ĐẶC ĐIỂM VĂN XUÔI THANH QUẾ 10600970

Tiếp nối vào sự thành công của các nhà văn đi trước như Nguyên Ngọc, Khương Hữu Dụng, Võ Quảng, Phan Tứ…, Thanh Quế đã góp một tiếng nói đầy chân thành của mình qua những vần thơ và nhữn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

PHAN HỮU THỊNH

ĐẶC ĐIỂM VĂN XUÔI THANH QUẾ

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60.22.34

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Đà Nẵng - Năm 2012

Công trình được hoàn thành tại

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN ĐÌNH VĨNH

Phản biện 1: TS BÙI CÔNG MINH

Phản biện 2: TS BÙI THANH TRUYỀN

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sỹ Khoa học Xã hội và Nhân văn họp tại Đại học

Đà Nẵng vào ngày 01 tháng 12 năm 2012

Có thể tìm luận văn tại:

- Trung tâm Thông tin - Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Quảng Nam – Đà Nẵng là mảnh đất có nền văn hoá lâu đời trong lịch sử dân tộc Việt Nam Mảnh đất đã từng chịu nhiều đau thương mất mát trong chiến tranh và đã sản sinh ra biết bao anh hùng, thi sĩ Tiếp nối vào sự thành công của các nhà văn đi trước như Nguyên Ngọc, Khương Hữu Dụng, Võ Quảng, Phan Tứ…, Thanh Quế đã góp một tiếng nói đầy chân thành của mình qua những vần

thơ và những trang văn xuôi đặc sắc Vì thế, việc nghiên cứu đề tài :

Đặc điểm văn xuôi Thanh Quế nhằm góp thêm một tiếng nói, hiểu

thêm những giá trị của văn xuôi Thanh Quế trong dòng chảy của văn học Quảng Nam – Đà Nẵng nói riêng và văn học hiện đại Việt Nam nói chung

Thanh Quế thuộc thế hệ nhà văn trưởng thành từ những năm cuối của cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước Người đọc sẽ không quên được ông với những vần thơ mang đậm chất hiện thực, mang

hương vị của miền quê xứ Quảng như Trước nhà em sông Vu Gia,

Trưa 30 tháng 4… Song có lẽ văn xuôi là nơi ông thể hiện đầy đủ

nhất những đặc điểm sáng tạo nghệ thuật trong hơn 40 năm cầm bút của mình Người đọc sẽ không thể nào quên được những tiểu thuyết

Cát cháy, Rừng trụi, những truyện ngắn Mùa mưa, Mai, Bếp lửa làng

Tà Băng, Kẻ đào ngũ…hay những tập hồi kí Về Nam, Những gương mặt những kỉ niệm Do đó, nghiên cứu đề tài Đặc điểm văn xuôi Thanh Quế để thấy được những đóng góp của ông trong việc mạnh

dạn mở ra nhiều chiều khi tiếp cận hiện thực đời sống với cái nhìn đi sâu vào những vấn đề nhân bản của thân phận con người

2 Lịch sử vấn đề

Trong hành trình nghệ thuật của mình, Thanh Quế đã để lại

12 tập thơ và 28 tập văn xuôi Những sáng tác thơ của ông ra đời từ những năm tháng của cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước với những tác phẩm để lại dấu ấn sâu đậm

Có thể điểm qua một số công trình có liên quan đến đề tài như sau:

Trong công trình Về một vùng văn học do Viện Văn học Việt

Nam và Hội Văn học Nghệ thuật Quảng Nam – Đà Nẵng xuất bản

1983, tác giả Hồ Hoàng Thanh có bài Góp khúc dạo đầu, ở bài viết

này tác giả đã điểm qua những nét nổi bật của văn học Quảng Nam –

Đà Nẵng sau 1975 đặc biệt là ở lĩnh vực văn xuôi Ông cũng đã điểm qua những trang văn xuôi đặc sắc của Thanh Quế

Cũng tác giả Hồ Hoàng Thanh trong bài viết “Thanh Quế và

con người bình thường”, Tạp chí Đất Quảng số 27, tr 96, 1984 đã có

nhận xét: “Nếu thơ Thanh Quế chủ yếu là tiếng nói trữ tình thầm thì của những nỗi niềm tâm sự, thì văn Thanh Quế lại là những bức chân dung của những tính cách bình thường vừa là những bức tranh thuỷ mặc toàn cảnh về quần chúng nhân dân với những nét chấm phá chân phương mà khơi gợi”

Nguyễn Minh Hùng trong bài viết Chất Thanh Quế, in trong

Văn chương nhìn từ góc sân trường, NXB Văn học, Hà Nội 2003,

nhận xét: “Đừng mong tìm trên trang viết của ông kiểu cấu trúc tân

kỳ, ngôn ngữ óng chuốt, những cách nói đa nghĩa đa tầng…Đọc ông không quen, dễ có cảm giác nhạt, cũ Không phải ông không biết điều ấy, mà ngược lại, đấy là ý thức nghệ thuật của Thanh Quế”

Trong tuyển Văn (tác giả - tác phẩm Đà Nẵng đạt giải 1975

– 2005) NXB Đà Nẵng 2005, trong phần viết về văn Thanh Quế, tác

giả Ngô Vĩnh Bình nhận xét: “Nét nổi bật dễ thương trong truyện ngắn Thanh Quế là giàu chất thơ và tải chở, giãi bày được những hiện thực bị khuất lấp, đặc biệt là đời sống những năm chiến tranh ở một vùng quê nổi tiếng là gian khổ, ác liệt nhưng trung kiên – vùng quê xứ Quảng.” Những lời đánh giá trên của tác giả Ngô Vĩnh Bình

sẽ giúp người đọc phần nào hiểu hơn về văn xuôi Thanh Quế

Trong Báo cáo khoa học cấp thành phố năm 2006 với đề tài:

Văn xuôi Quảng Nam – Đà Nẵng sau năm 1975 – những vấn đề lý luận và thực tiễn, do TS Phan Ngọc Thu chủ trì, khi đánh giá về

những chặng đường vận động và phát triển của văn xuôi Quảng Nam – Đà Nẵng từ 1975 đến đầu những năm 1980 có đoạn: “Bước vào giai đoạn này, ngay từ những năm đầu sau ngày quê hương giải phóng, chưa kể tác phẩm của các nhà văn đã từng bám trụ trên chiến trường Quảng Đà, nhưng sau 1975 do yêu cầu công tác đã chuyển đi nơi khác, chỉ cần sơ bộ điểm lại sáng tác của những cây bút vẫn tiếp tục sống và làm việc tại chỗ, cũng có thể thấy được dòng chảy không dứt của mạch văn xuôi dào dạt ấy Nhà văn Phan Tứ hoàn thành tập

ký xuất sắc Mưa trong núi và bộ tiểu thuyết sử thi hoành tráng Người

cùng quê (…) Thanh Quế như không thể nói hết được vốn sống và

những điều đã cảm, đã nghĩ bằng thơ đã có ngay những truyện ngắn

Mùa mưa, Bà mẹ vui tính, Trong lòng hồ…”

Phương Mai trong Tạp chí Non nước số 75, 2012 có bài

Những trang viết mơ ước hướng về tuổi thơ bàn về những sáng tác

cho thiếu nhi của Thanh Quế: “Nhà thơ Thanh Quế, tác giả của hơn

30 tác phẩm, gồm nhiều thể loại Trong đó, các tác phẩm của anh viết

về thiếu nhi vẫn thường được nhắc nhiều hơn Cụ thể, ngoài tiểu thuyết "Cát cháy" từng đoạt giải thưởng lớn của Hội Nhà văn Việt Nam, anh còn có các tác phẩm "Hai tiếng chim" (thơ), "Cuộc phiêu

lưu của con chó nhỏ", "Những truyện rút từ túi áo" (truyện thiếu nhi) ”

Tác giả Nguyễn Kim Huy thì cho rằng: “ Truyện Thanh Quế

có sự lôi cuốn, rung động bởi chính yếu tố quan trọng ấy Nhân vật của Thanh Quế thường là những con người bình thường, khuất mình

vô danh, thầm lặng như cây giữa rừng, lúa giữa đồng, ngôi nhà giữa xóm làng thân quen…và đó chính là cuộc đời, là hoá thân của bao nhiêu số phận qua bao thời kì biến động của Con Người, Đất Nước thân yêu này – và ở đó, có biết bao vấn đề cần được nói đến, cần được bộc lộ trên các trang sách và cả ở thực tế cuộc sống”

Trên cơ sở kế thừa và tiếp thu những ý kiến của những tác giả đi trước chúng tôi sẽ làm rõ hơn những đặc điểm văn xuôi Thanh Quế qua luận văn này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là những đặc điểm văn xuôi Thanh Quế nhìn từ các phương diện nội dung và nghệ thuật

Song, văn xuôi vẫn là một khái niệm rộng, ở đề tài này chúng

tôi chỉ hướng đến những sáng tác văn xuôi nghệ thuật: truyện ngắn,

truyện dài, tiểu thuyết, hồi kí

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp vận dụng lí thuyết thi pháp học:

4.2 Phương pháp thống kê, phân loại

gia đình trí thức yêu nước Sau khi miền Nam Việt Nam được hoàn toàn giải phóng, ông tham gia trại sáng tác văn học Quân khu V Chỉ

trong 3 năm, ông viết và cho in hàng loạt tác phẩm: Tình yêu nhận từ

đất (thơ), Chuyện từ một truyền thuyết (truyện ngắn), Thung lũng Dắc Hoa (truyện ngắn)

Thanh Quế sáng tác đều đặn, hầu như năm nào ông cũng xuất bản được một quyển sách, có khi là văn, có khi là thơ, có khi là tác phẩm viết cho các em, có khi là tác phẩm viết cho người lớn Nhưng dù viết thể loại nào, viết cho ai thì đề tài chiến tranh cách mạng vẫn là đề tài chính của ông Những nhân vật chính trong tác phẩm ông viết là những con người bình thường, vô danh, khuất mình lẫn trong hàng triệu người khác Họ chính là nhân dân, nhân dân ngàn đời làm nên những kỳ tích lớn lao cho thế giới này

1.1.2 Thành tựu sáng tác và giải thưởng văn học

Làm thơ từ khi còn là học sinh lớp 5 trường học sinh miền Nam trên đất Bắc Năm 1962 đăng thơ ở Báo Văn học (nay là Văn

nghệ) với 2 bài Đêm trời trong và Gửi ngoại yêu Năm 1963 vào đại

học Tổng hợp sử, vẫn tiếp tục làm thơ Sau khi tốt nghiệp Đại học đã vào chiến trường, công tác ở Hội văn nghệ giải phóng Trung Trung

Bộ, thời kì này này viết chuyên nghiệp hơn, có thơ và kí, truyện (viết

từ 1972) đăng trên tạp chí Văn nghệ giải phóng Trung Trung Bộ và các báo cáo Trung ương như Văn nghệ Quân đội, Văn nghệ

Giải thưởng văn học:

- Giải nhì (không có giải nhất) cho tiểu thuyết Cát cháy của

Hội Nhà Văn Việt Nam và Trung ương Đoàn thanh niên Cộng Sản

Hồ Chí Minh năm 1981

- Giải nhì cho tập thơ Những tháng năm vay mượn của Ủy

ban toàn quốc Liên Hiệp các hội Văn học nghệ thuật Việt Nam năm

1994

- Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2012

1.2 Quan niệm về văn chương

1.2.1 Quan niệm về thơ

Ngô Thế Oanh đã có những nhận định thật chính xác về những bước chuyển nghệ thuật trong thơ Thanh Quế: “Cùng với thời gian, thơ Thanh Quế càng về sau càng đạt đến sự cô đọng thấm lòng của một sự chiêm nghiệm sâu sắc Những bài thơ anh viết về những đời thường quanh anh, về gia đình anh Tất cả mang cái đẹp của sự lắng lại và chiều sâu không chỉ giới hạn trong câu chữ.” Thơ Thanh Quế về sau thường gắn với dòng suy tư, chiêm nghiệm, những trăn trở trước cõi đời

Nhà thơ Trúc Thông thì cho rằng: “Mỗi nhà thơ đích thị có một kênh thẩm mĩ riêng Người đọc đi vào trúng kênh của nhà thơ ấy thì sẽ thu nhận đúng những đóng góp của ông ta Đừng lấy gu riêng của mình áp đặt lên thơ người khác Các nhà lí luận vẫn nói rất hữu

lý về sự đồng sáng tạo của bạn đọc Ở kênh thơ Thanh Quế, ta hãy để lòng mình lắng chìm vào sự thì thầm, cùng tác giả lắng sâu vào những nghẹn ngào kín ẩn Có một tiếng thở dài nội tâm không bao giờ cất lên”

Những quan niệm nghệ thuật về thơ như trên của Thanh Quế

sẽ giúp chúng ta hiểu thêm được những sáng tác của ông

1.1.2 Quan niệm về văn xuôi

Thanh Quế thường tâm sự: “Tôi không viết văn Tôi chỉ ghi lại những gì tôi đã sống Tôi xin được coi thơ văn tôi là tiếng nói riêng của tôi để tôi giãi bày tâm sự của mình với người khác, với

thiên nhiên âm dương trời đất” Chính ông của đã tự bộc bạch: “Đã

là nhà văn thì phải có giọng điệu riêng”

Chính cái giọng điệu riêng đó đã làm nên nét phong cách riêng mà chỉ đến những trang văn của Thanh Quế người đọc sẽ nhận

ra Cùng viết về chiến tranh nhưng những trang văn của Thanh Quế không phải là những trang tả trận với tiếng bom rơi pháo nổ, mà là những trang viết đậm chất thơ về số phận của người lính bước ra từ cuộc chiến, về số phận của những con người bình thường nhưng đã làm nên lịch sử

Ngô Vĩnh Bình thì cho rằng: “Truyện ngắn Thanh Quế có thể xem đó là truyện ngắn của một nhà thơ, ít tình thế nhưng nhiều tâm sự Ấy không phải là dòng thác mà là những mạch ngầm Đọc truyện ngắn của anh, người đọc dễ nhận ra được cái thẳng thắn, nhân hậu của tác giả Anh là thế và văn anh là thế”

Những quan niệm của bản thân và những nhận định của các nhà nghiên cứu giúp chúng ta hiểu thêm quan niệm của Thanh Quế

về văn xuôi

1.2.3 Quan niệm về bút kí, phê bình văn học

Trước hết đó là những trang viết về quê hương nơi ông đã có những tháng ngày tuổi thơ đẹp bên bà, bên mẹ để rồi năm mười tuổi ông cùng cha ra Bắc: “Quê tôi là vùng nông thôn kháng chiến, giặc Pháp càn quét luôn, gia đình phải gồng gánh tản cư Việc học hành của tôi lại đứt khúc đứt đoạn, sách vở thiếu thốn Thỉnh thoảng tôi cùng bạn bè vớ được một tờ báo kháng chiến in giấy đen xỉn, có đăng những bài ca dao vận động thuế nông nghiệp, kêu gọi binh lính nguỵ quay về với nhân dân Chúng tôi đọc ra rả cho vui rồi quên ngay Năm mười tuổi, tôi tập kết ra Bắc, học ở một trường học sinh miền Nam Vì lúc ấy chưa đến năm học mới nên chúng tôi chỉ rủ

nhau chơi bóng rồi nhảy ùm xuống ao bơi đuổi nhau”

Bên cạnh đó ông còn giành những trang viết về thế hệ cầm bút xứ Quảng, những người được ông dìu dắt sau này Khi quê hương sạch bóng quân thù, đời sống của người dân đã khá hơn thì trên lĩnh vực văn học ở Quảng Nam Đà Nẵng cũng đã có những nhà thơ, nhà văn nổi lên như: Đà Linh, Bùi Tự Lực, Nguyễn Kim Huy Riêng Thanh Quế ông vẫn miệt mài viết và dìu dắt thế hệ cầm

bút xứ Quảng tiếp tục sự nghiệp các thế hệ đi trước

Chương 2 CÁC PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG CƠ BẢN

TRONG VĂN XUÔI THANH QUẾ 2.1 Hệ thống đề tài

2.1.1 Chiến tranh và người lính

Trưởng thành từ trong chiến tranh, chứng kiến cảnh mưa bom bão đạn ác liệt nên khi trở về sau cuộc chiến Thanh Quế thấm thía nỗi đau mất mát mà chiến tranh đã để lại Cũng như sáng tác của các nhà văn cùng thời, sáng tác của Thanh Quế sau 1975 vẫn tập trung viết về chiến tranh và người lính Hồ Hoàng Thanh cho rằng,

“Cát cháy cho thấy rõ thái độ thẳng thắn, tỉnh táo nhìn vào sự thật

cuộc sống, không lẩn tránh cái phức tạp, uẩn khuất, hay cái bi đát cũng như các khuyết điểm sai lầm Truyện có vẻ hơi người lớn, nhưng thiết tưởng cũng phù hợp với lứa tuổi đang lớn muốn làm ra

vẻ người lớn”

Đọc truyện ngắn Mai, người đọc sẽ cảm động khi thấy hình

ảnh người cha sau bao năm tập kết đã tìm về mảnh đất Điện Bàn để tìm hài cốt của con gái mình Hình ảnh chị Đặng Thị Én trong truyện

Ở nơi thẩm vấn sẽ giúp chúng ta hiểu thêm phần nào về đề tài chiến

tranh và người lính trong văn xuôi Thanh Quế Như đã nói chiến

tranh trong văn xuôi Thanh Quế không phải là những trang tả trận ác liệt, đầy tiếng bom rơi pháo nổ mà là những trang miêu tả ghi lại những phẩm chất anh hùng của người chiến sĩ trung kiên Mặc dù bị tra tấn dã man, nhưng cái sự thật chân chính trong tâm hồn cô gái vẫn anh dũng vượt qua những thủ đoạn tàn bạo và ma mảnh của kẻ thù

Tóm lại, mảng đề tài Chiến tranh và người lính sau 1975 tuy

không chiếm vị trí số một như văn học giai đoạn trước, nhưng vẫn phản ánh rõ nét quá trình chuyển biến của ý thức văn học, nhất là từ khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới

2.1.2 Cuộc sống và con người sau 1975

Ở mảng đề tài này Thanh Quế đã tập trung bút lực của để thể hiện và miêu tả một cách đặc sắc về cuộc sống và con người trên quê hương đất Quảng đã gánh chịu biết bao tàn tích nặng nề của chiến tranh lại phải đứng trước những thử thách mới không kém phần hi sinh gian khổ khi bước vào thời kì đầu khôi phục kinh tế và xây dựng

xã hội mới Bà cụ vui tính và Trong lòng hồ là những truyện tiêu biểu

khi Thanh Quế viết về mảng đề tài này Đây là hình ảnh những bà cụ

“trụ bám” kể từ sau chiến tranh và mỗi người mang một tính cách Bà

cụ vui tính không chỉ hấp dẫn cái giọng điệu hóm hỉnh, hài hước của

nhân vật đang kể chuyện mà còn hấp dẫn ở tính lạc quan, khiêm tốn bình dị của bà cụ

Ở truyện Trong lòng hồ, Thanh Quế đã dựng nên nhân vật

cháu nhỏ và dùng con mắt ngây ngô trẻ con tim hiểu thái độ bà nội và

bà con làng xóm trước chuyện dời nhà, dời làng làm hồ Phú Ninh miêu tả cuộc sống của những con người bình thường ở nơi đây Qua con mắt của người cháu trong nhà mới biết được những chuyện riêng trong nội bộ gia đình, chuyện những mối ngổn ngang trong lòng bà nội từ chỗ chưa thông “không chịu đi mô hết”, đến chỗ tự mình thông

suốt giơ tay phát biểu “Bàn chi bàn miết Trước mình trụ bám để giữ nước Giờ đi cũng để làm hồ giữ nước Bay biểu chi tụi tao làm liền chớ bàn chi nữa” Câu nói đơn sơ mà thâm thúy đó là kết quả của một quá trình đấu tranh dằn vặt trong lòng bà Thật không đễ gì mà đạt đến điều suy nghĩ giản đơn mà sâu sắc như thế

2.2 Cảnh sắc thiên nhiên

2.2.1 Thiên nhiên khắc nghiệt, dữ dội

Trước hết đó là một thiên nhiên khắc nghiệt dữ dội của dải đất miền trung Nắng, gió, mưa là những gì khắc nghiệt mà thiên nhiên đã ban tặng cho mảnh đất này Có khi sự khắc nghiệt đó làm cản trở con đường hành quân của những người người lính

Chính thiên nhiên khắc nghiệt và dữ dội như thế đã làm nên những trang văn đặc sắc của Thanh Quế về vùng đất nơi đây Nói như Hồ Duy Lệ: “Tôi yêu vùng đất khắc nghiệt này vì kỉ niệm, tuổi thơ, buồn, vui, gian truân, ác liệt và nhớ Nhớ những đêm nằm không ngũ được, không phải thao thức về mối tình trẻ thơ của những buổi sớm chiều chăn bò trên trảng cát, không phải vì đùa nghịch say sưa trên cát quên cả học hành, bị ba mẹ la rầy, mà vì những con bọ chét, nhỏ như hạt cáy đen, chuyên môn bò trong lưng quần, vừa nhột, vừa ngứa”

2.2.2 Thiên nhiên thơ mộng, trữ tình

Bên cạnh thiên nhiên khắc nghiệt và dữ dội ấy, đọc những trang văn xuôi của Thanh Quế người đọc sẽ khám phá được một thế giới thiên nhiên thơ mộng, trữ tình

Cái thơ mộng trữ tình ấy được thể hiện qua những kỉ niệm, hồi ức về dòng sông đã gắn bó một thời tuổi thơ của nhân vật Ba Đó

là những tháng ngày ngập mình trong dòng nước sông Trà Ly: “Một lúc sau, Ba lại thiếp ngủ Nước sông Trà Ly bỗng sôi lên, đổ ầm ào