Quan điểm duy vật lịch sử về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội và ý nghĩa của việc nghiên cứu đó trong nghiên cứu, học tập của sinh viên

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠOTRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN ___***___ BÀI TẬP LỚN MÔN TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN Đề tài: Quan điểm duy vật lịch sử về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN _*** _

BÀI TẬP LỚN MÔN TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN

Đề tài: Quan điểm duy vật lịch sử về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội và ý nghĩa của việc nghiên cứu đó trong nghiên cứu, học tập của sinh viên.

Họ và tên : Nguyễn Thị Ngọc Khuyên

Mã số sinh viên : 23

Lớp TC : Triết học Mác -Lênin(121)_09.

GV hướng dẫn : T.S Lê Thị Hồng

Vĩnh Phúc, ngày 12 tháng 12 năm 2021

LỜI NÓI ĐẦU

Xã hội loài người đã tồn tại hơn 2 triệu năm, triết học cũng đã ra đời từ khoảng thế kỷ VII đến thế kỷ VI TCN ở các quốc gia văn minh cổ đại như: Hy Lạp, Ấn Độ, Trung Quốc Và cho đến nay, có thể nói, Triết học Mác được phát triển và gắn chặt với những thành tựu khoa học, có quan niệm đúng đắn và thực tiễn đối với đời sống xã hội Triết học Mác là một trong ba

bộ phận của chủ nghĩa Mác (triết học Mác, kinh tế chính trị Mác-Lênin, chủ nghĩa xã hội khoa học) Trong đó, triết học Mác đã tìm

ra chủ nghĩa duy vật biện chứng về xã hội (chủ nghĩa duy vật lịch sử) Trước triết học Mác, các nhà triết học đã có những tư tưởng có giá trị kế thừa, song vẫn còn những quan niệm sai lầm Các nhà triết học duy tâm quy tính tính cực của con người vào hoạt động tinh thần và tìm biện pháp cải tạo xã hội ở lĩnh vực tinh thần Còn các nhà triết học duy vật tuyệt đối hóa vai trò của hoàn cảnh địa lý trong sự phát triển của loài người hoặc áp dụng quy luật tự nhiên, sinh học một cách máy móc vào đời sống xã hội, bỏ qua tính thực tiễn Vì thế, phát kiến lớn tìm ra chủ nghĩa duy vật lịch sử đã giúp con người có nhận thức đúng đắn về thế

tự nhiên, sự vận động của xã hội, tư duy của loài người

Trải qua quá trình phát triển và tiến hóa không ngừng, loài người

đã rút ra được những kinh nghiệm quý báu, kế thừa những thành tựu của thế hệ đi trước Cũng giống như hình thái kinh

tế-xã hội rằng, mỗi thời đại lại có một hình thái kinh tế-tế-xã hội phản ánh đúng, phù hợp với tiến trình phát triển của đất nước và thời đại thì ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội Phần nội dung dưới đây sẽ đi sâu vào tìm hiểu đề tài: ‘’ Quan điểm duy vật lịch sử về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội và ý nghĩa của việc nghiên cứu đó trong nghiên cứu, học tập của sinh viên’’ Hiểu rõ được mối quan hệ biện chứng này, bạn không chỉ giải thích được rất nhiều hiện tượng trong đời sống xã hội mà còn giúp con người nhận thức được trách nhiệm của mình đối với xã hội

2

3

I,Tìm hiểu chung về chủ nghĩa duy vật lịch sử.

1, Khái niệm của chủ nghĩa duy vật lịch sử

Chủ nghĩa duy vật lịch sử (chủ nghĩa duy vật biện chứng về

xã hội) là khoa học triết học về xã hội và giải quyết một cách duy vật các vấn đề cơ bản của triết học khi vận dụng nó vào lịch

sử Hay nói cách khác, chủ nghĩa duy vật lịch sử là hệ thống quan điểm duy vật biện chứng về xã hội, là kết quả của sự vận dụng các phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng vào các hiện tượng của đời sống xã hội, vào nghiên cứu xã hội, nghiên cứu lịch sử xã hội

Chủ nghĩa duy vật lịch sử giải thích sự tiến hóa của xã hội loài người dựa vào trình độ sản xuất Trình độ sản xuất thay đổi làm quan hệ sản xuất cũng thay đổi, từ đó những mối quan hệ

xã hội thích ứng với quan hệ sản xuất và những tư tưởng nảy sinh trong quan hệ xã hội đó cũng thay đổi theo kéo theo hệ thống pháp lý và chính trị

2 Vai trò của chủ nghĩa duy vật lịch sử

Chủ nghĩa duy vật lịch sử là một phát kiến vĩ đại của triết học Mác, tạo nên bước ngoặt cơ bản trong sự phát triển tư tưởng xã hội loài người Nó đặt ra một nền tảng khoa học logic, vững chắc, thay đổi tư tưởng, quan điểm duy tâm và phương pháp tư duy siêu hình trong nhận thức về lịch sử- xã hội trước đó Đây là

cơ sở lý luận khoa học để Đảng cộng sản dựa vào đó đánh giá, phân tích tình hình thời thế và xác định những đường lối chiến lược đúng đắn trong tình hình mới

Trong lĩnh vực quân sự vô sản, chủ nghĩa duy vật là cơ sở thế giới quan và phương pháp luận trực tiếp cho nền khoa học quân sự, góp phần hình thành và phát triển các phương pháp nghiên cứu khoa học cho cán bộ trong quân đội, nâng cao trình

độ và là vũ khí sắc bén giúp họ đấu tranh tư tưởng và lý luận Bên cạnh đó, chủ nghĩa duy vật lịch sử là cơ sở khoa học cho đổi mới tư duy về vấn đề bảo vệ Tổ Quốc, cơ sở để phát huy truyền thống đấu tranh bảo vệ nước nhà

4

3 Đối tượng nghiên cứu của chủ nghĩa duy vật lịch sử.

Chủ nghĩa duy vật lịch sử nghiên cứu những quy luật chung nhất của sự phát triển xã hội loài người cũng như các môn khoa học khác Nhưng nhìn chung, nó đều phản ánh đúng đắn đối tượng được nghiên cứu Những phạm trù của chủ nghĩa duy vật biện chứng về xã hội chỉ ra vị trí và vai trò của mỗi mặt, nét cơ bản của xã hội, phản ánh những mối liên hệ khách quan, tất yếu giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, lực lượng sản xuất

và quan hệ sản xuất, cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

II Tồn tại xã hội và ý thức xã hội.

1 Tồn tại xã hội.

a, Khái niệm của tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội là toàn bộ sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội Tồn tại xã hội của con người

là thực tại xã hội khách quan, là một kiểu vật chất xã hội, là các quan hệ xã hội vật chất được ý thức xã hội phản ánh Trong các quan hệ xã hội vật chất ấy thì quan hệ giữa con người với giới tự nhiên và quan hệ giữa con người với con người là những quan hệ

cơ bản nhất

b, Các yếu tố cơ bản của tồn tại xã hội

Những yếu tố cơ bản của tồn tại xã hội là phương thức sản xuất vật chất, môi trường tự nhiên, dân số, mật độ dân số,… trong đó thì phương thức sản xuất vật chất là yếu tố quyết định Các Mác viết: ‘’phương thức sản xuất đời sống vật chất quyết định các quá trình sinh hoạt xã hội, chính trị, tinh thần nói chung Không phải ý thức con người quyết định tồn tại của họ; trái lại, tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ’’ Qua đó, Các Mác đã khắc phục được quan điểm chủ nghĩa duy tâm, xây dựng quan điểm chủ nghĩa duy vật về mối quan hệ giữa tồn tại

xã hội và ý thức xã hội, vai trò quyết định của tồn tại xã hội lên

ý thức xã hội

5

Tồn tại xã hội không chỉ quyết định ý thức xã hội mà còn quyết định hình thức và nội dung của nó Mỗi yếu tố của tồn tại xã hội phản ánh một hình thái ý thức xã hội khác nhau từ các góc độ khác nhau và ngược lại

2 Ý thức xã hội và kết cấu của ý thức xã hội.

a, Khái niệm của ý thức xã hội

Ý thức xã hội là xã hội tự nhận thức về minh, sự tồn tại xã hội của mình và về hiện thực xung quanh minh Nó là mặt tinh thần của đời sống xã hội, là bộ phận hợp thành của văn hóa tinh thần của xã hội

b, Kết cấu của ý thức xã hội

Ý thức xã hội bao gồm tâm lý xã hội (tình cảm, tâm trạng, truyền thống, …) và hệ tư tưởng xã hội (quan điểm, học thuyết,

tư tưởng) Qua quá trình biện chứng phức tạp, thanh quả của mối quan hệ hoạt động, tích cực của con người, học thuyết Mác cho rằng: ‘’ Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội’’

Ý thức xã hội khác với ý thức cá nhân Trong khi ý thức cá nhân mang tinh riêng lẻ, tách biệt từng cá nhân khác nhau và phản ánh ít nhiều tồn tại xã hội nhưng không phải bao giờ cũng đại diện cho quan điểm chung, phổ biến của cả cộng đồng thì ý thức xã hội phản ánh dưới nhiều dạng khác nhau, chung nhất và phổ biến nhất của cộng đồng con người

Ý thức xã hội thông thường (ý thức thường ngày) là những tri thức, quan niệm của con người hình thanh một cách trực tiếp trong các hoạt động trực tiếp hằng ngày nhưng chưa được hệ thống hóa, tổng hợp và khái quát hóa Kiểu ý thức này ở trình độ thấp, song lại phong phú hơn ý thức luận

Ý thức luận (ý thức khoa học) là những tư tưởng, quan điểm được tổng hợp, hệ thống hóa và khai quát thanh những học thuyết, khái niệm, các phạm trù, các quy luật Kiểu ý thức này phản ánh hiện thực một cách khách quan, sâu sắc, chinh xác và

có thể phản ánh vượt thời đại

6

Tâm lý xã hội gồm tất thảy những tư tưởng, tình cảm, tâm trạng, … của một người, một nhóm người hay cả cộng đồng loài người Nó phản ánh trực tiếp và tụ phát những điều kiện sinh hoạt hàng ngày nên chưa đủ sâu sắc để vạch ra những mối quan hệ khách quan, bản chất, tất yếu mang tính quy luật của các sự vật và các quá trình xã hội

Hệ tư tưởng là giai đoạn phát triển cao hơn của ý thức xã hội, nó đi sâu vào bản chất của các mối quan hệ xã hội, là kết quả của sự tổng kết, khai quát của hóa những kinh nghiệm xã hội để hình thành những quan điểm, tư tưởng về chính trị, pháp luật, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo, …

III, Quan điểm duy vật lịch sử về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội

1, Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định

Triết học Mác – Lênin khẳng định vật chất quyết định ý thức, nhưng ý thức lại tác động trở lại đối với vật chất, đó là mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức Vận dụng điều này vào xã hội thì tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, nhưng ý thức xã hội lại tác động trở lại đối với tồn tại xã hội Khẳng định vai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội – đó là quan điểm duy vật về lịch sử - đây là công lao to lớn của C.Mác

và Ph.Ăngghen, các ông đã phát triển chủ nghĩa duy vật đến đỉnh cao, xây dựng quan điểm duy vật về lịch sử và lần đầu tiên trong lịch sử triết học, các ông đã giải quyết một cách khoa học vấn đề hình thành và phát triển của ý thức xã hội

Tồn tại xã hội nào thì ý thức xã hội nấy Đời sống tinh thần của xã hội hình thành và phát triển dựa trên đời sống vật chất

Vì vậy mà ý thức xã hội phản ánh và phụ thuộc vào tồn tại xã hội Tồn tại xã hội quyết định nội dung, tính chất, đặc điểm và

xu hướng biến đổi, phát triển của ý thức xã hội.Mỗi khi tồn tại xã hội, nhất là phương thức sản xuất biến đổi, thì những tư tưởng

và lý luận xã hội, những quan điểm về chính trị, pháp quyền, triết học, đạo đức, văn hóa, nghệ thuật (tức những ý thức xã hội)… sớm muộn sẽ biến đổi theo Vì thế, ở những thời kì lịch sử

7

khác nhau, chúng ta lại thấy những quan điểm, lí luận, tư tưởng khác nhau, bởi đó là do xã hội loài người sinh sống trong những điều kiện đời sống vật chất khác nhau

Tồn tại xã hội không quyết định ý thức xã hội một cách đơn giản, trực tiếp mà thường thông qua rất nhiều bước trung gian Trên thực tế, không phải bất kỳ quan điểm, tư tưởng hay lý luận nào cũng phản ánh một cách trực tiếp và rõ ràng các quan hệ kinh tế của thời đại Và chúng ta cần phải xem xét tỉ mỉ, kĩ lưỡng, đến cùng các mối quan hệ kinh tế của thời đại mới phản ánh được ý thức xã hội Do vậy, khi xem xét sự phản ánh của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội, đòi hỏi chúng ta phải có thái

độ biện chứng chứ không nên cứng nhắc

2, Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

Trong phần một, ý thức bị quyết định bởi tồn tại xã hội Tuy nhiên, ý thức xã hội không phải là yếu tố hoàn toàn thụ động hay tiêu cực Mặc dù chịu sự quy định của tồn tại xã hội nhưng ý thức xã hội không những có tính độc lapah tương đối

mà còn có thể tác động mạnh mẽ vào tồn tại xã hội, đặc biệt nó còn vượt trước cả tồn tại xã hội

a, Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội

V.I.Lênin đã từng nói rằng: ‘’sức mạnh của tập quán ở hàng triệu và hàng chục triệu người là một sức mạnh ghê gớm nhất’’.Và Ph.Ăngghen cho rằng :’’ chúng ta đau khổ không những vì những người đang sống mà còn vì những người đã chết nữa Người chết nắm lấy người sống’’

Lịch sử xã hội loài người cho thấy, nhiều khi xã hội cũ đã mất đi, bị thay thế rất lâu rôi, song ý thức xã hội ở xã hội thời đại đó vẫn còn được tiếp tục sản sinh và tồn tại Điều này là bởi :

Một là, sự biến đổi của tồn tại xã hội do tác động mạnh mẽ, thường xuyên và trực tiếp của những hoạt động thực tiễn của con người, thường diễn ra với tốc độ nhanh mà ý thức xã hội có

8

thể không phản ánh kịp và trở nên lạc hậu Bên cạnh đó, thường tồn tại xã hội thay đổi thì ý thức xã hội mới thay đổi theo sau đó Hai là, do sức mạnh của thói quen, truyền thống, tập quán cũng như do tính lạc hậu, bảo thủ của một số hình thái ý thức xã hội Và điều kiện tồn tại xã hội mới cũng chưa đủ làm xã hội loài người quên đi những thói quen, tập quán và truyền thống ông cha để lại

Ba là, ý thức xã hội luôn gắn với lợi ích của những nhóm, tập đoàn người, những giai cấp nhất định trong xã hội Vì vậy, những tư tưởng cũ, lạc hậu thường được các lực lượng xã hội phản tiến bộ lưu giữ và truyền bá nhằm bảo vệ và duy trì quyền lợi ích kỷ của họ

Vì vậy, để xây dụng một xã hội mới cần có thời gian để xóa

bỏ được những tàn dư lạc hậu, bồi đắp và phát triển những ý thức xã hội mới, tăng cường công tác tư tưởng, đấu tranh chống lại những âm mưu và hành động phá hoại của những lực lượng thù địch về mặt tư tưởng

b, Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội

Triết học Mác thừa nhận rằng ý thức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội nhưng cũng có thể vượt trước tồn tại xã hội Trong những điều kiện nhất định, một bộ phận của ý thức xã hội

là những tư tưởng khoa học, tiên tiến có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, hướng dẫn, chỉ đạo cho hoạt động thực tiễn của con người, dự báo các khả năng xảy ra trong tương lai,

để từ đó đề ra những nhiệm vụ mới phải giải quyết do sự phát triển chín muồi của đời sống vật chất của xã hội đặt ra Sự thật rằng nhiều tư tưởng khoa học và triết học trong những điều kiện nhất định có thể vượt trước tồn tại xã hội của thời đại rất xa Sở

dĩ ý thức xã hội có khả năng đó là do nó phản ánh đúng những mối liên hệ logic, khách quan, tất yếu và bản chất của tồn tại xã hội Lịch sử đã cho thấy nhiều dự báo của các nhà tư tưởng lớn phải qua một thời gian có thể ngắn hoặc rất dài mới được thực tiễn xác nhận

9

c, Ý thức xã hội có tính thừa kế trong sự phát triển của nó

Trong quá tình phát triển không ngừng của mình, ý thức xã hội có tính kế thừa nên không thể giải thích một tư tưởng nào đó nếu chỉ dựa vào trình độ phát triển kinh tế và các quan hệ kinh

tế - xã hội Vào thế kỉ XVIII, trình độ phát triển của Pháp kém xa Anh nhưng tư tưởng lý luận thì nước Pháp tiên tiến hơn nhiều Hay nền kinh tế Đức đầu thế kỉ XIX kém xa nước Anh và Pháo nhưng nền triết học lại vượt xa hai nước kia Điều này chứng minh rằng, sự phát triển của ý thức xã hội không phải bao giờ cũng song hành với sự phát triển hinh tế và các quan hệ kinh tế Mác và Ăngghen cũng thừa nhận rằng: ‘’ngay cả chủ nghĩa cộng sản phát triển cũng trực tiếp bắt nguồn từ chủ nghĩa duy vật Pháp’’ và ‘’nếu trước đó không có triết học Đức, đặc biệt là triết học Hêghen, thì sẽ không bao giờ có chủ nghĩa xã hội khoa học Đức, chủ nghĩa xã hội duy nhất khoa học từ trước đến nay’’

Và chủ nghĩa Mác cũng vậy, không chỉ tiếp thu những tinh hoa lịch sử văn minh nhân loại mà còn kế thừa triết học cổ điển Đức, kinh tế chính trị Anh và chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp

Những giai cấp khác nhau kế thừa những nội dung ý thức khác nhau của các thời đại trước Các giai cấp tiên tiến tiếp nhận những di sản tư tưởng tiến bộ của xã hội cũ để lại Ví dụ, khi làm cách mạng tư sản chống phong kiến, các nhà tư tưởng tiên tiến của giai cấp tư sản đã khôi phục những tư tưởng duy vật và nhân bản của thời cổ đại

Ngược lại, những giai cấp lỗi thời và các nhà tư tưởng của nó thì tiếp thu, khôi phục những tư tưởng, những lý thuyết xã hội phản tiến bộ của những thời kỳ lịch sử trước Nhìn vào lịch sử, giai cấp phong kiến các nước Tây Âu trung cổ ở thời kỳ suy thoái đã ra sức khai thác triết học của Platôn và những yếu tố duy tâm trong hệ thống triết học của Arixtốt thời kỳ cổ đại Hy Lạp, biến chúng thành cơ sở triết học của các giáo lý đạo Thiên chúa Quan điểm của triết học Mác – Lênin về tính kế thừa của ý thức xã hội có ý nghĩa to lớn đối với sự nghiệp xây dựng nền văn

10