Bộ luật dân sự 2015 về quyền khác đối với tài sản

Ngoài quyền chiếm hữu (possessio) và quyền sở hữu (proprietas), tư pháp La Mã còn quy định một số quyền đối với tài sản khác Do tư duy và kĩ thuật lập pháp, nhà làm luật Việt Nam hiện nay có những nhận định khác so với các luật gia của La Mã, theo quy định của Bộ luật dân sự 2015 các nhà làm luật Việt Nam coi cầm cố và thế chấp là phương pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ và quyền khác đối với tài sản chỉ bao gồm quyền đối với bất động sản liền kề, quyền hưởng dụng và quyền bề mặt quy định tại Điều 159 khoản 2

Quyền địa dịch (servitus):

- Địa dịch nông thôn

- Đia dịch thành thị

Quyền đối với bất động sản liền

kề (Điều 245 – Điều 256)

6 Tiễốp nh n lu t La Mã trong vi c xầy d ng chễố đ nh v t quyễần Vi t Nam hi n nay, Lễ Thu Trang, Đ i h c Quốốc gia ậ ậ ệ ự ị ậ ở ệ ệ ạ ọ

Hà N i, khoa Lu t, tr 71, 72 ộ ậ

Quyền dụng ích cá nhân

(usufructus)

Quyền hưởng dụng (Điều 257 – Điều 266)

Quyền được gieo cấy lâu dài truyền

đời đất nông nghiệp của người

khác (emphiteusis)

Không có quy định này

Quyền xây dựng các bất động sản

trên đất của người khác

(superficies)

Quyền bề mặt (Điều 267 -Điều 273)

Quyền đối với tài sản cầm cố

(fiducia cum creditore, pignus,

hypotheca)

Thuộc chế định khác

3.2 Kiến nghị hoàn thiện Bộ luật Dân sự 2015 về “quyền khác đối với tài sản”

Theo Luật La Mã, quyền địa dịch là quyền gắn liền với bất động sản, khi các bất động sản và các điều kiện để địa dịch được xác lập vẫn còn tồn tại thì địa dịch còn tồn tại hay không không phụ thuộc vào sự thay đổi của chủ sở hữu Do đó, quyền địa dích được xác lập có đối tượng là bất động sản chứ không phải người chủ sở hữu Qua tìm hiểu, nghiên cứu, em xin đưa ra kiến nghị như sau:

Trong các bộ luật dân sự trước đây, thuật ngữ “địa dịch” cũng không phải là thuật ngữ mới mẻ, do đó việc thay thuật ngữ này bằng thuật ngữ “bất động sản liền kề” có phần không hợp lí Thuật ngữ “địa dịch” (servitus) có tính chính xác và khái quát hơn (servire – phục vụ - một mảnh đất phục vụ nhu cầu một mảnh đất khác) Theo quy định của Điều 245 về quyền đối với7

bất động sản liền kề, nội dung của điều này hoàn toàn phù hợp với thuật ngữ

7 Giáo trình Lu t La Mã, tr ậ ườ ng Đ i h c Lu t Hà N i, Nxb Cống an nhần dần, 2003, tr 78 ạ ọ ậ ộ

“địa dịch” do đó, nên thay thế thuật ngữ “địa dịch” vào tên Điều 245 Như

vậy tên Điều 245 sẽ sửa thành “quyền địa dịch”.

4 Thừa kế

4.1 Những điểm khác biệt giữa quy định của tư pháp La Mã và

Bộ luật dân sự Việt Nam về chế định thừa kế Thừa kế trong pháp luật La Mã là việc chuyển dịch tài sản của người

đã chết cho một hoặc nhiều người khác còn sống Pháp luật về thừa kế của8

Luật La Mã và pháp luật về thừa kế ở Việt Nam có sự giống nhau về hình thức thừa kế: Thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật

Tuy nhiên, về nguyên tắc thừa kế, Luật La Mã có nguyên tắc thừa

hưởng toàn bộ, nguyên tắc không đồng thời thừa nhận hai phương thức phân chia di sản thừa kế và nguyên tắc thừa kế theo dòng họ gia chủ; còn về nguyên tắc chia thừa kế ở Việt Nam, nếu có di chúc thì chia theo di chúc, di chúc không chia hết thì chia theo pháp luật hoặc nếu không có di chúc thì chia theo pháp luật, rõ ràng về nguyên tắc thì luật dân sự Việt Nam công nhận cả hai phương thức chia di sản trên cùng một khối di sản thừa kế

Ngoài ra, về hàng thừa kế, người vợ góa và chồng góa chỉ xếp hàng

thừa kế thứ tư theo pháp luật La Mã, còn theo Bộ luật dân sự 2015, người vợ góa, chồng góa thuộc hàng thừa kế thứ nhất

4.2 Kiến nghị hoàn thiện Bộ luật Dân sự 2015 về thừa kế

Trong Luật La Mã, di sản của người để lại di sản không được di tặng hết mà chỉ được di tặng tối đa ¾ di sản để lại ¼ di sản còn lại cho người thừa

kế và người được di tặng phải thực hiện nghĩa vụ của người chết như những người thừa kế khác Tuy nhiên theo Bộ luật dân sự 2015 (Điều 646), chỉ quy định chung chung về di sản di tặng (“một phần di sản”) không quy định tối

đa là bao nhiêu, điều này có thể làm ảnh hưởng đến quyền lợi của những

8 Giáo trình Lu t La Mã, tr ậ ườ ng Đ i h c Lu t Hà N i, Nxb Cống an nhần dần, 2003, tr 169 ạ ọ ậ ộ

người thừa kế theo di chúc và theo pháp luật Do đó em kiến nghị bổ sung

khoản 1 Điều 646 như sau: “[…] Phần di sản dùng để di tặng sau khi đã thực hiện xong các nghĩa vụ tài sản tối đa bằng 2/3 di sản còn lại.” Như

vậy, phần di sản được di tặng đã bị giới hạn ở một mức vừa phải và người thừa kế được đảm bảo tối đa lợi ích của mình

C Lời kết

Luật La Mã mặc dù là pháp luật của nhà nước chiếm hữu nô lệ từ hàng ngàn năm trước nhưng những quy định được các luật gia La Mã xây dựng lại không hề lỗi thời mà còn mang tính kinh điển, trở thành cơ sở, nguồn cho các luật gia xây dựng luật dân sự của nhiều quốc gia châu Âu lục địa Tầm ảnh hưởng của Luật tư La Mã đến hệ thống pháp luật thế giới vô cùng sâu rộng Sự hoàn thiện của hệ thống pháp luật La Mã cũng là một nguồn để chúng ta tham khảo nhằm xây dựng một hệ thống luật dân sự tốt hơn trong hoàn cảnh ngày nay

Trên đây là phần trình bày của em về đề tài tiểu luận, do tài liệu tham khảo hạn chế và kiến thức còn chưa hoàn thiện, bài làm của em còn nhiều sai sót, những kiến nghị trên cũng là ý kiến chủ quan của em dựa trên các tài liệu tham khảo Em rất mong có thể nhận được những ý kiến nhận xét của thầy cô để hoàn thiện hơn bài làm cũng như kiến thức của mình

Em xin chân thành cảm ơn!