Quan điểm biện chứng duy vật về mối quan hệ biện chứng giữa bản chất và hiện tượng và ý nghĩa của việc nghiên cứu quan điểm đó trong nghiên cứu, học tập của sinh viên

 Bản chất là phạm trù chỉ tổng thể các mối liên hệ kháchquan, tất nhiên, tương đối ổn định bên trong, quy định sựvận động, phát triển của đối tượng và được thể hiệnmình qua các hiện tượ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

BÀI TẬP LỚN MÔN TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN

Đề tài: “Quan điểm biện chứng duy vật về mối quan hệ biện chứng giữa

bản chất và hiện tượng và ý nghĩa của việc nghiên cứu quan điểm đó trong

nghiên cứu, học tập của sinh viên”

A MỞ ĐẦU

Thực tế trong cuộc sống, chúng ta thấy rằng khi xemxét bất kỳ sự vật, hiện tượng nào xảy ra trong tự nhiên và xãhội đều có những khía cạnh bên ngoài mà giác quan conngười có thể nhận thức và đánh giá chính xác được Nhưngbên cạnh đó cũng có những khía cạnh, những mối liên hệ bêntrong bị ẩn đi đằng sau sự vật mà chỉ có thể dùng nhận thức

lý tính hay còn gọi là tư duy trừu tượng để phân tích thật kĩmới có thể kết luận chính xác được

Các khía cạnh xuất hiện bên ngoài được gọi là hiệntượng, và những khía cạnh bên trong được gọi là bản chất.Trên thực tế, mọi sự vật và mọi quá trình luôn tồn tại hai khíacạnh này và chúng luôn vận động và phát triển cùng nhau Vìvậy, khi xem xét các sự vật, quá trình trong tự nhiên và xãhội, chúng ta cần phân biệt được đâu là bản chất, đâu là hiệntượng để tránh nhầm lẫn dẫn đến nhìn nhận sai về sự vật vàquá trình đó Quá trình từ bản chất đến hiện tượng giúp conngười rút ra những kết luận đúng đắn nhất Vì vậy muốn nhậnthức một cách chính xác về đối tượng thì không nên dừng lại

ở vài hiện tượng đơn lẻ mà cần phải phân tích, tổng hợp nhiềuhiện tượng một cách chặt chẽ để tìm ra bản chất thực sự của

nó

Và khi đã hiểu được định nghĩa về bản chất và hiệntượng, chúng ta lại đặt ra một câu hỏi: Nó có ý nghĩa như thếnào khi vận dụng vào thực tế ? Đó là lí do của đề tài sau đây:

“Quan điểm biện chứng duy vật về mối quan hệ biện chứng giữa bản chất và hiện tượng và ý nghĩa của việc nghiên cứu quan điểm đó trong nghiên cứu, học tập của sinh viên”

 Bản chất là phạm trù chỉ tổng thể các mối liên hệ khách

quan, tất nhiên, tương đối ổn định bên trong, quy định sựvận động, phát triển của đối tượng và được thể hiệnmình qua các hiện tượng tương ứng của đối tượng

 Hiện tượng là phạm trù chỉ những biểu hiện của các

mặt, các mối liên hệ tất nhiên, tương đối ổn định ở bênngoài; là mặt dễ biến đổi hơn và là hình thức thể hiệncủa bản chất đối tượng

Ví dụ: Bản chất của con người là tổng hòa các mối quan hệ

xã hội trong cuộc sống Nếu ai đó không có bất cứ mối quan

hệ xã hội nào, dù nhỏ nhất, thì người đó chưa phải là conngười theo đúng nghĩa Còn màu da cụ thể của một người nào

đó là trắng, vàng hay đen… chính là hiện tượng, là vẻ bề

ngoài

b Phân biệt bản chất với cái chung và quy luật

Phạm trù bản chất gắn liền với phạm trù cái chung,nhưng không đồng nhất bản với cái chung Có cái chung làbản chất, nhưng có cái chung không phải là bản chất Ví dụ :Con người ai cũng có cảm xúc: vui, buồn, tức giận, … Đó làđiểm chung nhưng không phải là bản chất của con người Mặtkhác, bản tính của con người là vị kỷ Đó vừa là điểm chung,vừa là bản chất

Phạm trù bản chất và phạm trù quy luật là cùng loại,hay cùng một bậc Tuy nhiên bản chất và quy luật không đồngnhất với nhau Mỗi quy luật thường chỉ biểu hiện một mặt,một khía cạnh nhất định của bản chất Bản chất là tổng hợpcủa nhiều quy luật Vì vậy phạm trù bản chất rộng hơn vàphong phú hơn quy luật Ví dụ : Quy luật giá trị là quy luậtkinh tế cơ bản của sản xuất hàng hóa, thể hiện bản chất của

sản xuất hàng hóa, là cơ sở của tất cả các quy luật khác củasản xuất hàng hóa

2 Mối liên hệ biện chứng giữa bản chất và hiện tượng

a Bản chất và hiện tượng đều tồn tại một cách khách quan Các nhà chủ nghĩa duy tâm chủ quan không thừa nhận

sự tồn tại khách quan của bản chất và hiện tượng Họ chorằng, bản chất không thực sự tồn tại, bản chất chỉ là một địnhnghĩa mà con người bịa đặt ra, còn hiện tượng chỉ tồn

tại dựa trên những cảm nhận chủ quan của con người Nhữngngười theo chủ nghĩa duy tâm khách quan tuy thừa nhận sựtồn tại thực sự của bản chất nhưng đó không phải là cái vốn

có của sự vật mà theo họ đó chỉ là những thực thể tinh thần

Chủ nghĩa duy vật biện chứng của triết học Mác - Lê-nincho rằng hai phạm trù bản chất và hiện tượng đều tồn tạikhách quan, tự có, không do ai sáng tạo ra Lí do là vì mọi sựvật đều được tạo nên từ những yếu tố xác định Các yếu tốnày liên kết với nhau thông qua các mối quan hệ khách quan,đan xen và gắn bó với nhau Trong đó có những mối liên hệtất nhiên tương đối ổn định Những mối liên hệ tất nhiên đótạo nên bản chất của sự vật Vậy, bản chất là cái tồn tạikhách quan gắn liền với sự vật Còn hiện tượng là biểu hiện rabên ngoài của bản chất để con người nhìn nhận, nên hiệntượng cũng là cái khách quan và không phải do cảm giác chủquan của con người quyết định

Như vậy, bản chất và hiện tượng đều tồn tại kháchquan trong mối liên hệ hữu cơ, cái này không thể tồn tại thiếucái kia

b Sự thống nhất giữa bản chất và hiện tượng

Mọi sự vật đều là một thể thống nhất giữa bản chất vàhiện tượng Bản chất và hiện tượng tồn tại khách quan, giữachúng có mối quan hệ hữu cơ chặt chẽ, chằng chịt, đan xennhau Không có bản chất nào tồn tại thuần tuý tách rời hiệntượng, ngược lại không có hiện tượng nào lại không là sự biểuhiện của một bản chất nhất định Để nhấn mạnh sự thốngnhất này :

“Bản chất hiện ra Hiện tượng là có tính bản chất”

— V.I Lenin

Sự thống nhất giữa bản chất và hiện tượng thể hiện ở chỗ :

 Thứ nhất, bản chất luôn được bộc lộ ra thông qua hiện

tượng, còn hiện tượng bao giờ cũng là sự biểu hiện củabản chất

“Bản chất “được ánh lên” nhờ hiện tượng”

— G.V.P Hêghen

 Thứ hai, bản chất và hiện tượng có xu hướng phù hợp với

nhau Bất kỳ bản chất nào cũng được biểu hiện thôngqua nhiều hiện tượng tương ứng, bất kỳ hiện tượng nàocũng là sự biểu hiện của bản chất ở một mức độ nhấtđịnh, hoặc nhiều hoặc ít Bản chất nào thì sẽ thể hiện raqua hiện tượng ấy Bản chất khác nhau sẽ bộc lộ ra quacác hiện tượng khác nhau Khi bản chất thay đổi thì hiệntượng sẽ thay đổi theo Khi bản chất mất đi thì hiệntượng biểu hiện nó sẽ mất đi theo Và, nếu có một bảnchất mới xuất hiện thì cũng sẽ xuất hiện những hiệntượng mới phản ánh bản chất mới

Ví dụ, qua mỗi chế độ xã hội, bản chất và hiện tượng của chế

độ đó sẽ có sự thay đổi rõ rệt Chế độ phong kiến có bản chất bảo vệ lợi ích cho giai cấp thống trị qua chế độ chiếm hữu ruộng đất và áp bức nhân dân lao động Bản chất đó được nhìn nhận rõ qua các hiện tượng là giai cấp địa chủ gắn liền với các đặc quyền sở hữu ruộng đất, còn nhân dân thì bị bóc lột bởi sưu thuế nặng nề Sang chế độ tư bản, bản chất của chế độ tư bản, của giai cấp tư sản là bóc lột giá trị thặng dư đối với giai cấp vô sản làm thuê Bản chất này được bộc lộ ra

ở nhiều hiện tượng trong xã hội tư bản như sự bần cùng hóa giai cấp vô sản, nạn thất nghiệp, khủng hoảng kinh tế theo chu kỳ, ô nhiễm môi trường, chiến tranh v.v…

=> Khi xã hội thay đổi từ chế độ phong kiến sang tư bản, không còn tầng lớp địa chủ, quý tộc, không còn chế độ sở hữu ruộng đất và cũng không còn hiện tượng áp bức bóc lột nhân dân qua hình thức tô thuế Tương tự, khi chế độ tư bản biến mất, không còn giai cấp tư sản, không còn chế độ bóc lột giá trị thặng dư thì các hiện tượng tư bản trên cũng sẽ mất đi theo

c Sự đối lập giữa bản chất và hiện tượng

Bản chất và hiện tượng thống nhất với nhau, nhưng đây

là sự thống nhất biện chứng, nghĩa là chúng vừa thống nhấtvừa mâu thuẫn Nói cách khác, không phải bản chất và hiệntượng phù hợp nhau hoàn toàn mà còn bao hàm cả sự mâuthuẫn lẫn nhau

“Nếu hiện tượng và bản chất của sự vật là nhất trí với nhau

thì tất thảy khoa học sẽ trở nên thừa”

— Các Mác

Tính chất mâu thuẫn của sự thống nhất giữa bản chất

và hiện tượng thể hiện ở chỗ :

 Thứ nhất, bản chất là cái ẩn dấu sâu kín ở bên trong hiện

thực khách quan, còn hiện tượng là cái bộc lộ ra bênngoài của hiện thực ấy Chúng thống nhất với nhau ở chỗbản chất chỉ có thể bộc lộ ra thông qua hiện tượng vàhiện tượng là biểu hiện của một bản chất nhất định Về

cơ bản chúng phù hợp với nhau, tuy nhiên, không baogiờ phù hợp hoàn toàn

 Thứ hai, bản chất phản ánh cái chung, cái tất yếu quyết

định sự tồn tại và phát triển của sự vật, còn hiện tượngchỉ phản ánh một khía cạnh cá biệt Vậy nên bản chấtkhông biểu hiện hoàn toàn ở một hiện tượng nhất định

mà biểu hiện thông qua nhiều hiện tượng khác nhau.Ngược lại, mỗi hiện tượng chỉ phản ánh một khía cạnhcủa bản chất trong một trường hợp xác định Nhiều khihiện tượng phản ánh không đúng hoặc xuyên tạc bảnchất thực sự ban đầu

 Thứ ba, bản chất là cái tương đối ổn định, ít biến đổi, còn

hiện tượng là cái thường xuyên biến đổi Bởi vì những nộidung mà hiện tượng phản ánh không chỉ được quyết địnhbởi bản chất mà còn được quyết định bởi điều kiện môitrường bên ngoài nó Điều kiện bên ngoài biến đổi thìhiện tượng được bộc lộ ra cũng biến đổi

Cái không bản chất, cái bề ngoài, cái trên mặt, thường biến mất, không bám "chắc", không "ngồi vững" bằng "bản chất".

— V.I Lenin

Sự mâu thuẫn giữa bản chất và hiện tượng chung quy là donhững gì hiện tượng bộc lộ ra bên ngoài không hoàn toànchính xác với bản chất Hiện tượng không biểu hiện ra bênngoài dưới dạng y nguyên như bản chất ban đầu mà đã bị tácđộng hoặc ít hoặc nhiều, bị cải biến, bị bóp méo bởi điều kiệnmôi trường ngoài, đôi khi còn xuyên tạc nội dung, sự thật củabản chất bên trong Vì vậy, muốn

nhận thức chính xác bản chất sự vật chúng ta không nên chỉdừng lại ở một hoặc một số hiện tượng đơn lẻ mà phải thôngqua phân tích kĩ càng, tổng hợp đầy đủ các hiện tượng

3 Ý nghĩa phương pháp luận

Thứ nhất, do bản chất và hiện tượng tồn tại trong sự

thống nhất hữu cơ, không tách rời nhau, bản chất thì ẩn dấu ởbên trong sự vật còn hiện tượng thì lại là cái biểu hiện ra bênngoài của bản chất dưới hình thức đã bị cải biến, cho nên,muốn nhận thức được bản chất của sự vật thì phải xuất phát

từ các hiện tượng, quá trình thực tế Và vì một bản chất có thểbiểu hiện ra bằng nhiều hiện tượng khác nhau và mỗi hiệntượng chỉ phản ánh một khía cạnh nhất định của bản chất,cho nên, khi xem xét một sự vật hay quá trình, chúng takhông thể chỉ dừng lại ở những hiện tượng bên ngoài mà phải

đi sâu vào cái bên trong rồi tổng hợp đầy đủ, liên kết vớinhau, để tìm ra đúng bản chất thực sự của nó

Thứ hai, bản chất là cái tương đối ổn định bên trong sự

vật, quyết định sự vận động và phát triển của sự vật, còn hiệntượng là cái không ổn định và không quyết định sự vận động,phát triển của sự vật Ngoài ra, hiện tượng có xu hướng làmsai lệch bản chất của sự vật, do đó, nhận thức không chỉ dừnglại ở hiện tượng, mà phải tiến tới nhận thức bản chất của sựvật Tuy nhiên, trong một bối cảnh và phạm vi nhất định,chúng ta không thể nắm bắt hết được mọi sự vật hiện tượngphản ánh bản chất Vì vậy, tốt nhất nên xem xét các hiệntượng điển hình trong các tình huống điển hình Tất nhiên, kếtquả của việc xem xét này không phản ánh bản chất một cáchđầy đủ và chính xác mà chỉ ở một mức độ nhất định Nhậnthức bản chất của sự vật là một quá trình từ hiện tượng đếnbản chất, từ bản chất nông hơn đến bản chất sâu sắc hơn Nócực kỳ phức tạp, chi tiết và không có hồi kết

10

“Tư tưởng của người ta đi sâu một cách vô tận, từ hiện tượng đến bản chất, từ bản chất cấp một, nếu có thể nói vậy, đến

bản chất cấp hai v.v… cứ thế mãi” — V.I. Lê Nin

Downloaded by tran quang (quangsuphamhoak35@gmail.com)

Thứ ba, bản chất là sự thống nhất giữa các mặt, các

mối liên hệ tất nhiên, vốn có của sự vật, hiện tượng, bản chất

là địa bàn thống lĩnh của các mâu thuẫn biện chứng và chúngđược giải quyết trong quá trình phát triển dẫn đến sự biến đổicủa bản chất, tạo ra sự chuyển hoá của đối tượng từ dạng nàysang dạng khác nên các phương pháp đã được áp dụng vàohoạt động cũ trước đây cũng phải thay đổi bằng các phươngpháp khác, phù hợp với bản chất đã thay đổi của đối tượng

ra chức năng phương pháp luận chung nhất, giúp định hướngviệc đề ra các nguyên tắc tương ứng trong hoạt động nhậnthức và thực tiễn và là một hình thức tư duy hiệu quả quantrọng nhất đối với khoa học, bởi chỉ có nó mới có thể đem lạiphương pháp giải thích những quá trình phát triển diễn ratrong thế giới, giải thích những mối quan hệ chung, nhữngbước quá độ từ lĩnh vực nghiên cứu này sang lĩnh vực nghiêncứu khác

Cụ thể ở đây, ta sẽ nói về ý nghĩa của mối quan hệ biệnchứng giữa bản chất và hiện tượng trong vấn đề nghiên cứu

và học tập của sinh viên

Thứ nhất, phép biện chứng duy vật về mối quan hệ biện

chứng của cặp phạm trù bản chất và hiện tượng giúp sinh

12

viên chúng ta định hướng nguyên tắc nghiên cứu và học tập :Muốn nhận thức đúng bản chất của đối tượng nghiên cứu, họctập thì phải nghiên cứu chuyên sâu, tổng hợp đầy đủ các hiệntượng, quá trình thực tế diễn ra xung quanh bản chất

Ví dụ, trong môn Triết học, ta đã từng được tìm hiểu về nhà nước phong kiến Trước tiên, ta phải tìm hiểu về các đặc trưng giai cấp, tình trạng xã hội

Downloaded by tran quang (quangsuphamhoak35@gmail.com)

bấy giờ Xã hội phong kiến có kết cấu phức tạp, về cơ bản được chia thành hai giai cấp lớn là địa chủ, phong kiến và nông dân, ngoài ra còn có các giai cấp khác như thợ thủ công, thị dân Giai cấp địa chủ, phong kiến được phân chia thành nhiều đẳng cấp khác nhau phụ thuộc vào chức tước, phẩm hàm, đất đai, tài sản Nông dân là bộ phận chủ yếu, đông đảo nhất trong xã hội phong kiến nhưng đồng thời cũng là đối tượng bị áp bức, bóc lột nặng nề, do vậy, trong xã hội thường xuyên xảy ra đấu tranh giai cấp Để bảo vệ lợi ích của mình, giai cấp địa chủ, phong kiến đã sử dụng mọi biện pháp có thể, đẩy người nông dân vào những “đêm trường trung cổ” Từ những hiện tượng cụ thể trên, ta có thể kết luận bản chất giai cấp của nhà nước phong kiến là bộ máy chuyên quyền của giai cấp địa chủ phong kiến, là công cụ để thực hiện và bảo

vệ quyền lợi của giai cấp phong kiến, địa vị thống trị của địa chủ, quý tộc phong kiến trong xã hội; được xây dựng trên cơ

sở của phương thức sản xuất phong kiến mà nền tảng là nền kinh tế dựa trên sở hữu của giai cấp địa chủ phong kiến đối với ruộng đất cũng như một số tư liệu sản xuất khác, và sở hữu cá thể của nông dân trong sự lệ thuộc vào giai cấp địa chủ

Thứ hai, sinh viên phải hiểu được bản chất của đối

tượng nghiên cứu và quá trình học tập sẽ là một quá trình tưduy vô cùng lâu dài và phức tạp Đó là quá trình học tập củasinh viên từ hiện tượng đến bản chất, từ nông cạn đến sâusắc, từ sâu sắc đến sâu sắc hơn Khi sinh viên tổng hợp hiệntượng thì nên đặt đối tượng nghiên cứu trong những môitrường, điều kiện khác nhau, vì ngoại cảnh làm cho hiệntượng bộc lộ ra ít nhiều cũng bị ảnh hưởng Từ đó, sinh viên sẽnắm vững bản chất cấp I, và đây không phải là kết thúc Từbản chất cấp I, sinh viên có thể học cách tư duy và nghiền

14