ĐẶC ĐIỂM VĂN XUÔI NGUYỄN VĂN XUÂN 10600968

Lí do chọn đề tài Nguyễn Văn Xuân là nhà văn có những trang viết đặc sắc về cuộc sống, chiến đấu, lao động và sinh tồn của nhân dân đất Quảng.. Mặc dù chỉ chuyên tâm viết về Quảng Nam n

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

TRƯƠNG THỊ THỦY

ĐẶC ĐIỂM VĂN XUÔI NGUYỄN VĂN XUÂN

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60.22.34

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Đà Nẵng, Năm 2012

Công trình được hoàn thành tại

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN PHONG NAM

Phản biện 1: TS NGÔ MINH HIỀN

Phản biện 2: TS BÙI THANH TRUYỀN

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sỹ Khoa học Xã hội và Nhân văn họp tại Đại học Đà Nẵng vào ngày 25 tháng 8 năm 2012

Có thể tìm luận văn tại:

- Trung tâm Thông tin - Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Sư phạm, Đại hoc Đà Nẵng

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nguyễn Văn Xuân là nhà văn có những trang viết đặc sắc về cuộc sống, chiến đấu, lao động và sinh tồn của nhân dân đất Quảng Cuộc đời ông đã cống hiến trọn vẹn cho văn chương nghệ thuật Đó

là một nhân cách đáng được trân trọng

Mặc dù chỉ chuyên tâm viết về Quảng Nam nhưng tầm vóc sáng tác của Nguyễn Văn Xuân không chỉ dừng lại ở phạm vi một địa phương, mà vươn tới những vấn đề lớn lao, cao cả, đầy chất nhân văn của con người nói chung Nó làm nên sức mạnh trong ngòi bút văn chương của ông

Luận văn muốn đặt vấn đề tìm hiểu một số tác phẩm văn xuôi Nguyễn Văn Xuân trên hai phương diện nội dung và nghệ thuật nhằm góp phần khẳng định ý nghĩa và giá trị của văn xuôi ông, khẳng định sức sống tác phẩm của ông, đồng thời để có thể hiểu sâu sắc hơn về cuộc đời, tâm hồn của nhà văn Nguyễn Văn Xuân

2 Lịch sử vấn đề

Có khá nhiều bài viết, trên báo, mạng Internet về Nguyễn Văn

Xuân và những sáng tác của ông

Trong lời giới thiệu Tuyển tập Nguyễn Văn Xuân, Đà Linh

cho rằng, “Trên lĩnh vực nào, từ bài báo, câu chuyện nhỏ, đến công trình lớn chúng ta đều thấy rõ dấu ấn tài năng, tâm huyết thuở nào, bởi vẫn còn đó những phát hiện, nét sáng tạo độc đáo, vẫn còn đó sự thông tuệ Trên hết là tấm lòng và nhân cách người cầm bút, người ấy

ra đi từ một ngôi làng trên quê hương đất Quảng có tên thầy Nguyễn

Văn Xuân” [43, tr.11]

Cũng trong tuyển tập này, Dương Trung Quốc cho rằng:

“Nguyễn Văn Xuân là người học rộng la ̣i chuyên viết về xứ Quảng nên gọi ông là nhà Quảng học hiểu theo nghĩa nào của chữ cũng đều đúng cả” [43, tr.1008]

Năm 2004, trong Từ điển Văn học (bộ mới), Bùi Thị Thiên Thai nhận xét: “Hầu hết các tác phẩm của Nguyễn Văn Xuân đều thể hiện một vốn kiến văn sâu rộng, một giọng văn giản dị hồn hậu, đậm đặc chất Quảng Nam, và đặc biệt, một tấm lòng yêu thương tha thiết đối với quê hương Quảng Nam” [12, tr.127]

Trong bài viết Nguyễn Văn Xuân - Từ Bão rừng đến Bão Con

voi(2006), Luân Hoán cho rằng “Nguyễn Văn Xuân có sự tự tôn địa

phương rất lớn Ông chưa chê bai một vùng đất nào của Tổ quốc, nhưng đề cập về Quảng Nam, ông luôn luôn thấy được những ưu điểm của vùng đất mà những người ngoài vùng đều tỏ ý ngại ngùng, nếu phải đến cư ngụ Ông yêu đất, ưu tiên là đất Quảng Nam Ông yêu người, ưu tiên là người Quảng Nam Những phố cổ Hội An, Ngũ Hành Sơn, Bà Nà núi Chúa, thôn làng Thanh Chiêm…đã làm ông hãnh diện” [48]

Nguyễn Đình Toàn, trong bài viết Nhà văn tiền phong

Nguyễn Văn Xuân (2006), cho rằng Nguyễn Văn Xuân “thường viết

những truyện về lịch sử, nhất là các nhân vật của ông hầu hết lại là những người cùng địa phương với ông như các lãnh tụ Văn Thân Nguyễn Hiệu, Phan Bá Phiến, Tổng Đốc Hoàng Diệu, cụ Trần Cao

Vân vv như trong Hương Máu Còn trong Bão rừng ông viết về đời

sống ở một đồn điền cao su thời Pháp thuộc Thực ra, những đề tài như thế, các tiểu thuyết chất chứa rất nhiều những tài liệu, dữ kiện lịch sử như thế, đáng lẽ phải được đọc rất nhiều mới phải” [50]

Trong bài viết Cánh phượng hoàng văn học xứ Quảng đã ra đi

(2007), theo Trần Trung Sáng, “về số lượng, tác phẩm của Nguyễn Văn Xuân không nhiều lắm, nhưng hầu như mỗi tựa sách của ông đều là một công trình đặc sắc, ấn tượng Những sáng tác văn học của ông luôn làm gợi nhớ đến con người, tập quán, thiên nhiên của vùng đất Quảng Nam mà ông

vô cùng tâm huyết” [25]

Trong Nguyễn Văn Xuân - Một người Quảng Nam”, nhà văn

Nguyên Ngọc nhận định: “Nguyễn Văn Xuân có một cuộc đời sáng tạo đặc biệt.[…] Đọc các tiểu thuyết, truyện ngắn của ông thấy rõ sự uyên thâm của một học giả toàn diện, cực kỳ giàu vốn sống, vừa xông xáo mạnh mẽ trong suy tưởng, vừa tinh vi, tinh tế, đầy mẫn cảm.” [30, tr.210]

Hầu hầu hết các bài viết đó mới chỉ là những xúc cảm, điểm qua một vài nhận xét và đánh giá chứ chưa có một bài viết hay một công trình nghiên cứu nào thực sự đi sâu tìm hiểu đặc điểm sáng tác của Nguyễn Văn Xuân nói chung và đặc điểm văn xuôi của ông nói riêng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Trong đề tài này, chúng tôi tập trung khảo sát những tác

phẩm thuộc thể loại truyện ngắn, tiểu thuyết (gọi chung là văn xuôi

nghệ thuật) tiêu biểu của Nguyễn Văn Xuân

Luận văn đi sâu tìm hiểu, phân tích các giá trị nội dung và

nghệ thuật trong các tập truyện ngắn, tiểu thuyết: Dịch cát, Hương

máu, Bão rừng, Kì nữ họ Tống của ông

4 Phương pháp nghiên cứu

Với đề tài này, chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu chủ yếu là: phương pháp phân tích tổng hợp và phương pháp hệ thống

5 Đóng góp của luận văn

Kết quả nghiên cứu của luận văn góp phần khẳng định ví trí, vai trò của Nguyễn Văn Xuân trong lĩnh vực văn xuôi nghệ ở Việt Nam

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Thư mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Nguyễn Văn Xuân – Quan niệm nghệ thuật và sự nghiệp sáng tác

Chương 2: Chân dung cuô ̣c sống trong văn xuôi Nguyễn Văn

Xuân

Chương 3: Mô ̣t số thủ pháp nghê ̣ thuâ ̣t đă ̣c sắc trong văn xuôi Nguyễn Văn Xuân

CHƯƠNG 1 NGUYỄN VĂN XUÂN – QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VÀ SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC

1.1.Chân dung nhà văn Nguyễn Văn Xuân

1.1.1 Những chặng đường đời

Nguyễn Văn Xuân sinh năm 1921, tại Quảng Nam Ông xuất thân trong một gia đình bình dân Năm 16 tuổi, ông rời ghế nhà trường, sống cuộc đời tự lập, tự học và bắt đầu viết văn Ông có vốn kiến thức uyên bác trên nhiều lĩnh vực, đặc biệt là văn học và sử học

Năm 17 tuổi, ông lần lượt cộng tác với các tờ báo Bạn Dân (Hà Nội), Tạp chí Thế giới (Hà Nội), Báo Mới (Sài Gòn) Năm 19

tuổi, ông cộng tác với tạp chí Văn Lang (Sài Gòn) và từ 1941 đến

1945 ông cộng tác với tạp chí Tiểu thuyết Thứ Bảy (Hà Nội)

Từ 1945 đến 1954, ngoài việc sáng tác, ông nghiên cứu kịch nghệ Ông từng giữ chức ủy viên kịch nghệ Hội Văn nghệ Quảng Nam, ủy viên kịch nghệ Hội Văn nghệ Liên khu V

Tài năng Nguyễn Văn Xuân thực sự chín muồi và nở rộ vào thời điểm từ 1954 đến 1975 Ông hoạt động trên cả ba lĩnh vực: dạy học, sáng tác, nghiên cứu Ở lĩnh vực nào ông cũng rất thành công

Năm 1970, ông cùng các nhân sĩ trí thức Quảng Nam Ðà Nẵng vận động thành công việc lập Viện Ðại học Cộng đồng Quảng

Ðà tại Ðà Nẵng Khi Viện Ðại học Cộng đồng Quảng Ðà bắt đầu hoạt động năm 1974, ông là giảng viên đầu tiên môn chữ Nôm, Tuồng cổ Việt Nam

Sau 1975, ông tiếp tục say sưa sáng tác, nghiên cứu

Nhà văn, nhà báo, nhà giáo, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Xuân cả đời lận đận, cả đời tất tả với việc kiếm sống, chăm lo cho người vợ và ba đứa con bệnh tật Nhưng không vì thế mà ông buồn

rầu, chán nản Ông có một tình yêu thương bao la và một nghị lực sống phi thường

Ông mất ngày 4 tháng 7 năm 2007 tại Ðà Nẵng

1.1.2 Nguyễn Văn Xuân – nhà văn xứ Quảng

1.1.2.1 Đất và người Quảng Nam

Quảng Nam hình thành từ khá sớm và được biết đến là “đất văn hóa”, “đất khoa bảng”, “đất địa linh nhân kiệt” Qua bao thăng trầm biến cố, Quảng Nam vẫn lưu giữ được những tài nguyên văn hóa vô cùng độc đáo, có giá trị nhân văn sâu sắc

Quảng Nam được thiên nhiên ưu đãi và hào phóng dành cho những tài nguyên tự nhiên, tài nguyên biển vô cùng quý giá Tuy nhiên, nơi đây cũng là nơi hứng chịu biết bao khắc nghiệt của tự nhiên như hạn hán, bão lụt

Những yếu tố văn hóa cụ thể và rực rỡ trong hàng thế kỷ đã hun đúc nên con người Quảng Nam có ý chí, bản lĩnh kiên cường, tính tình phóng khoáng, ham chuộng tự do, kiên nhẫn, chịu khó, ham học hỏi, cầu tiến, có khả năng tiếp nhận và phát huy cái mới

Việc chống chọi với bão lũ hằng năm như là tất yếu tự nhiên của người dân Quảng Nam Đồng thời, nơi đây có khá nhiều đồi núi đất đá khô cằn Trong những điều kiện tự nhiên, địa lý như vậy, con người ở đây dường như được tôi luyện bởi những khó khăn gian khổ của cuộc sống và không ngừng phấn đấu để rồi hình thành nên nét tính cách Quảng không lẫn vào đâu được đó là cần cù lao động, ham học hỏi, sáng tạo, cứng cỏi, ngang tàng, bộc trực thẳng thắn và cũng rất đỗi chân chất, thật thà

1.1.2.2 Nguyễn Văn Xuân với Quảng Nam

Cuộc đời, sự nghiệp, những trang viết của Nguyễn Văn Xuân như gắn bó máu thịt với quê hương Quảng Nam đối với ông như là

hơi thở, là sự sống, như cơm ăn nước uống hàng ngày Ở ông dường như hội tụ tất cả cốt cách của con người Quảng Nam

Say mê về mảnh đất, con người và văn hóa xứ Quảng, cộng với sự chắt lọc trong chiều dài của những biến thiên lịch sử, trong chiều sâu của phong tục tập quán, lối sống, nhiều sáng tác của Nguyễn Văn Xuân dựa trên những cứ liệu dân gian Quảng Nam, tạo thành những nét độc đáo, sinh động

Tìm hiểu những sáng tác văn chương của Nguyễn Văn Xuân

là tìm hiểu về lịch sử đau thương mà anh dũng của dân tộc ở vùng đất Quảng Nam trong kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, là tìm hiểu những biểu hiện văn hóa đa dạng tồn tại trong đời sống vật chất

và tinh thần của Quảng Nam

1.2 Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Văn Xuân

1.2.1 Nhà văn chân chính phải co ́ “hoài bão lớn” và biết

“sáng tạo”

Trong cuộc đời cầm bút của mình, Nguyễn Văn Xuân luôn

sáng ta ̣o và ôm ấp những hoài bão lớn lao Chàng thanh niên mười

sáu tuổi luôn ôm áp mô ̣ng văn chương trong Bão rừng đã từng thốt

lên rằng: “Hỡi Goethe! Hỡi bâ ̣c đa ̣i thi hào của thế giới! Tôi biết chính người đã thể hiê ̣n những tình cảm sâu xa, lớn lao nhất của nhân loại; tôi biết chính người đã làm bừng sáng nền văn ho ̣c Nhâ ̣t – Nhĩ – Man, đã làm cho mô ̣t nền văn ho ̣c thiếu thốn và vay mượn trở nên

nền đa ̣i văn ho ̣c phong phú, có mu ̣c đích, có tương lai, không chỉ hướng dẫn mô ̣t nước mà còn ảnh hưởng sâu xa đến toàn thế giới Hỡi Goethe, thiên tài đa da ̣ng và vĩnh viễn; trong sự cô đô ̣c, trong cái ô trọc của thế nhân, tôi luôn luôn hướng về hình ảnh của người như hoa hướng dương tìm dấu mă ̣t trời!” [43, tr.140] Theo ông “Tuổi mười

sáu là tuổi mô ̣t số văn hào thiên tài đã làm nên mô ̣t cái gì” Chính vì

thế mà “Bao nhiêu hợm hĩnh thúc đẩy mô ̣t đứa bé lau mũi chưa sa ̣ch

đã sớm nuôi những mô ̣ng văn hào”

1.2.2 Phải sống “hết mình” cho nghiệp văn

Sinh thời, Nguyễn Văn Xuân tâm niệm “Nhà văn thì phải biết, biết hết Viết văn như Vũ Trọng Phụng viết về người miền Bắc nếu không lăn lộn trong cuộc sống đó, biết rõ nó như biết cái mặt vợ mình, thiết tưởng không làm sao viết được Mà không viết được như thế thì chắc không bao giờ đạt được chỗ thâm viễn Vũ Trọng Phụng là nhà văn miền Bắc tiêu biểu nhất, rồi cũng sự kiện đó ông là nhà văn Việt Nam tiêu biểu nhất Đó là chân lý giản dị nhưng là chân lý vĩnh cửu …” [43, tr.654]

Trong cuộc sống, cơm áo gạo tiền cứ đè nặng lên đôi vai của Nguyễn Văn Xuân, khiến ông phải khổ sở vì nó Nhưng cơm áo gạo tiền không đè bẹp được nhân cách, ước mơ, khát vọng và sức sáng tạo mãnh liệt của Nguyễn Văn Xuân Dù thế nào ông cũng viết, dù hoàn cảnh nào ông cũng viết Với ông, một nhà văn chân chính thì phải sống hết mình cho nghiệp văn dù nó có thế nào và đến đâu chăng nữa, miễn là mình làm được cái gì đó cho cuộc đời này

1.2.3 Người cầm bút phải giữ được “nét văn hóa quê hương xứ sở” và “bản sắc dân tộc”

Đối với nhà văn Nguyễn Văn Xuân, tình yêu quê hương xứ Quảng là nguồn cảm hứng bất tận tạo nên những tác phẩm để đời của ông “Hầu hết các tác phẩm của Nguyễn Văn Xuân đều thể hiện một vốn kiến văn sâu rộng, một giọng văn giản dị, hồn hậu, đậm đặc chất Quảng Nam, và đặc biệt một tấm lòng yêu thương tha thiết đối với quê hương xứ Quảng” [12, tr.1227]

Nhà sử học Dương Trung Quốc cho rằng, Nguyễn Văn Xuân

“biết nhiều, nhưng biết về xứ Quảng thì ít ai sánh được với ông, vì

như ông tâm sự: Trong viê ̣c sáng tác tôi hoàn toàn đi vào con đường

đi ̣a phương để thể hiê ̣n tính cách sinh hoạt vật chất lẫn tinh thần của người đi ̣a phương tức là người Quảng Nam nơi tôi sinh sống, nơi tôi đã hút được sinh khí, nơi đã hoàn thành nhân cách của tôi” [43,

tr.1005] Cũng theo Dương Trung Quốc, Nguyễn Văn Xuân “cho việc mình làm là góp phần đừng để lãng quên những gì xứ Quảng đã đóng góp cho dân tộc suốt từ những thế kỉ qua vì sự lãng quên ấy là

có tội với tiền nhân và dân tộc Ông tự ví việc mình làm giống như một người con hiếu thảo chăm lo hương khói cho tổ tiên xứ sở của mình vậy”

Trang viết của Nguyễn Văn Xuân như được chắt lọc từ sự khoắc khoải về số phận con người trên vùng đất Quảng, trong đó, có

số phận của chính nhà văn

1.3 Sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Văn Xuân

1.3.1 Nguyễn Văn Xuân – con người đa tài

Nguyễn Văn Xuân sáng tác thành công ở nhiều thể loại Thời

kì tài năng của Nguyễn Văn Xuân nở rộ nhất phải kể đến là sự ra đời

của tập truyện ngắn Dịch cát Đây là tập hợp các truyện ngắn xuất sắc trong khoảng 10 năm từ 1956 đến 1966 Tiếp đến là tập Hương

máu ra đời năm 1969 càng khẳng định tài năng Nguyễn Văn Xuân

Ngoài thành công về mảng truyện ngắn thì tiểu thuyết cũng

là mảng hết sức độc đáo của Nguyễn Văn Xuân Tiểu thuyết Bão

rừng (1957) ra đời là một minh chứng cho tài năng của nhà văn Và

đến cuối đời, đến lúc ngồi trên xe lăn ông vẫn không ngừng viết để

rồi cho ra đời tiểu thuyết xuất sắc, được dư luận đánh giá cao: Kì nữ

họ Tống (2002)

Ngoài truyện ngắn, tiểu thuyết, Nguyễn Văn Xuân còn là một tác giả kịch được nhiều người hâm mộ Nhiều vở kịch của ông làm

say mê khán giả và tạo được không khí sôi động như: Kẻ xu thời, Một

chuyện không tiện nói ra…

Ở thời kì sung mãn nhất của ngòi bút Nguyễn Văn Xuân, người ta hết sức kinh ngạc về sức làm việc, sáng tạo của ông khi ông

cho ra đời hai công trình biên khảo Khi những lưu dân trở lại (1967),

Phong trào Duy Tân (1969)

Nhắc đến Nguyễn Văn xuân, người ta còn nhắc đến một nhà

báo tài ba với vốn văn hóa Quảng Nam sâu sắc

1.3.2 Những thành công nổi bật trong sáng tác văn xuôi Nguyễn Văn Xuân

1.3.2.1 Tiểu thuyết Bão rừng

Bão rừng là một tiểu thuyết dày 240 trang, miêu tả cảnh đời

của những người lao động, tạp dịch kiếm sống tại một đồn điền do người Pháp làm chủ Ðây là cuốn truyện dài đầu tay của Nguyễn Văn Xuân ghi lại những nơi ông đã đi qua, những cảnh huống của con người đã sống, đã khổ cực trên mảnh đất quê hương Tác giả từng có

mặt, sinh hoạt trong cái thế giới bị ngược đãi này Bão rừng được

thai nghén năm ông mười bảy tuổi (1938) và chờ đến năm 1957 mới xuất bản lần đầu tiên

Qua tác phẩm ta thấy hiện lên một con người tài hoa, thông minh, một trí thức có tư cách vững vàng, có nhân cách cao thượng, giàu lòng vi ̣ tha, chấp nhận đói khổ, đau thương, không qụy lụy trước cường quyền, vật chất Ông luôn chống đối lại các thế lực thực dân bóc lột, hãm hại người dân nghèo, thấp cổ, bé miệng; chống lại chế

độ độc tài thối nát Với ông, quyền lực, tiền tài, danh vọng, tất cả rồi theo thời gian, sẽ đi qua, cái còn lại, để mọi người nhớ đến là sự chân thật, cái thiện và cái đẹp của con người trong cõi nhân sinh Suốt đời ông đi tìm lý tưởng công bằng xã hội

1.3.2.2 Tiểu thuyết Kì nữ họ Tống

Kỳ nữ họ Tống là câu chuyện về Tống Thị, người đàn bà có

thật, từng chọc trời khuấy nước trong lịch sử xứ Đàng Trong nửa đầu thế kỷ XVII, dưới thời các chúa Hy Tông (Nguyễn Phước Nguyên - chúa Sãi), Thần Tông (Nguyễn Phước Lan - chúa Thượng) và Thái Tông (Nguyễn Phước Tần - chúa Hiền)

Là tiểu thuyết lịch sử, Kỳ nữ họ Tống khá thành công trong

việc tái hiện không khí của một thời đại Nhưng không chỉ có thế, những biến cố lớn lao của đất nước được thể hiện qua số phận cá nhân, quyện với tình yêu, tham vọng, mưu đồ, hành động cùng với những chi tiết, tình huống phức tạp đã trở thành một thứ bi, hài kịch của cuộc sống muôn màu muôn vẻ mà ngay đến bây giờ người đọc vẫn có thể tìm thấy những điều để tâm đắc, để suy ngẫm

1.3.2.3 Tập truyện ngắn Dịch cát

Dịch cát là tập truyện ngắn chọn lọc trong vòng 10 năm sáng

tác của Nguyễn Văn Xuân, tính từ 1956 đến 1966 Tác phẩm gồm 9 truyện, mỗi một truyện có sức hấp dẫn riêng, thu hút người đọc bằng những tình tiết bất ngờ

Tập truyện là những câu chuyê ̣n rất chân thực, sống đô ̣ng về cuộc sống và con người của vùng đất xứ Quảng mô ̣t thời Tác phẩm làm sáng lên những mẩu đời thường của con dân đất Quảng Nam Trong đó sự nghèo đói, bệnh tật cùng những khốn khổ, nhục nhằn đến từ thiên tai, từ giới chức chính quyền, được ông vẽ ra một cách trung trực, không cường điệu Những cảnh đời được dựng lên với đầy

đủ những dáng vẻ hiện thực của một cuộc sống nông thôn còn vô cùng lạc hậu