Tiểu luận kinh tế phát triển

Bài tiểu luận môn kinh tế phát triển do nhóm sinh viên trường Đại Học Kinh Tế - Luật TP.Hồ Chí Minh thực hiện. Đề tài Nợ nước ngoài của các nước đang phát triển sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích cho các bạn tìm các đề tài liên quan

BẢNG PHÂN CÔNG CÔNG VIỆC

Vũ Tuấn Kiệt Tìm tài liệu, số liệu Trong quá trình làm việc,

ngoài công việc riêng, các thành viên thường xuyên trao đổi đóng góp ý kiến và chia

sẽ công việc với nhau

Nguyễn Phước Tấn Viết thực trạng

Trần Thị Xuân Thủy Viết cơ sở lý thuyết

Phùng Minh Tuấn Viết giải pháp và đánh giá

NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN

-ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP.HCM TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT KHOA KINH TẾ

-Môn : Kinh Tế Phát Triển ĐỀ TÀI TIỂU LUẬN NỢ NƯỚC NGOÀI CỦA CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ HỌC GVHD: PGS.TS: NGUYỄN CHÍ HẢI

đang trở thành xu thế chung và tất yếu đối với tất cả các quốc gia Có thể hội nhậpquốc tế là càng có nhiều cơ hội đón đầu và tiếp cận với công nghệ mới, nguồn vốnmới Nhưng các nước đang phát triển muốn hội nhập, muốn phát triển cần phải cólượng vốn đầu tư rất lớn Nhưng chúng ta không thể chỉ trông chờ vào tiềm lực trongnước vốn đã không mạnh mà phải biết tận dụng và thu hút nguồn vốn dồi dào từ nướcngoài, trong đó, vay nợ là một phương cách quan trọng Sử dụng vốn vay nước ngoàihợp lý sẽ đem lại những hiệu quả hết sức to lớn, tạo tiền đề để thế hệ sau bức phá, đưađất nước đi lên nhanh chóng Thực tế,trong thời gian qua việc huy động vốn vay nướcngoài đã có nhiều chuyển biến và góp phần tích cực vào việc thúc đầy tăng trưởng kinh

tế của các nước đang phát triển Tuy nhiên điều đáng nói là việc sử dụng vốn vay cũngchính là tạo cho đất nước một gánh nặng nợ đáng kể.Chính vì thế, các nước cần phảihiểu rõ hiện trạng sử dụng nợ nước ngoài của mình, cần có những chiến lược cụ thể,hợp lý để quản lý nợ nước ngoài hiệu quả, nếu không chính các khoản nợ đó lại lànhững rào cản đối với sự phát triển kinh tế, cản trở quá trình hội nhập của các nước vàonền kinh tế thế giới

và đủ để phát triển đất nước Hầu hết các nước điều vay mượn lẫn nhau để có đượcnguồn vốn cần thiết và vấn đề là sẽ nợ mà nợ thì ra sao co tác động gì? Và xuhướng vay mượn nợ của nước có những động thái gì mới Đó là lí do nhóm thực

hiện đề tài “nợ nước ngoài của các nước đang phát triển”.

ngoài.

Chương 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NỢ NƯỚC NGOÀI

18

1.1 Các khái niệm

19

Nợ là gì?

20

Nợ là một thuật ngữ thường được sử dụng trong trường hợp nợ về tài sản Tuy nhiên,

nợ cũng có thể được sử dụng để chỉ các nghĩa vụ khác Trong trường hợp nợ tài sảnthì nợ là một cách sử dụng sức mua trước khi kiếm đủ tổng số tiền để trả cho sức mua

đó Các công ty cũng có thể sử dụng nợ như là một phần trong chiến lược tài chínhtổng thể của mình

21

Nợ được hình thành khi một người cho vay đồng ý cho người vay vay một lượng tàisản nhất định Trong xã hội hiện đại, nợ thường được đi kèm với sự đảm bảo khảnăng thanh toán với một mức lãi suất nhất định tính theo thời điểm

22

Nợ nước ngoài?

23

Khái niệm "Nợ nước ngoài" được nhóm các tổ chức quốc tế nghiên cứu

24

thống kê nợ nước ngoài, viết tắt là IWGEDS (International Working Group

25

on External Debt Statistics) đưa ra như sau : "Nợ nước ngoài của một quốc

26

gia tại một thời điểm nhất định là tổng số nợ theo hợp đồng chưa được thanh

27

toán mà người cư trú của quốc gia đó có trách nhiệm phải thanh toán cho

28

người không cư trú, bao gồm việc hoàn trả nợ gốc cùng (hoặc không cùng)

29

với lãi, hoặc trả nợ lãi cùng (hoặc không cùng) nợ gốc”

30

Căn cứ theo khái niệm trên ta thấy "nợ nước ngoài" ở đây đã bao hàm

31

cả tính chất pháp lý của tổng số tiền nợ mà một quốc gia có trách nhiệm phải

32

trả, phải thanh toán cho một hay nhiều quốc gia khác hoặc các tổ chức tài

33

chính quốc tế Có thể hiểu nợ nước ngoài là khoản cam kết đã được đưa vào

34

trong nước (đã giải ngân) và sẽ phải đưa ra ngoài nước để hoàn trả gốc

35

và/hoặc lãi Nó có thể bao gồm những khoản vay (ưu đãi hay thương mại),

36

ngắn hạn (bao gồm cả L/C trả chậm) hay trung dài hạn, những trái phiếu của

37

chính phủ hay công ty kể cả các khoản thuê mua tài chính và lợi nhuận mang

38

về nước của các công ty hay nhà đầu tư nước ngoài Khi một quốc gia đi vay

39

nước ngoài thì có thể hiểu đó là sự thỏa thuận giữa bên nước ngoài cho vay vàbên trong nước đi vay về việc bên đi vay sẽ được sử dụng một lượng vốn của

40

bên cho vay với thời hạn, lãi suất và các vấn đề liên quan khác như các điều

41

khoản đã thỏa thuận

42

Vốn vay nước ngoài với vốn đầu tư trực tiếp của nước ngoài cần được

43

phân biệt rõ như sau: vốn vay nước ngoài là số vốn mà chính phủ, các công ty

44

tư nhân của một quốc gia vay các tổ chức đầu tư quốc tế, các chính phủ, các

45

công ty tư nhân của quốc gia khác để thoả mãn nhu cầu đầu tư, tiêu dùng của

46

mình và có trách nhiệm phải thực hiện nghĩa vụ trả nợ bao gồm cả nợ gốc và

47

nợ lãi Trong trường hợp này người bỏ vốn và người tiếp nhận, quản lý sử

48

dụng vốn là hai chủ thể khác nhau Trái lại, vốn đầu tư trực tiếp của nước

49

ngoài là nguồn vốn do các nhà đầu tư nước ngoài đưa vào và trực tiếp quản

50

lý, sử dụng chịu trách nhiệm về rủi ro và trả nợ nếu đó là vốn vay của người

51

khác Như vậy ở đây người bỏ vốn và người quản lý, sử dụng vốn là một chủ

52

thể duy nhất.

53

54

1.2 Nguồn gốc nợ và phân loại nợ

55

- Nguồn gốc nợ:

56

Ở các nước đang phát triển: nợ được hình thành từ việc vay để phục vụ một

số mục đích nhất định như:

57

+Nhu cầu vay để tiêu dùng

58

+Nhu cầu để đầu tư công nghiệp, vốn để phát triển

59

+Do khả năng quản lý của các nước đang phát triển còn kém nên có 2 sự lựachọn: thứ nhất phát hành tiền nhưng cách này có thể gây ra lạm phát và ảnhhưởng đến nền kinh tế quốc gia; thứ hai là đi vay nước ngoài và cách này đượcnhiều quốc gia lựa chọn.

60

+ Do những thảm họa thiên tai như sống thần, lũ lụt, mưa bão, động đất…thìnguồn vốn vay sẽ giúp các nước này khắc phục hậu quả trước mắt.

61

Đó là một số nguyên nhân hình thành nên nợ nước ngoài của các nước đangphát triển.

62

Sở dĩ có nợ nước ngoài là do xuất phát từ lợi ích của các nước: Nước kém pháttriển thì có thu nhập thấp, nguồn vốn khan hiếm nhưng tồn tại nhiều cơ hội đầu

tư trong nước,có tiềm năng thu lợi cao Ngoài ra còn có tỷ lệ vốn so với nhâncông thấp nên tư bản sẽ cao.Nước phát triển thì ngược lại có thu nhập cao,thịtrường vốn phát triển trong khi đó tỷ lệ vốn so voi nhân công lại cao nên tư bản

sẽ thấp, dẫn đến hạn chế cơ cấu đầu tư trong nước Thấy dược lợi ích từ việccho vay nên các nước phát triển tăng dần các khoản cho vay với các nước đangphát triển vì họ nghĩ rằng có thể tận dụng được nguồn nguyên liệu từ các nướcđang phát triển để hỗ trợ tái thiết và tăng trưởng kinh tế của mình.Còn các nướcnước đang phát triển có thể tận dụng nguồn vốn đó để đầu tư chi tiêu cho cácnhu cầu của quốc gia và góp phần thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế

63

Tuy nhiên từ những năm 90 của thế kỷ XX đến nay thì không chỉ những cácnước đang phát triển mới đi vay nợ mà chính ở những nước phát triển (nhữngchủ nợ) cũng vay nợ nước ngoài.

64

Hãy cam kết giúp đỡ các nước nghèo

Ta có cấp tiền cho việc này không?Không

65

- Phân loại nợ:

66

• Theo chủ thể đi vay:

67

Nợ tư nhân

68

Loại nợ này bao gồm nợ nước ngoài của khu vực tư nhân không đượcchính phủ bảo lãnh theo hơp đồng Về bản chất đây là khoản nợ do khu vực tưnhân tự vay tự trả.

69

Nợ công và nợ tư nhân được chính phủ bảo lãnh

70

Nợ công là các nghĩa vụ nợ của các khu vực công và bao gồm nợ của khu vực

71

công cùng với nợ của khu vực tư nhân được khu vực công bảo lãnh.

72

Nợ nước ngoài của khu vực tư nhân được chínhphủ bảo lãnh được xácđịnh là cáccông nợ nước ngoài của khu vực tư nhân mà dịch vụ trả nợ được bảo lãnh theo hợp đồng bởi một đối tượng thuộc khu vực công

cư trú tại cùng một nền kinh tế với khoản nợ đó

73

• Theo loại hình vay:

74

Vay hỗ trợ phát triển chính thức

75

Theo định nghĩa của Tổ chức Hợp tác Kinh tế và Phát triển

76

(OECD),hỗ trợ phát triển chính thức bao gồm các khoản chuyển giao songphương (giữa các quốc gia) hoặc đa phương (từ các tổ chức quốc tế cho chínhphủ) trong đó ít nhất 25% tổng giá trị chuyển khoản là cho không.

77

Các ưu đãi: Lãi suất thấp (dưới 2%, trung bình từ 0.25%năm).Thời gian chovay cũng như thời gian ân hạn dài (25-40 năm mới phải hoàn trả và thời gian

ân hạn 8-10 năm).Trong nguồn vốn ODA luôn có một phần viện trợ khônghoàn lại, thấp nhất là 25% của tổng số vốn ODA

78

 Do đó các nước đang phát triển thường hướng tới nguồn vốn này và tận dụngtối đa chúng vào quá trình xây dựng và phát triển đất nước.

79

80

Vay thương mại

81

Khácvới vay hỗ trợ phát triển chính thức,vay thương mạikhông ưucó ưu đãi cả

về lãi suất và thời gian ân hạn, lãi suất vay thương mại là lãi xuất trên thịtrường tài chính quốc tế và thường thay đổi theo lãi xuất thị trường Chính vìthế, chúng ít dược chính phủ lựa chọn chỉ khi không còn các nào khác thì chínhmới chấp nhận vay

82

83

84

85

86

• Theo thời hạn vay:

87

Nợ ngắn hạn

88

Nợ ngắn hạn là loại nợ có thời gian đáo

hạn từ một năm trở xuống.Nợ ngắn hạn thường không thuộc đối tượng quản lý một cách chặt chẽ như nợ dài hạn

89

Tuy nhiân nếu nợ ngắn hạn khơng trả được sẽ gây mất ổn định ch hệ thống ngân hàng Đặc biệt khi tỷ trọng nợ ngắn hạn trong tổng nợ có xu hướng tăng phải hết sức thận trọng vỡ luồng vốn rút ra đột ngột có thể gây bất ổn cho nềntài chính quốc gia.

90

Nợ dài hạn

91

Nợ dài hạn là những khoản nợ có thời gian đáo hạn gốc theo hợp đồng hoặc cógia hạn kéo dài trên một năm tính từ ngày ký kết vay nợ cho tới ngày đến hạn khoản thanh toán cuối cùng.Nợ dài hạn là loạinợ được quan tâm quản lý nhiều hơn do khả năng tác động lớn đến nền tài chính quốc gia.

92

• Theo chủ thể cho vay:

93

Nợ song phương

94

Đến từ Chính phủ một nước như các nước thuộc tổ chức OECD và các nước

95

khác hoặc đến từ một tổ chức quốc tế nhân danh một Chính phủ duy nhất dướidạng hỗ trợ tài chính, viện trợ nhân đạo bằng hiện vật.

96

Nợ đa phương

97

Đến chủ yếu từ các cơ quan của Liên hợp quốc, Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF),các ngân hàng phát triển trong khu vực,các cơ quan đa phương như OPECvà liên chính phủ…

98

• Theo lãi suất vay:

99

Lãi suất cố định: Hàng năm, bên vay phải trả một số lãi bằng số dư nợ

nhân với lãi suất cố định được quy định một lần ngay từ khi ký hợp đồng vay

100

Lãi suất thả nổi: Người vay phải trả lãi suất của các khoản vay theo lãi

suất thị trường tự do

101

- Phân loại mức độ nợ của các nước

102

Nhiều nước trên thế giới, nhất là các nước đang phát triển, đặc biệt là cácnước nghèo phải vay của nước ngoài để có tiền trang trải cho đầu tư phát triểnđất nước và một phần để tiêu dùng, ngoài ra còn một số trường hợp đặc biệt,như phải chi dùng cho chiến tranh Để đánh giá mức độ nợ của các quốc gia,Ngân hàng Thế giới (WB) đã đưa ra một số tiêu chuẩn để đánh giá nợ nướcngoài của các quốc gia đó:

103

Căn cứ vào GNI bình quân đầu người, chia các nước ra thành một số nhóm:

104

Các nước có thu nhập thấp (dưới 761 USD/năm), các nước có thu nhậptrung bình thấp (từ 761 đến 3030 USD/năm), các nước có thu nhập trung bìnhcao (từ 3031 đến 9360 USD/năm), các nước có thu nhập cao (trên 9360USD/năm) Các nước có thu nhập cao thì khả năng trả nợ cao, hoặc không lànước đi vay mà còn là nước cho vay.

105

Căn cứ vào khả năng thanh toán, thì chia ra: Các nước có khả năng thanhtoán là đảm bảo việc trả nợ gốc khi đến hạn và trả nợ lãi đều đặn; các nướckhông có khả năng thanh toán là các nước không trả được nợ gốc khi đến hạn,

do đó phải thương lượng lại cơ cấu nợ, tiến độ trả nợ và kèm theo một ân hạntrong thời gian đó Thậm chí có nhũng nước không có khả năng trả nợ, dẫn đến

vỡ nợ và các nước chủ nợ không có cách nào khác ngoài việc xoá nợ, như một

số nước châu Phi đã được nhóm nước G8 phải xoá nợ tới trên 30 tỷ USD

106

Bảng phân loại nợ của các nước

107

Chi phí trả nợ/GNI

Nguồn: tổng cục thống kê

109

Tổng số nợ: tính theo giá trị tuyệt đối của một đồng tiền chuyển đổi tự do nào

đó, thường là USD

110

+ Số nợ đã trả: tính theo giá trị tuyệt đối của một đồng tiền chuyển đổi tự do.

111

+ Tỷ lệ nợ/xuất khẩu (%): nếu < 165% thì mức nợ chưa đáng lo ngại.

112

+ Tỷ lẹ nợ/GNI(%): nếu tỉ lệ này từ 50% trở lên là mắc nợ nhiều.

113

+ Tỷ lệ trả nợ (%): là tỷ số giũa chi phí trả nợ gốc và lãi chia cho giá trị xuấtkhẩu hàng hóa và dịch vụ trong năm nhân với 100.

114

+ tỷ lệ trả lãi so với thu nhập xuất khẩu hàng hóa dịch vụ (%) : có nghĩa là khimột số lớn nợ ko trả nợ gốc nữa mà chỉ trả nợ một phần.

115

Căn cứ vào các chỉ tiêu đánh giá mức độ nợ nần và khả năng trả nợ nướcngoài trên đây mà ta đánh giá mức độ nợ của một quốc gia con nợ.

116

Việc phân loại theo mức độ nợ này có chủ ý chỉ ra rằng các nước nếu rơivào các nước nợ quá nhiều thì khả năng trả nợ là rất khó khăn, thậm chí trong

đó các nước không có khả năng trả nợ Liên Hợp Quốc đã lập danh sách cácnước nghèo, nợ nần quá nhiều (HIPCs) trên toàn thế giới, bao gồm 24 nước, hầuhết ở châu Phi và một số nước ở khu vực Mỹ Latinh không ít nước thuộc nhóm

nợ vừa phải, nhưng cũng không có khả năng thanh toán, thì các nhà tài chính vàngân hàng của các nước này phải thay mặt Chính phủ để đi thương lượng nhằmkéo dài thời gian trả nợ, có thể xin giảm bớt lãi suất…

117

1.3 Các tiêu chí đánh giá nợ nước ngoài

118

Để đánh giá mức độ nợ của nước ngoài, các chỉ tiêu thường được các tổ chứcquốc tế thường dùng là:

119

• Khả năng hoàn trả nợ vay nước ngoài:

120

Tổng nợ/Tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hoá dịch vụ: Chỉ tiêu này biểu diễn tỷ

lệ nợ nước ngoài bao gồm nợ tư nhân, nợ được Chính phủ bảo lãnh trên thunhập xuất khẩu hàng hoá và dịch vụ Ý tưởng sử dụng chỉ tiêu này là nhằm phảnánh nguồn thu xuất khẩu hàng hoá và dịch vụ là phương tiện mà một quốc gia

có thể sử dụng để trả nợ nước ngoài Những khó khăn khi sử dụng chỉ tiêu nàylà: Nguồn thu xuất khẩu dễ biến động từ năm này sang năm khác, ngoài ra cũng

có những phương án khác để nước con nợ có thể sử dụng để trả nợ nước ngoài

mà không nhất thiết phải tăng xuất khẩu

121

• Tỷ lệ nợ nước ngoài so với thu nhập quốc gia

122

Nợ/GNI: Đây là chỉ tiêu đánh giá khả năng trả nợ thông qua thu nhập quốc dânđược tạo ra Hay nói cách khác, nó phản ánh khả năng hấp thụ vốn vay nướcngoài Thông thường các nước đang phát triển thường đánh giá cao giá trị đồngnội tệ hoặc sử dụng chế độ đa tỷ giá dẫn tới làm giảm tình trạng trầm trọng của

nợ Do vậy, tình trạng nợ có thể không được đánh giá đúng mức

123

• Tỷ lệ trả nợ

124

Tổng nợ phải trả hàng năm/Kim ngạch thu xuất khẩu: Còn gọi là tỷ lệ dịch vụ

nợ (nợ gốc và lãi phải thanh toán so với giá trị xuất khẩu) Đây là một tiêu chíquan trọng, phản ánh quan hệ giữa nghĩa vụ nợ phải trả so với năng lực xuấtkhẩu hàng hoá và dịch vụ của quốc gia đi vay

125

• Tỷ lệ trả lãi

126

Tổng lãi phải trả hàng năm/Kim ngạch thu xuất khẩu: Còn gọi là tỷ lệ dịch vụlãi hay tỷ lệ giữa tổng lãi phải trả so với kim ngạch xuất khẩu Một quốc giaphải thanh toán lãi với mức lãi suất được quy định trong cam kết cho vay, thôngthường lãi này được trích từ thu nhập xuất khẩu.

127

Các chỉ tiêu đánh giá cơ cấu nợ nước ngoài:

128

Cơ cấu nợ hàm chứa những thông tin quan trọng về mức đô rủi ro của viêcvay nợ Thông thường rủi ro sẽ cao khi tỷ trọng nợ ngắn hạn, tỷ lê nợ thươngmại và tỷ lê nợ song phương cao Các chỉ tiêu đánh giá cơ cấu gồm:

129

Nợ ngắn hạn/Tổng nợ: Phản ánh tỷ trọng các khoản nợ cần thanh toán trong

thời gian nhỏ hơn môt năm trong tổng nợ Tỷ lê này càng cao, áp lực trả nợcàng lớn

130