Vai trò và tác dụng của bài tập thí nghiệm trong việc rèn luyện tính tích cực, tự giác chủ động và sáng tạo của học sinh trong quá trình dạy và học môn hoá học 6... Xuất phát từ suy nghĩ
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT LÊ VĂN HƯU
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
KINH NGHIỆM SỬ DỤNG BÀI TẬP THỰC NGHIỆM
HOÁ HỮU CƠ NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢNG DẠY
MÔN HOÁ HỌC TẠI TRƯỜNG THPT LÊ VĂN HƯU
Người thực hiện: Trần Hùng Chỉnh Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực: Hoá Học
THANH HÓA NĂM 2022
Trang 2MỤC LỤC
1 MỞ ĐẦU 2
1.1 Lí do chọn đề tài 2
1.2 Mục đích nghiên cứu 2
1.3 Đối tượng nghiên cứu 2
1.4 Phương pháp nghiên cứu 2
1.5 Những điểm mới trong sáng kiến kinh nghiệm 3
2 NỘI DUNG 4
2.1 Tổng quan lí thuyết 4
2.1.1 Cơ sở lí luận của sự phát triển năng lực học sinh trong quá trình nhận thức và học tập 4
2.1.1.1 Tính tích cực, tự lực nhận thức và mối quan hệ giữa chúng 4
2.1.1.2 Hứng thú nhận thức 4
2.1.1.3 Sự phát triển năng lực của học sinh trong dạy học phổ thông 4
2.1.2 Những con đường cơ bản để phát triển năng lực của học sinh trong học tập môn hoá học 5
2.1.3 Rèn luyện tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh trong học tập môn hoá học 5
2.1.4 Học sinh phải làm gì để rèn luyện cho mình tính tích cực, chủ động và sáng tạo 5 2.1.5 Vai trò và tác dụng của bài tập thí nghiệm trong việc rèn luyện tính tích cực,
tự giác chủ động và sáng tạo của học sinh trong quá trình dạy và học môn hoá học 6
Trang 32.1.5.1 Tác dụng trí dục 6
2.1.5.2 Tác dụng giáo dục tư tưởng 7
2.1.5.3.Tác dụng giáo dục kỹ thuật tổng hợp phục vụ đời sống và sản xuất 7
2.1.6 Vai trò và tác dụng của thí nghiệm hoá học trong việc dạy và học môn hoá học 7
2.2 Vài nét và thực trạng của việc sử dụng bài tập thực nghiệm hoá học và thực hành hoá học ở trường THPT Lê Văn Hưu hiện nay 7
2.2.1 Đối với nhà trường 7
2.2.2 Đối với giáo viên 7
2.2.3 Đối với học sinh 7
2.3 Một số biện pháp sử dụng bài tập thực nghiệm hoá học hữu cơ lớp 12 để nâng cao chất lượng dạy học lớp 12 ở trường THPT Lê Văn Hưu 8
2.3.1 Biện pháp 1: Phân loại các bài tập thực nghiệm 8
2.3.1.1 Bài tập thực nghiệm định tính gồm các dạng sau 8
2.3.1.2 Bài tập thực nghiệm định lượng 8
2.3.2 Biện pháp 2: Lựa chọn và phân loại theo mức độ nhận biết, thông hiểu, vận dụng và vận dụng cao các bài tập thực nghiệm hữu cơ lớp 12 THPT 9
2.3.2.1 Đối với học sinh yếu, kém 9
2.3.2.2 Đối với học sinh trung bình 9
2.3.2.3 Đối với học sinh khá giỏi 10
2.3.3 Biện pháp 3 13
2.3.4 Biện pháp 4 13
Trang 42.3.5 Biện pháp 5: Kiểm tra đánh giá 13
2.3.5.1 Đối với học sinh yếu kém 14
2.3.5.2 Đối với học sinh trung bình 14
2.3.5.3 Đối với học sinh khá, giỏi 14
2.3.6 Biện pháp 6 14
2.4 Triển khai thực nghiệm sư phạm và kết quả đạt được 14
2.4.1.Thực nghiệm sư phạm và kết quả khảo sát trực tiếp 14
2.4.2 Kết quả minh chứng về sự tiến bộ của học sinh khi sử dụng các biện phát nêu trên 16
3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 21
3.1 Kết luận 21
3.2 Kiến nghị 21
TÀI LIỆU THAM KHẢO 22
1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài
Chương trình giáo dục phổ thông mới ban hành ngày 26/12/2018 với mục tiêu của giúp học sinh tiếp tục phát triển những phẩm chất, năng lực cần thiết đối với
Trang 5người lao động, hình thành ý thức và nhân cách công dân, khả năng tự học và ýthức học tập suốt đời.
Hoá học là một môn khoa học thực nghiệm Vì vậy các thí nghiệm hoá họcđóng vai trò rất quan trọng trong đào tạo và giảng dạy môn hoá học ở các trườngphổ thông Trong đó, bài tập hoá học, đặc biệt là các bài tập thực nghiệm hoá họccũng có tác dụng rất lớn đến sự phát triển các năng lực cho học sinh
Bài tập thực nghiệm hoá học là một trong những xu hướng phát triển của bàitập hiện nay Nó có khả năng phát triển năng lực tư duy cho học sinh ở cả baphương diện: lý thuyết, thực hành và ứng dụng Giải bài tập thực nghiệm hoá học làmột cách thức học tập tích cực đối với học sinh Thông qua giải các bài tập thựcnghiệm, học sinh thường xuyên củng cố được các kiến thức lý thuyết, nâng cao kỹnăng, thực hành và vận dụng các kiến thức học được để giải quyết các vấn đề trongthực tiễn
Xuất phát từ suy nghĩ đó, với vốn kiến thức và kinh nghiệm của mình, tôi đã
chọn đề tài: “Kinh nghiệm sử dụng bài tập thực nghiệm hóa hữu cơ nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy môn Hóa học tại trường THPT Lê Văn Hưu ”
1.2 Mục đích nghiên cứu
Mục đích của đề tài là xây dựng và chọn lọc được một số bài tập thực nghiệmhoá học, để rèn luyện cho học sinh năng lực tích cực, chủ động, sáng tạo trong họctập môn hoá học; để học sinh nâng cao kỹ năng, thực hành hoá học và vận dụng cáckiến thức đã học để giải quyết các vấn đề trong thực tiễn, tạo ra hứng thú học tậpcho các em
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Chương trình hoá học hữu cơ lớp 12 ở trường THPT
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu tổng hợp tài liệu và tổng quan lý thuyết
Tìm hiểu, sưu tập, chọn lọc các bài tập từ các tài liệu tham khảo
Nghiên cứu thực tiễn: Trao đổi, tìm hiểu việc dạy và học môn hoá học và vềtình hình sử dụng bài tập thực nghiệm ở trường phổ thông
Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở trường phổ thông
1.5 Những điểm mới trong sáng kiến kinh nghiệm
Trang 6Phân loại được các loại bài tập thực nghiệm hữu cơ theo từng mức độ áp dụngcho từng đối tượng học sinh.
Sử dụng tốt các biện pháp để nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường
Trang 72 NỘI DUNG 2.1 Tổng quan lí thuyết
2.1.1 Cơ sở lí luận của sự phát triển năng lực học sinh trong quá trình nhận thức và học tập
2.1.1.1 Tính tích cực, tự lực nhận thức và mối quan hệ giữa chúng
- Tính tích cực nhận thức
“Tính tích cực nhận thức là thái độ cải tạo chủ thể đối với khách thể thôngqua sự huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lý nhằm giải quyết các vấn đềhọc tập – nhận thức Nó vừa là mục đích hoạt động, vừa là phương tiện, vừa là điềukiện để đạt được mục đích và vừa là kết quả của hoạt động Nó là phẩm chất hoạtđộng của cá nhân
tự lực nhận thức mà thiếu tính tích cực nhận thức
2.1.1.2 Hứng thú nhận thức
“Hứng thú nhận thức là khuynh hướng lựa chọn đặc biệt của cá nhân đối vớiquá trình nhận thức Tính chất lựa chọn của cá nhân được biểu thị trong một lĩnhvực tri thức nào đó Con người muốn đi sâu vào lĩnh vực đó để nghiên cứu nắmvững những giá trị của nó”
2.1.1.3 Sự phát triển năng lực của học sinh trong dạy học phổ thông
Mỗi tri thức mới đều gây một tác động nhất định đến sự phát triển tư duy củacon người, mà tính chất của sự phát triển trí tuệ lại quyết định trình độ lĩnh hội trithức Bởi vậy cùng với việc trang bị cho học sinh hệ thống tri thức khoa học thìmột trong những nhiệm vụ cơ bản của dạy học trước kia, hiện nay và sau này vẫn làphát triển tư duy học sinh trong quá trình nắm tri thức các môn học…
Trang 82.1.2 Những con đường cơ bản để phát triển năng lực của học sinh trong học tập môn hoá học
Có rất nhiều con đường phát triển trí lực của học sinh trong quá trình dạy học,nhưng có ba con đường chủ yếu:
Thứ nhất, hình thành những tri thức sâu sắc hơn thuộc môn học;
Thứ hai, dạy cho học sinh những thao tác hành động trí tuệ (thao tác tư duy)quan trọng nhất đối với việc lĩnh hội giáo trình hoá học;
Thứ ba, sử dụng rộng rãi các biện pháp và phương pháp dạy học có tác dụngnâng cao tối đa tính tích cực hoạt động học tập của học sinh, bỗi dưỡng ở học sinhtính độc lập hứng thú nhận thức và áp dụng một cách có suy nghĩ các tri thức vànhững dạng công tác học tập trong lớp cũng như các hoạt động ngoài lớp khác nhaunhư: Việc sử dụng các thí nghiệm hoá học thực hành, thí nghiệm hoá học vui, thínghiệm biểu diễn, đặc biệt là các bài tập thí nghiệm hoá học trong giảng dạy và họctập môn hoá học
2.1.3 Rèn luyện tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh trong học tập môn hoá học
Để phát huy tính tích cực của học sinh giáo viên cần:
- Đặt cho học sinh những câu hỏi, những bài tập có tính chất nê vấn đề vàhọc sinh giải quyết nó thông qua những suy nghĩ, trao đổi và thảo luận hoặc thôngqua các thí nghiệm, bài tập thí nghiệm hay các bài tập hoá học nói chung
- Đề ra công việc cho học sinh mang tính chất nghiên cứu
- Sử dụng két hợp đồng thời, hợp lý các phương tiện trực quan, đồ dùng dạyhọc của môn học
- Tạo ra các tình huống có vấn đề và kích thích lòng ham muốn, đam mêkhoa học của học sinh
2.1.4 Học sinh phải làm gì để rèn luyện cho mình tính tích cực, chủ động và sáng tạo
Trong xã hội phát triển, sự bùng nổ thông tin, khoa học và công nghệ pháttriển mạnh mẽ, thì dạy học không chỉ dạy kiến thức mà còn phải dạy phương pháphọc tập cho học sinh Bản thân học sinh cần phải có phương pháp nghiên cứu, màcốt lõi của phương pháp học là phương pháp tự học
Trang 9Việc học là nhiệm vụ của người học, không ai có thể tay thế được Để học tốttất cả các môn học nói chung và môn hoá học nói riêng đầu tiên ta phải cần phải cóđối với người học đó là sự nỗ lực của bản thân người học, phải có ý chí quyết tâmcao độ, phải tích cực học tập, mong muốn học giỏi, học giỏi hôm nay gắn liền với
sự thành đạt của cuộc sống tương lai sau này
Hãy thoát khỏi tình trạng bị động, khắc phục “chứng ngại nhận thức” vì đây làyếu tố cơ bản làm cho năng lực tự học kém, không có đà ban đầu, thiếu độc lập suynghĩ
Để có thể lao động sáng tạo sau này, ngay từ bây giờ mỗi học sinh phải tự tậpluyện “sáng tạo” nhờ thông qua các câu hỏi, bài toán và các vấn đề học tập thựctiễn chứ không phải chỉ bổ sung tri thức mới vào trí nhớ của mình
Tập quan sát và đặt ra những vấn đề trước các hiện tượng khác đôi khi ngườikhác không quan tâm hoặc không chú ý đến
Phải có những hứng thú học tập bộ môn, phá vỡ chứng ngại và thông hiểu cácnội dung kiến thức Đó là cơ sở đầu tiên cho những hứng thú học tập, điều kiện cơbản để phát triển trí tuệ cho học sinh với hiệu quả cao nhất, trước hết học sinh phải
ý thức được lợi ích lao động, học tập, động cơ hoạt động, học tập của mình: Chỉ cóthích thú với một hoạt động nào đó mới đảm bảo cho hoạt động đó tích cực
2.1.5 Vai trò và tác dụng của bài tập thí nghiệm trong việc rèn luyện tính tích cực, tự giác chủ động và sáng tạo của học sinh trong quá trình dạy và học môn hoá học
2.1.5.1 Tác dụng trí dục
- Bài tập thí nghiệm làm hiểu sâu hơn các kiến thức đã học
- Bài tập thí nghiệm hoá học có tác dụng mở rộng hiểu biết của học sinh mộtcách sinh động, phong phú, nâng cao hiểu biết của học sinh
- Bài tập thí nghiệm hoá học có tác dụng củng cố các kiến thức cũ một cáchthường xuyên và hệ thống các khái niệm đã học…
- Bài tập hoá học nói chung và bài tập thí nghiệm hoá học nói riêng có tácdụng rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo hoá học cần thiết cho học sinh, đặc biệt là kỹ năngthực hành hoá học…
- Bài tập thí nghiệm hoá học có tác dụng tạo điều kiện để phát huy tư duy, rènluyện tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh…
Trang 102.1.5.2 Tác dụng giáo dục tư tưởng
Giúp học sinh tin tưởng hơn vào khoa học, kỹ thuật và công nghệ
2.1.5.3 Tác dụng giáo dục kỹ thuật tổng hợp phục vụ đời sống và sản xuất
2.1.6 Vai trò và tác dụng của thí nghiệm hoá học trong việc dạy và học môn hoá học
Theo quan điểm của lý luận dạy học hiện đại, trong quá trình giảng dạy mônhoá học nếu chỉ có sự trình bầy của giáo viên không thôi thì nghệ thuật trình bầycao đến đâu đi chăng nữa cũng không đảm bảo việc lĩnh hội tri thức khoa học củangười học ở mức độ cao…
Tóm lại, thí nghiệm hoá học có vai trò bậc nhất trong việc giảng dạy và họctập môn hoá học Nó có tác dụng làm phát triển tính tích cực, tính độc lập, óc sángkiến, những hứng thú nhận thức và nâng cao lòng tin vào khoa học cho học sinh
2.2 Vài nét và thực trạng của việc sử dụng bài tập thực nghiệm hoá học và thực hành hoá học ở trường THPT Lê Văn Hưu hiện nay
Hiện nay tại trường THPT Lê Văn Hưu - Thiệu Hoá – Thanh Hoá còn cónhững tồn tại sau làm ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển năng lực tư duy, kỹnăng thực hành của học sinh
2.2.1 Đối với nhà trường
- Lãnh đạo có chỉ đạo tổ chuyên môn, giáo viên về vấn đề sử dụng thí nghiệmthực hành trong quá trình dạy học nhưng chưa quyết liệt, chưa đồng bộ
- Cơ sở vật chất còn thiếu, hoá chất quá hạn sử dụng nó đã ảnh hưởng rất lớnđến việc thực hiện thí nghiệm của học sinh và giáo viên
2.2.2 Đối với giáo viên
- Do cơ sở vật chất còn thiếu và hoá đã hết hạn sử dụng vì vậy việc thực hiệnthí nghiệm còn ít, thậm chí là không có
- Bài tập thí nghiệm sử dụng tương đối ít trong giảng dạy nên ảnh hưởng rấtlớn đến sự phát triển năng lực cho học sinh
2.2.3 Đối với học sinh
- Do trong quá trình học ít được sử thực hành, ít được làm các bài tập thựcnghiệm nên các em chưa quen, khả năng làm bài tập thực nghiệm chưa tốt Vì vậy
mà ảnh hưởng đến năng lực thực hành, năng lực phát triển tư duy của học sinh
Trang 11- Những năm gần đây trong đề thi tốt nghiệp trung học phổ thông đã xuất hiệnmột số bài tập thực nghiệm nên năm học 2019 – 2020 ở lớp12C2 tôi dạy khi chưa
sử dụng biện pháp này thì kết quả của học sinh còn chưa cao
Bảng 1: Kết quả thi tốt nghiệp THPT Quốc gia 2020 của lớp 12C2
1-4.75
4-5-6.0
6.25-7.0
7.25 –7.75
8.0 8.75
-9.0-10
Điểm trung bình
Bằng kinh nghiệm qua nhiều năm công tác, tôi đã đưa ra được một số biệnpháp đã khắc phục được cơ bản những tồn tại trên để nâng cao hiệu quả chất lượngdạy và học cho học sinh lớp 12 trường THPT Lê Văn Hưu
2.3 Một số biện pháp sử dụng bài tập thực nghiệm hoá học hữu cơ lớp 12 để nâng cao chất lượng dạy học lớp 12 ở trường THPT Lê Văn Hưu
2.3.1 Biện pháp 1: Phân loại các bài tập thực nghiệm
Việc phân loại các bài tập thực nghiệm rất quan trọng để nâng cao chất lượnggiờ dạy Có thể phân loại các bài tập thực nghiệm hóa học thành 2 loại cơ bản: bàitập thực nghiệm định tính và bài tập thực nghiệm định lượng
2.3.1.1 Bài tập thực nghiệm định tính gồm các dạng sau
* Bài tập về lắp giáp dụng cụ, sử dụng hình vẽ tranh ảnh
* Bài tập về quan sát, mô tả và giải thích hiện tượng thí nghiệm
* Bài tập về nhận biết, phân biệt các chất
* Bài tập về tách chiết, tinh chế các chất ra khỏi hỗn hợp
* Bài tập về điều chế các chất
2.3.1.2 Bài tập thực nghiệm định lượng
Tuỳ theo nội dung hay phương pháp tiến hành thí nghiệm mà có thể phân cácbài tập thực nghiệm định lượng thành các dạng chính sau:
Trang 12* Xác định khối lượng, thể tích, khối lượng riêng, nhiệt độ sôi hay nhiệt độnóng chảy của các chất.
* Xác định tỉ khối của một chất khí này so với một chất khí khác hay khốilượng phân tử của một chất khí
* Xác định lượng nước chứa trong các chất và công thức phân tử của muốingậm nước
* Xác định độ tan các chất và nồng độ dung dịch
* Xác định thành phần phần trăm về khối lượng của các chất trong hỗn hợp
* Điều chế các chất và tính hiệu suất phản ứng hoặc tinh chế một chất rồitính độ tinh khiết
2.3.2 Biện pháp 2: Lựa chọn và phân loại theo mức độ nhận biết, thông hiểu, vận dụng và vận dụng cao các bài tập thực nghiệm hữu cơ lớp 12 THPT
2.3.2.1 Đối với học sinh yếu, kém
Tôi chủ yếu sử dụng những bài tập thực nghiệm dạng biết để các em củng cốkiến thức của mình, đồng thời tạo hứng thú học tập cho các em:
Ví dụ 1 : Cho hình vẽ mô tả thí nghiệm tạo “khói
trắng” từ hai dung dịch đậm đặc X và Y Biết mỗi
dung dịch chỉ chứa một chất tan duy nhất Cặp chất
sau đây không thỏa mãn là
A NH3 và HCl B CH3NH2 và HCl
C C2H5NH2 và HCl D CH3NH2 và H2SO4
Chọn đáp án D
Ví dụ 2: Khi nhựa PVC cháy sinh ra nhiều khí độc, trong đó có khí X Biết khí X
tác dụng với dung dịch AgNO3, thu được kết tủa trắng Công thức của khí X là
A C2H4 B HCl C CO2 D CH4
Chọn đáp án B
2.3.2.2 Đối với học sinh trung bình
Tôi lựa chọn những bài tập thực nghiệm biết và hiểu từ đó mà các em củng
cố được kiến thức, hiểu được những kỹ năng cơ bản về thực hành nhờ vậy màcác em tự tin hơn trong học tập, có động lực để học tập:
Trang 13Ví dụ 1: Thực hiện thí nghiệm sau:
Hiện tượng quan sát được tại cốc (c) là
A xuất hiện kết tủa màu nâu đen
B có sự phân tách lớp giữa các dung dịch.
C dung dịch chuyển sang màu xanh lam
D bạc kim loại tạo thành bám vào thành cốc.
Chọn đáp án D
Ví dụ 2: Cho các chất: phenol (C6H5OH), anilin, saccarozơ và axit glutamic,
được ký hiệu ngẫu nhiên là X, Y, Z và T Một số tính chất vật lý và hóa học của
chúng (ở điều kiện thường) được ghi lại bảng sau (Dấu – là không phản ứnghoặc không hiện tượng)
Chất Trạng thái Tác dụng với nước Br 2 Tiếp xúc với quỳ tím ẩm
A Saccarozơ, Anilin, Phenol, Axit glutamic
B Axit glutamic, Saccarozơ, Anilin Phenol
C Saccarozơ, Phenol, Anilin, Axit glutamic
D Anilin, Axit glutamic, Phenol, Saccarozơ.
Chọn đáp án C
2.3.2.3 Đối với học sinh khá giỏi
Tôi lựa chọn nhiều những bài tập thực nghiệm vận dụng, vận dụng cao.Những bài toán loại này có tác dụng giúp học sinh vận dụng các kiến thức học
