Tuân thủ dùng thuốc của người bệnh đái tháo đường týp 2 điều trị ngoại trú tại khoa khám bệnh, Bệnh viện Nội tiết Trung ương cơ sở Ngọc Hồi

Bài viết Tuân thủ dùng thuốc của người bệnh đái tháo đường týp 2 điều trị ngoại trú tại khoa khám bệnh, Bệnh viện Nội tiết Trung ương cơ sở Ngọc Hồi nghiên cứu mô tả cắt ngang thực hiện trên 220 người bệnh đái tháo đường týp 2 điều trị ngoại trú tại Khoa khám bệnh Bệnh viện Nội tiết Trung ương cơ sở Ngọc Hồi năm 2021 nhằm mô tả thực trạng tuân thủ điều trị dùng thuốc trên nhóm đối tượng này.

TUÂN THỦ DÙNG THUỐC CỦA NGƯỜI BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TÝP 2 ĐIỀU TRỊ NGOẠI TRÚ TẠI KHOA KHÁM BỆNH, BỆNH VIỆN NỘI TIẾT TRUNG ƯƠNG CƠ SỞ NGỌC HỒI NĂM 2021

Nguyễn Thị Thu Hà 1 *, Phạm Hoàng Anh 2 , Nguyễn Trọng Hưng 3 , Kiều Thị Hoa 1

1 Trường Đại học Y Hà Nội

2 Viện kiểm định Quốc gia Vắc xin và Sinh phẩm y tế, Hà Nội

3 Viện Dinh dưỡng Quốc gia, Hà Nội

TÓM TẮT

Nghiên cứu mô tả cắt ngang thực hiện trên 220 người bệnh đái tháo đường týp 2 điều trị ngoại trú tại Khoa khám bệnh Bệnh viện Nội tiết Trung ương cơ sở Ngọc Hồi năm 2021 nhằm mô tả thực trạng tuân thủ điều trị dùng thuốc trên nhóm đối tượng này Kết quả cho thấy 87,7% người bệnh đái tháo đường týp 2 điều trị ngoại trú tuân thủ dùng thuốc Trong tổng số 64 đối tượng quên thuốc có 71,9% đối tượng quên uống thuốc; 4,7% đối tượng quên thuốc tiêm; 23,4% đối tượng quên cả thuốc uống và thuốc tiêm Lý do chính khiến đối tượng quên thuốc uống là: do bận và quên Duy nhất chỉ có 1 đối tượng bỏ thuốc vì chuyển sang dùng thực phẩm chức năng Từ kết quả nghiên cứu, chúng tôi khuyến nghị cần tăng cường hướng dẫn và

tư vấn cụ thể về tuân thủ điều trị cho người bệnh đái tháo đường

Từ khóa: Đái tháo đường týp 2; tuân thủ dùng thuốc; Bệnh viện Nội tiết Trung ương cơ sở Ngọc Hồi

*Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hà

Địa chỉ: Trường Đại học Y Hà Nội

Điện thoại: 0939 110 889

Email: hanguyenhmu89@gmail.com

Ngày nhận bài: 15/07/2021 Ngày phản biện: 23/07/2021 Ngày đăng bài: 30/09/2021

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Đái tháo đường (ĐTĐ) là bệnh rối loạn

chuyển hóa có tốc độ gia tăng nhanh trên toàn

thế giới và đang trở thành một trong những

thách thức sức khỏe cộng đồng quan trọng nhất

với tất cả các quốc gia [1] Theo Liên đoàn Đái

tháo đường quốc tế (IDF), năm 2000 toàn thế

giới có 151 triệu người trong độ tuổi từ 20 - 79

bị ĐTĐ (chiếm 4,6% dân số) nhưng đến năm

2019 toàn thế giới đã có 463 triệu người bị ĐTĐ

(chiếm 9,3% dân số), trong đó chiếm trên 90%

là ĐTĐ týp 2 Đây là nguyên nhân gây ra cái

chết của 4,2 triệu người trên toàn thế giới, tiêu

tốn 760 tỉ đô la cho việc chăm sóc và điều trị

bệnh [2] Tại Việt Nam, theo ước tính của Bộ Y

tế, đối với người tuổi từ 20 - 79, bệnh ĐTĐ sẽ

tăng khoảng 78,5% trong giai đoạn 2017 - 2045

từ 3,53 triệu người mắc ĐTĐ năm 2017 tăng

lên 6,3 triệu người mắc ĐTĐ năm 2045 [3]

Hiện nay, yếu tố quyết định trong công tác điều

trị ĐTĐ là sự tuân thủ của người bệnh (NB) trong đó, việc tuân thủ dùng thuốc là một trong

4 yếu tố cốt lõi Người bệnh cần tuân thủ chế

độ điều trị dùng thuốc đều đặn suốt đời, đúng thuốc, đúng giờ, đúng liều lượng Theo khuyến cáo của WHO, NB mắc bệnh mạn tính được coi là tuân thủ điều trị thuốc khi phải thực hiện được ít nhất 90% phác đồ điều trị trong vòng 1 tháng Vì vậy, NB ĐTĐ được coi là không tuân thủ điều trị nếu số lần quên thuốc (uống/tiêm)

> 3 lần/tháng [4] Việc nghiên cứu về tuân thủ của NB sẽ có ý nghĩa rất lớn trong việc cung cấp thông tin cho các cán bộ y tế có thể nâng cao hiệu quả điều trị đái tháo đường

Hiện nay đã có rất nhiều nghiên cứu về tuân thủ điều trị đái tháo đường cả trên thế giới và Việt Nam Tuy nhiên với Bệnh viện Nội tiết Trung ương là cơ sở đầu ngành trong lĩnh vực Nội tiết - chuyển hóa, Khoa Khám bệnh - Bệnh viện Nội tiết Trung ương cơ sở Ngọc Hồi đang

DOI: https://doi.org/10.51403/0868-2836/2021/417

khám và điều trị ngoại trú cho khoảng 400 người

bệnh ĐTĐ týp 2 mỗi ngày thì tại đây vẫn chưa

có nghiên cứu nào về vấn đề này được thực hiện

Vì vậy chúng tôi tiến hành nghiên cứu nhằm

mục tiêu mô tả thực trạng tuân thủ dùng thuốc

của người bệnh đái tháo đường týp 2 điều trị

ngoại trú tại Khoa Khám bệnh - Bệnh viện Nội

tiết Trung ương cơ sở Ngọc Hồi năm 2021

II PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Người bệnh được chẩn đoán đái tháo đường

týp 2 đang được điều trị ngoại trú từ 6 tháng

trở lên tại Khoa Khám bệnh - Bệnh viện Nội

tiết Trung ương cơ sở Ngọc Hồi trong thời gian

nghiên cứu

Tiêu chuẩn loại trừ: Người bệnh không

đồng ý tham gia nghiên cứu, có biến chứng

nặng hoặc có rối loạn ý thức

2.2 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

Tại Khoa Khám bệnh - Bệnh viện Nội tiết

Trung ương cơ sở Ngọc Hồi từ 01/11/2020

-31/05/2021 (Thời gian thu thập số liệu: từ

04/01/2021 - 31/03/2021)

2.3 Thiết kế nghiên cứu

Mô tả cắt ngang

2.4 Cỡ mẫu nghiên cứu

Áp dụng công thức tính cỡ mẫu ước tính 1

tỷ lệ:

n = Z2

(1 - /2)

p (1 - p)

d2

Trong đó: n là cỡ mẫu nghiên cứu; p: tỷ lệ

tuân thủ điều trị ĐTĐ týp 2, chọn p = 0,86 (dựa

theo nghiên cứu thử trên 50 người bệnh ĐTĐ

týp 2 tại Khoa Khám bệnh - Bệnh viện Nội tiết

tra không hợp lệ, vì vậy cỡ mẫu nghiên cứu là

220 người bệnh

2.5 Phương pháp chọn mẫu

Chọn mẫu thuận tiện: Lựa chọn tất cả bệnh nhân đủ tiêu chuẩn trong khoảng thời gian nghiên cứu cho đến khi đủ 220 bệnh nhân

2.6 Biến số nghiên cứu

Nhóm biến số về đặc điểm nhân khẩu học (tuổi, giới, trình độ học vấn, BMI)

Nhóm biến số về tuân thủ điều trị: Tuân thủ dùng thuốc được đánh giá dựa trên việc uống thuốc/tiêm thuốc đầy đủ của bệnh nhân Vì vậy, nhóm biến số sẽ bao gồm: Tỷ lệ tuân thủ dùng thuốc, số lần quên thuốc/tháng, loại thuốc bị quên, lý do quên thuốc

2.7 Phương pháp thu thập thông tin

Nghiên cứu viên trực tại Khoa, tiếp cận và mời bệnh nhân đái tháo đường týp 2 đến khám tham gia nghiên cứu Bệnh nhân được phỏng vấn trực tiếp bằng bộ câu hỏi định lượng

2.8 Xử lý và phân tích số liệu

Số liệu sau khi thu thập, được nhập bằng phần mềm Epidata 3.1, làm sạch và phân tích bằng phần mềm Stata15 Các thống kê mô tả sẽ được thực hiện thông qua việc tính toán tần số,

tỷ lệ phần trăm

Tiêu chí đánh giá: Nếu bệnh nhân quên uống/ tiêm thuốc ≤ 3 lần/tháng thì được coi là tuân thủ điều trị và quên uống/tiêm thuốc > 3 lần/tháng được coi là không tuân thủ điều trị [4]

2.9 Đạo đức nghiên cứu

Nghiên cứu thực hiện dựa trên Quyết định 616/QĐ-ĐHYHN phê duyệt đề tài cơ sở của trường Đại học Y Hà Nội và sự đồng ý của Bệnh viện Nội tiết Trung ương cơ sở Ngọc Hồi

III KẾT QUẢ

3.1 Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu

Trong 220 đối tượng nghiên cứu, có 124

người bệnh ở nhóm tuổi ≥ 60 tuổi, chiếm

56,4%, cao hơn tỷ lệ người bệnh nhóm tuổi <

60 tuổi (43,6%); tỷ lệ người bệnh là nữ (55%)

cao hơn nam (45%); có 70,9% người bệnh có

trình độ từ trung học phổ thông trở lên, còn lại

có trình độ dưới trung học cơ sở (29,1%); đa

số người bệnh sống cùng người thân, chiếm 97,3%, chỉ có 6 người bệnh sống một mình, chiếm 2,7% Đa số người bệnh có thời gian điều trị bệnh trên 5 năm, chiếm 53,6%, 46,4%

NB có thời gian điều trị dưới 5 năm; có 59,5 % không mắc biến chứng, 30,9% mắc biến chứng, 9,5% không biết biến chứng

3.2 Thực trạng tuân thủ điều trị dùng thuốc của đối tượng

Kết quả cho thấy về thực hành dùng thuốc,

có 29,1% người bệnh (NB) sử dụng thuốc viên,

14,1% NB sử dụng thuốc tiêm và 56,8% NB

sử dụng cả thuốc uống và thuốc tiêm; 70,4%

NB thực hành dùng thuốc đúng theo đơn của

bác sỹ, 29,1% NB dùng thuốc theo đơn nhưng thỉnh thoảng quên, chỉ có 1 NB chiếm 0,5%

bỏ thuốc; đa số đối tượng sử dụng thuốc 2 lần/ ngày với thuốc viên là 60,3% và thuốc tiêm là 61,6%

Bảng 1 Thực hành dùng thuốc của đối tượng nghiên cứu (n = 220)

Chế độ dùng thuốc của đối tượng nghiên cứu trong tháng qua (n = 220)

Sử dụng thuốc viên (n = 189)

Sử dụng thuốc tiêm insulin (n = 156)

Thực hành dùng thuốc trong tháng vừa qua (n = 220)

Kết quả nghiên cứu cho thấy đa số NB quên

thuốc uống 71,9%, quên thuốc tiêm 4,7%, và

quên cả hai là 23,4%; 52,5% NB quên uống

thuốc ≤ 3 lần/tháng, 47,5% NB quên uống thuốc

> 3 lần/tháng và 83,3% NB quên tiêm thuốc ≤ 3 lần/tháng, 16,7% NB quên tiêm > 3 lần/tháng

Bảng 2 Thực trạng quên thuốc của đối tượng

Bảng 3 Lí do và cách xử trí khi quên thuốc

Loại thuốc quên (n = 64)

Số lượng thuốc viên bị quên (n = 61)

Quên sử dụng thuốc tiêm (n = 18)

Lý do quên uống thuốc (n = 61)

Xử trí khi quên uống thuốc (n = 61)

Lý do quên tiêm thuốc (n = 18)

Xử trí khi quên tiêm thuốc (n = 18)

Kết quả hình 1 cho thấy tỷ lệ người bệnh

ĐTĐ tuân thủ dùng thuốc chiếm 87,7%, tỷ lệ

không tuân thủ là 12,3%

IV BÀN LUẬN

Trong tổng số 220 đối tượng tham gia

nghiên cứu đa số có trình độ từ THPT trở lên

chiếm 70,9%, đa số đối tượng nghiên cứu

(ĐTNC) trên 60 tuổi chiếm 54,6%, tỷ lệ nữ giới

tham gia nghiên cứu là 55% Có 39,5% NB có

chỉ số BMI ≥ 25, tức là có 39,5% số NB được

chẩn đoán béo phì độ 1 trở lên, 97,3% NB sống

cùng người thân

Qua phân tích chúng tôi nhận thấy tỷ lệ NB

tuân thủ dùng thuốc rất cao 87,7% (Hình 1)

Kết quả nghiên cứu này cao hơn nghiên cứu

của Lý Chí Thành với tỷ lệ tuân thủ thuốc là

71,2% và nghiên cứu của Lê Thị Hương Giang

với tỷ lệ tuân thủ điều trị thuốc 78,1% [5, 6]

Kết quả này thể hiện NB đã nhận thức được

tầm quan trọng của việc tuân thủ dùng thuốc

Tuy nhiên vẫn còn 12,3% NB chưa tuân thủ

điều trị dùng thuốc đặt ra vấn đề cán bộ y tế cần

tăng cường công tác tư vấn dùng thuốc cho NB

Tỷ lệ NB sử dụng thuốc viên trong tháng

qua là 29,1%, thuốc tiêm là 14,1%, và sử dụng

cả 2 loại là 56,8%, kết quả này cao hơn so với

nghiên cứu của Nguyễn Trung Anh với tỷ lệ

NB sử dụng cả 2 loại thuốc là 5% [7] Tỷ lệ

quên thuốc viên (71,9%) nhiều hơn quên thuốc

tiêm (4,7%), tỷ lệ này phù hợp với kết quả

nghiên cứu của Đỗ Hồng Thanh (2018) [8] và Nguyễn Thanh Hà (2013) [9]

Mặc dù tỷ lệ tuân thủ thuốc là khá cao nhưng vẫn còn khá nhiều NB quên uống thuốc cụ thể

là 61 người quên thuốc viên và 18 người quên thuốc tiêm Lý do quên uống và tiêm do bận chiếm tỷ lệ khá cao là 54,1% và 72,2% (Bảng 3) Kết quả này của chúng tôi không phù hợp với nghiên cứu của Đỗ Hồng Thanh (2018) khi

lý do quên thuốc ở nghiên cứu này chủ yếu

do chủ quan của NB (quên) chiếm 59,3% và 62,2% [8] Có sự khác biệt này có thể là do đối tượng quên thuốc trong nghiên cứu của chúng tôi đa phần còn đang đi làm nên bận là lý do chính, còn nghiên cứu của Đỗ Hồng Thanh

có tỷ lệ cán bộ về hưu chiếm 74,7% nên lý do quên thuốc là quên [8] Tuy nhiên trong nghiên cứu của chúng tôi tỷ lệ NB quên thuốc uống

và thuốc tiêm do ý thức chủ quan của họ cũng chiếm tỷ lệ khá cao là 42,7% và 22,2% (Bảng 3) Nghiên cứu chúng tôi chỉ ra chỉ có 1 NB bỏ thuốc viên tuy nhiên kết quả này cũng cho thấy đối tượng này có hiểu biết về bệnh đái tháo đường còn chưa đúng, cán bộ y tế cần cung cấp thêm thông tin về bệnh đái tháo đường và tuyên truyền cho NB dùng thuốc đúng, đủ liều theo chỉ định đồng thời phối hợp với người nhà hướng dẫn NB cài đặt chế độ hẹn giờ để nhắc nhở NB uống thuốc

Một số hạn chế trong nghiên cứu của chúng tôi, đó là phương pháp nghiên cứu mô tả cắt ngang nên chỉ đánh giá được tuân thủ điều trị dùng thuốc tại một thời điểm ngắn trong thời

Hình 1 Thực trạng tuân thủ thuốc của đối tượng nghiên cứu (n = 220)

gian điều trị của bệnh nhân trong khi đó bệnh

nhân dùng thuốc cả đời nên con số này có thể

thay đổi theo thời gian Việc đánh giá thực

hành tuân thủ dùng thuốc thông qua tự báo cáo

của NB chứ chưa quan sát được thực tế khi NB

thực hành tại nhà, vì vậy đánh giá sự tuân thủ

điều trị có thể có sai số Do đó, cần có thêm các

nghiên cứu với quy mô lớn hơn và sâu hơn về

tuân thủ điều trị ở người bệnh ĐTĐ týp 2 để

có được cái nhìn toàn diện về vấn đề này trong

tương lai

V KẾT LUẬN

Tỷ lệ người bệnh đái tháo đường týp 2 điều

trị ngoại trú tại Khoa khám bệnh Bệnh viện

Nội tiết Trung ương 2 cơ sở Ngọc Hồi tuân

thủ thuốc khá cao (87,7%) Trong tổng số 64

đối tượng quên thuốc có 71,9% đối tượng quên

uống thuốc; 4,7% đối tượng quên thuốc tiêm;

23,4% đối tượng quên cả thuốc uống và thuốc

tiêm Lý do chính khiến đối tượng quên thuốc

uống là: do bận và yếu tố chủ quan chỉ đơn giản

là quên Duy nhất chỉ có 1 đối tượng bỏ thuốc

Từ kết nghiên cứu, chúng tôi khuyến nghị cần

tăng cường hướng dẫn và tư vấn cụ thể về tuân

thủ điều trị cho người bệnh đái tháo đường

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Chen L, Magliano DJ, Zimmet PZ The worldwide

epidemiology of type 2 diabetes mellitus present

and future perspectives Nat Rev Endocrinol 2011; 8(4): 228 - 236.

2 International Diabetes Federation IDF Diabetes Atlas Brussels Belgium 2019.

3 Sở y tế Hà Nội Đái tháo đường không phải "bệnh nhà giàu"- Cổng thông tin Bộ Y tế Accessed 26/07/2021 https://soyte.hanoi.gov.vn/tin-tuc-su-kien/-/asset_publisher/4IVkx5Jltnbg/content/ thong-tin-y-te-tren-cac-bao-ngay-12-10-2020.

4 WHO, IDF Definition and diagnosis of diabetes mellitus and intermediate hyperglycemia Report

of a WHO/IDF Consultation 2006.

5 Lý Chí Thành, Đỗ Văn Mai, Hoàng Đức Thái Sự tuân thủ điều trị của bệnh nhân Đái tháo đường týp

2 Tạp chí Y học Cộng đồng 2020; 62(1): 46 - 51

6 Nguyễn Thị Hải Thực trạng tuân thủ điều trị và một số yếu tố liên quan ở người bệnh đái tháo đường týp 2 điều trị ngoại trú tại phòng khám Nội tiết bệnh viện Bãi Cháy tỉnh Quảng Ninh năm

2015 Luận văn Thạc sĩ Quản lí bệnh viện, trường Đại học y tế Công cộng 2015.

7 Nguyễn Trung Anh, Hoàng Thị Thảo, Nguyễn Thị Thu Hương Thực trạng tuân thủ điều trị của bệnh nhân Đái tháo đường điều trị ngoại trú tại Bệnh viện đa khoa Thiệu Hóa Tạp chí Nội Tiết và Đái tháo đường 2020; 38: 18 - 23

8 Đỗ Hồng Thanh, Nguyễn Khắc Hiền, Phạm Huy Tuấn Kiệt và cộng sự Thực trạng tuân thủ điều trị của người bệnh đái tháo đường týp 2 được quản lý tại phòng khám nội tiết Bệnh viện Đa khoa Thanh Nhàn năm 2017 Tạp chí Y học dự phòng 2018; 28(1): 115 – 123.

9 Nguyễn Thanh Hà Mô tả thực hành tuân thủ điều trị của bệnh nhân đái tháo đường týp 2 điều trị ngoại trú tại bệnh viện Lão khoa Trung ương năm 2012 và một số yếu tố liên quan Luận văn tốt nghiệp bác sĩ y khoa, Trường Đại học Y Hà Nội 2013.

54 Tạp chí Y học dự phòng, Tập 31, số 8 - 2021

MEDICATION COMPLIANCE OF TYPE 2 DIABETES OUTPATIENTS TREATED AT THE DEPARTMENT OF MEDICAL EXAMINATION,

NATIONAL HOSPITAL OF ENDOCRINOLOGY,

NGOC HOI FACILITY IN 2021

Nguyen Thi Thu Ha 1 , Pham Hoang Anh 2 , Nguyen Trong Hung 3 , Kieu Thi Hoa 1

1 Hanoi Medical University

2 National Institute for Control of Vaccine and Biologicals, Hanoi

3 National Institute of Nutrition, Hanoi

A cross - sectional study on 220 patients

with type 2 diabetes treated as outpatients

at the Department of Medical Examination,

National Hospital of Endocrinology, Ngoc

Hoi campus in 2021 to describe the status of

medication compliance Results showed that

87.7% of outpatients with type 2 diabetes

adhered to medication Of the total 64 patients

who forgot to take the medicine, 71.9% of the

subjects forgot to take the medicine; 4.7%

of patients forgot the injection; 23.4% of

patients forgot both oral and injectable drugs The main reasons why subjects forgot to take their medication were: busyness and simply forgetting Only 1 patient quit smoking because

he switched to using functional foods From the research results, we recommend strengthening specific guidance and counseling on treatment adherence for people with diabetes

Keywords: Type 2 diabetes; medication

compliance; National Hospital of Endocrinology

- Ngoc Hoi facility