ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ - VĂN HÓA ĐỊA DANH THÀNH PHỐ TAM KỲ (QUẢNG NAM) 10600906

Vì thế, nghiên cứu Đặc điểm ngôn ngữ-văn hóa địa danh thành phố Tam Kỳ Quảng Nam mà chúng tôi tiến hành cũng đi theo định hướng ấy, và nhằm góp phần từng bước hoàn thiện lý thuyết nghiê

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

- -

ĐOÀN THỊ MỸ DUNG

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ - VĂN HÓA

ĐỊA DANH THÀNH PHỐ TAM KỲ (QUẢNG NAM)

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Mã số: 60.22.02.40

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Đà Nẵng - Năm 2017

Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

Người hướng dẫn khoa học: TS TRẦN VĂN SÁNG

Phản biện 1: PGS TS Dương Quốc Cường

Phản biện 2: TS Bùi Trọng Ngoãn

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ Ngôn ngữ học họp tại Trường Đại học Sư phạm ĐHĐN vào ngày 14 tháng 01 năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm Thông tin – Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài nghiên cứu địa danh

1.1 Địa danh là một hiện tượng xã hội, nhằm để phân biệt các thực thể địa lý mà trong sinh hoạt, sản xuất con người đã tạo nên Địa danh có quan hệ mật thiết với cuộc sống thường nhật của chúng

ta, có liên hệ rộng rãi, gắn bó với các lĩnh vực ngoại giao, quốc phòng, thương mại, dân chính, trắc họa và nghiên cứu khoa học, ghi lại dấu ấn phản ánh các giá trị văn hóa lịch sử và đời sống xã hội

1.2 Trong quá trình phát triển của lịch sử dân tộc, cùng với

sự thay đổi của tổ chức hành chính đất nước, Tam Kỳ cũng có những thay đổi về địa giới và tên gọi Trước thế kỷ XV, đây vốn là vùng đất Chiêm Động của vương quốc cổ Chămpa Thế rồi trong quá trình mở nước vào phương Nam của dân tộc, vùng đất này từng bước được sáp nhập vào lãnh thổ của Đại Việt Ngày nay, Tam Kỳ là thành phố trực thuộc tỉnh Quảng Nam, là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học của tỉnh Quảng Nam, và là địa phương có bề dày truyền thống yêu nước và cách mạng sâu sắc

1.3 Nghiên cứu địa danh là một lĩnh vực hấp dẫn của ngôn ngữ học Tuy nhiên ở nước ta, những nghiên cứu đã có cũng chỉ có thể là những công trình giải quyết những nội dung cụ thể thuộc một

vùng lãnh thổ Vì thế, nghiên cứu Đặc điểm ngôn ngữ-văn hóa địa danh thành phố Tam Kỳ (Quảng Nam) mà chúng tôi tiến hành cũng

đi theo định hướng ấy, và nhằm góp phần từng bước hoàn thiện lý thuyết nghiên cứu địa danh trên phạm vi cả nước

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu địa danh trên thế giới

Vấn đề nghiên cứu địa danh được phát triển từ rất lâu Tình hình nghiên cứu địa danh thế giới được Lê Trung Hoa [22] và Trần

Văn Sáng [41] tổng thuật một cách chi tiết chúng tôi có thể tổng thuật trích lược như sau:

Ở phương Đông, đặc biệt Trung Quốc, một nước liền kề với chúng ta, địa danh cũng được quan tâm từ rất sớm Thời Đông Hán, Ban Cố đã ghi chép hơn 4000 địa danh trong bộ Hán thư, trong đó có một số địa danh đã được ông giải thích rất rõ về nguồn gốc và ý nghĩa Đời Bắc Ngụy (380-535 TCN) trong Thủy Kinh chú sớ, Lịch Đạo Nguyên đã ghi chép hơn 2 vạn địa danh, số được giải thích ngữ nguyên là hơn 2300 địa danh

Ở các nước phương tây, bộ môn Địa danh học chính thức ra đời vào cuối thế kỷ XIX Năm 1872, J.J.Eghi (Thụy Sĩ ) công bố chuyên luận Địa danh học Đến cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, Ủy ban địa danh của các nước Mỹ, Thụy Điển, Anh lần lượt ra đời, góp phần thúc đẩy sự phát triển khá nhanh chóng của khoa học nghiên cứu về địa danh

Bên cạnh những công trình của các nhà Địa danh học Xô Viết, các nhà nghiên cứu địa danh ở một số quốc gia cũng đã có những đóng góp không nhỏ trong lĩnh vực này Tại Pháp, học giả Ch.Rostaing (1965) trong tác phẩm Les noms de lieux đã nêu ra hai nguyên tắc nghiên cứu địa danh Đó là phải tìm ra các hình thức cổ của các từ cấu tạo địa danh và muốn biết hình thức từ nguyên của địa danh thì phải dựa trên kiến thức ngữ âm học địa phương Chuyên luận này đã bổ sung những vấn đề mang tính lý luận cho vấn đề mà A.I.Popov đã nêu ra trước đó

2.2 Tình hình nghiên cứu địa danh ở Việt Nam

Ở Việt Nam, vấn đề nghiên cứu địa danh cũng được quan tâm từ rất sớm Theo Lê Trung Hoa [22] và Trần Văn Sáng [41], các tài liệu cổ thư của Trung Hoa như Tiền Hán thư, Hậu Hán thư, Tấn

thư, trong thời kỳ Bắc thuộc, được dùng để phục vụ cho việc tìm hiểu

các địa danh ở Việt Nam Sau thời kỳ Bắc thuộc, trong thời kỳ phong kiến độc lập, đặc biệt từ thế kỷ XV trở đi, việc nghiên cứu địa danh mới được các nhà nghiên cứu Việt Nam thực hiện Trong thời gian này, địa danh mới chỉ được các tác giả thu thập, tìm hiểu về nguồn gốc và ý nghĩa

Nhìn chung, các công trình địa dư được biên soạn trước năm

1945 chủ yếu tập trung vào phân loại, định hình tên gọi và nghiên cứu nặng về tính hành chính, lịch sử Các nhà biên soạn chưa chú tâm vào vấn đề giải thích ý nghĩa của hệ thống này, vì thế những công trình trên là những tư liệu cần thiết, bổ túc cho các nhà nghiên cứu

địa lý lịch sử, ngôn ngữ học lịch sử và địa danh học lịch sử

Cho đến nay, theo khả năng cập nhật của chúng tôi, đã có khá nhiều luận văn thạc sĩ nghiên cứu về địa danh trên các vùng địa lí khác nhau tại các cơ sở đào tạo Sau đị học như Đại học Đà Nẵng, Đại học Huế, Đại học Vinh, Đại học Quốc gia Hà Nội Đáng chú ý là

các luận án tiến sĩ đã bảo vệ ở Việt Nam như Địa danh ở Thành phố

Hồ Chí Minh của Lê Trung Hoa (1991), Khảo sát địa danh thành phố Hải Phòng của Nguyễn Kiên Trường (1996), Nghiên cứu địa danh Quảng Trị của Từ Thu Mai (2004), Nghiên cứu địa danh Đắc Lắc của Trần Văn Dũng (2004), Khảo sát các địa danh ở Nghệ An của Phan Xuân Đạm (2005), Địa danh có nguồn gốc ngôn ngữ dân tộc thiểu số ở tây Thừa Thiên Huế của Trần Văn Sáng (2013), Đặc điểm ngôn ngữ-văn hóa địa danh Thanh Hóa của Nguyễn Thị Thắng (2014), Nghiên cứu địa danh Quảng Bình của Nguyễn Đình Hùng

(2014) Đây là những công trình nghiên cứu có những đóng góp quan trọng, góp phần xác lập khuynh hướng nghiên cứu địa danh dưới góc nhìn ngôn ngữ học, góp phần nghiên cứu vùng địa danh và

thể và hệ thống

Những công trình đề cập ít nhiều đến địa danh Quảng Nam cũng như Tam Kỳ chủ yếu là những công trình lịch sử Đảng bộ trong tỉnh

 Tỉnh ủy Quảng Nam – Thành ủy Đà Nẵng: Lịch sử Đảng bộ Quảng Nam – Đà Nẵng (1930 – 1975) xuất bản 2006 cũng

có sự thay đổi địa danh ở tỉnh Quảng Nam qua các thời kỳ nhưng chưa thực sự cụ thể

 Tỉnh ủy Quảng Nam – Thành ủy Đà Nẵng: Địa chí Quảng Nam – Đà Nẵng xuất bản năm 2010 cũng đã đề cập đến sự thay đổi

địa danh của tỉnh nhưng chưa thật sự cụ thể

 Sở văn hóa thông tin Quảng Nam, 100 năm phủ lỵ Tam

Kỳ (1906-2006), kỷ yếu hội thảo khoa học, tháng 12/2006

 Sở văn hóa thông tin Quảng Nam, Văn hóa Quảng Nam – những giá trị đặc trưng, kỷ yếu hội thảo, 2001

Ngoài những công trình đó còn có các công trình lịch sử Đảng

bộ của các huyện như: Duy Xuyên, Đại Lộc, Tiên Phước, Điện Bàn, Trà My… tất cả các công trình đó chỉ đề cập sơ lược, khái quát quá trình thay đổi tên, các địa danh đó mà thôi

Như vậy, cho đến nay chưa có một tác giả nào đặt vấn đề

nghiên cứu về “Đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa địa danh thành phố Tam Kỳ (Quảng Nam)” một cách cụ thể, có hệ thống và đầy đủ theo

hướng ngôn ngữ học Vì vậy, đề tài là hướng nghiên cứu và cách tiếp cận địa danh một vùng lãnh thổ hoàn toàn mới mẻ

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là tên gọi các đối tượng địa lý tồn tại trên địa bàn toàn thành phố Tam Kỳ

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận văn là tìm hiểu địa danh ở thành phố Tam Kỳ trên các mặt: đặc điểm cấu tạo, phương thức định danh, đặc điểm về ý nghĩa của các yếu tố, một vài đặc điểm về nguồn gốc biến đổi địa danh, một số đặc trưng văn hóa gắn với địa danh thành phố Tam Kỳ

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

cách tiếp cận đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa các địa danh ở thành phố Tam Kỳ

- Điền dã, khảo sát địa danh thuộc các loại hình khác nhau được phân bố và tồn tại theo các đối tượng địa lí trong phạm vi địa bàn thành phố Tam Kỳ

- Thống kê, miêu tả đặc điểm cấu trúc các địa danh ở thành phốTam Kỳ trên các phương diện: mô hình phức thể địa danh, các đặc điểm ngữ pháp, nguồn gốc của thành tố chung và tên riêng địa danh

- Miêu tả đặc điểm định danh các địa danh thành phố Tam Kỳ

ở các khía cạnh phương thức định danh, đặc điểm ngữ nghĩa và giá trị phản ánh hiện thực của địa danh; đặc trưng văn hóa thể hiện qua

thành tố chung và tên riêng của phức thể địa danh

5 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

5.1 Phương pháp nghiên cứu

5.1.1 Phương phương miêu tả

5.1.2 Phương pháp ngôn ngữ học điền dã

5.2 Nguồn tư liệu của luận văn

5.2.1 Tư liệu thành văn được lưu trữ tại các đơn vị hành chính

ở thành phố, phường, xã, khối phố, trên các loại bản đồ

5.2.2 Tư liệu điền dã trực tiếp ở dưới địa phương trong phạm

vi thành phố Tam Kỳ

6 Đóng góp của đề tài

- Nghiên cứu địa danh thành phố Tam Kỳ sẽ là sự phản ánh chung địa danh của người Việt ở Quảng Nam, vừa là sự phản ánh nét

kế thừa của cư dân đã cư trú ở vùng đất này từ thời xa xưa

- Luận văn sẽ lập được danh mục địa danh thành phố Tam Kỳ

và phân loại địa danh theo các tiêu chí cụ thể

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý thuyết về địa danh và những vấn đề hữu quan về địa danh thành phố Tam Kỳ

Chương 2: Đặc điểm về cấu tạo và ý nghĩa của địa danh thành phố Tam Kỳ

Chương 3: Một vài đặc điểm văn hóa của địa danh thành phố Tam Kỳ

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ĐỊA DANH VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ HỮU QUAN VỀ ĐỊA DANH THÀNH PHỐ TAM KỲ 1.1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ĐỊA DANH

1.1.1 Về khái niệm địa danh

Hiện vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về địa danh

Do đó, khái niệm được chúng tôi sử dụng: Địa danh là những từ, cụm từ dùng làm tên riêng cho các đối tượng địa lý khác nhau, có vị trí xác định thiên về không gian hai chiều trên bề mặt trái đất

1.1.2 Vấn đề phân loại địa danh

Luận văn đã giới thiệu cách phân loại địa danh của các tác giả trong và ngoài nước:G.P.Xmolixkaja, A.V.Superanskaja, A.Dauzat, Ch.Rostaing, Nguyễn Văn Âu, Lê Trung Hoa, Nguyễn Kiên Trường,

Từ Thu Mai, Phan Xuân Đạm Mỗi tác giả tùy theo mục đích và phương pháp nghiên cứu riêng mà đưa ra những tiêu chí phân loại khác nhau

Căn cứ vào mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu và tình hình thu thập cứ liệu địa danh ở Thành phố Tam Kỳ, luận văn phân loại địa danh Thành phố Tam Kỳ theo 2 tiêu chí tự nhiên – không tự

nhiên và nguồn gốc ngôn ngữ

1.1.3 Về chức năng của địa danh

Địa danh có ba chức năng cơ bản: Chức năng cá thể hóa đối tượng; chức năng phản ánh hiện thực; chức năng bảo tồn

1.1.4 Vị trí của địa danh học trong ngôn ngữ học

Luận văn đã mô hình hóa vị trí của địa danh học trong ngôn ngữ học theo quan điểm tán đồng với sơ đồ vị trí địa danh của Lê Trung Hoa

1.1.5 Hướng tiếp cận khi nghiên cứu địa danh thành phố Tam Kỳ

Hướng tiếp cận địa danh dưới góc độ ngôn ngữ - văn hóa là vấn đề thời sự hiện nay, nó phân tích xem địa danh đã phản ánh những đặc điểm văn hóa, thực tiễn cuộc sống như thế nào, và ngược lại, văn hóa được phản ánh qua địa danh ra sao Nghiên cứu địa danh thành phố Tam Kỳ trong sự tìm hiểu khả năng tương tác giữa địa danh và các thành tố văn hóa là điểm đến của chúng tôi với mong muốn góp phần bổ sung cho sự nghiên cứu mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa trong từng vùng lãnh thổ

1.2 NHỮNG VẤN ĐỀ VỀ ĐỊA BÀN CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỊA DANH THÀNH PHỐ TAM KỲ

Luận văn đã trình bày những đặc điểm chính về văn hóa, lịch

sử, địa lý, địa giới hành chính, nguồn gốc dân cư, tiếng địa phương tỉnh Quảng Nam

- Lịch sử Quảng Nam là lịch sử đầy biến động vì sự nghiệp mở mang bờ cõi của dân tộc

- Văn hóa Quảng Nam là kết quả giao thoa tiếp biến, phân chia

và hội tụ của nhiều luồng văn hóa

- Tiếng địa phương Quảng Nam còn lưu giữ những đảo thổ

ngữ, thể hiện một quá trình tiếp xúc ngôn ngữ riêng ở địa bàn

1.3 KẾT QUẢ THU THẬP VÀ PHÂN LOẠI ĐỊA DANH THÀNH PHỐ TAM KỲ

TT Loại hình địa danh Sô lƣợng Tỷ lệ %

1 Các đối tượng địa lý tự nhiên 21 1.9%

2 Các đối tượng địa lý cư trú-hành chính 770 71.2%

1.4 TIỂU KẾT

1 Luận văn đã cung cấp một bức tranh toàn cảnh lí luận về vấn đề địa danh học, tình hình nghiên cứu địa danh ở Việt Nam nói chung và những vấn đề hữu quan về địa danh thành phố Tam Kỳ nói riêng

2 Tam Kỳ là vùng đất có nhiều đặc điểm riêng về lịch sử, văn hóa, đặc biệt về ngôn ngữ

3 Khảo sát địa danh thành phố Tam Kỳ theo tiêu chí tự nhiên - không tự nhiên, chúng ta nhận ra các đặc trưng về địa hình tự

nhiên với đầy đủ các loại hình: đồi, núi, sông, suối, đồng bằng và biển

4 Kết quả thống kê các địa danh ở thành phố Tam Kỳ theo nguồn gốc ngôn ngữ cho thấy rằng, ở Tam Kỳ chứa một tỷ lệ lớn các địa danh có nguồn gốc Hán Việt Trong đó có cả địa danh thuần Việt trong tiếng Việt toàn dân (tiếng Việt văn hóa) và cả những địa danh thuần Việt là tiếng địa phương Tuy nhiên, số lượng các yếu tố

có nguồn gốc Hán Việt là lớn nhất, đặc biệt trong địa danh cư trú hành chính

CHƯƠNG 2 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VỀ CẤU TẠO VÀ Ý NGHĨA CỦA ĐỊA DANH THÀNH PHỐ TAM KỲ (QUẢNG NAM)

2.1 GIỚI THIỆU CHUNG VỀ CẤU TẠO ĐỊA DANH VÀ PHƯƠNG THỨC ĐỊNH DANH

- Về bản chất, phương thức định danh là nhằm trả lời câu hỏi dựa vào đâu và bằng cách nào để định danh

- Thao tác định danh gồm: xác định những đặc tính chung để phân nhóm, tức là lựa chọn thành tố chung (danh từ chung) cho đối tượng

- Phương thức định danh, cấu tạo và ý nghĩa của địa danh luôn có mối quan hệ chặt chẽ, gắn bó Tìm hiểu cấu tạo và ý nghĩa của địa danh cũng có nghĩa là phân tích cấu tạo của nó về ngữ pháp,

từ vựng - ngữ nghĩa và ngữ âm Cấu tạo của một địa danh bao giờ

cũng liên quan đến hai yếu tố: cấu trúc nội bộ và nguyên tắc đặt tên

Cấu trúc nội bộ là đặc điểm về cấu tạo (hình thức), nguyên tắc đặt

tên là đặc điểm về ý nghĩa (nội dung)

2.2 CẤU TẠO ĐỊA DANH THÀNH PHỐ TAM KỲ

2.2.1 Mô hình cấu trúc phức thể địa danh

Khi xem xét mô hình cấu trúc của một phức thể địa danh, quan điểm của luận văn là một địa danh, hay một phức thể địa danh

luôn gồm 2 thành tố: thành tố chung chỉ loại và tên riêng cụ thể hóa loại hình địa danh Cả hai thành tố đều có vai trò và chức năng khác

nhau trong việc tạo lập một phức thể địa danh Mô hình hoá cấu trúc

phức thể địa danh ở thành phố Tam Kỳ như sau:

Thành tố chung (A)

(loại hình địa danh)

Tên riêng (B)

(địa danh – đối tượng khu biệt)

Số lượng âm tiết tối đa Số lượng âm tiết tối đa

Nghĩa trang liệt sĩ Tượng Đài Mẹ Việt Nam Anh Hùng

2.2.2 Thành tố chung

a Về khái niệm thành tố chung

Theo chúng tôi: thành tố chung trong phức thể địa danh là những danh từ (hay danh ngữ) dùng để chỉ một lớp sự vật, đối tượng cùng loại hình và cùng thuộc tính bản chất

b Cấu tạo của thành tố chung trong địa danh thành phố Tam Kỳ

Dựa vào các nguồn tư liệu, chúng tôi đã thu thập 1082 địa danh ghi bằng tiếng Việt với 61 thành tố chung, được thống kê và phân loại ở Bảng 2.4

Bảng 2.4 Thống kê cấu tạo thành tố chung của địa danh thành