BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI TRONG TRIẾT HỌC MAC –LENIN VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI CUỘC SỐNG VÀ HỌC TẬP CỦA SINH VIÊN HIỆN NAY, đề tài BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI TRONG TRIẾT HỌC MAC –LENIN VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI CUỘC SỐNG VÀ HỌC TẬP CỦA SINH VIÊN HIỆN NAY, tiểu luận BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI TRONG TRIẾT HỌC MAC –LENIN VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI CUỘC SỐNG VÀ HỌC TẬP CỦA SINH VIÊN HIỆN NAY MÔN HỌC: TRIẾT HỌC MAC- LENIN TÊN CHỦ ĐỀ: BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI TRONG TRIẾT HỌC MAC –LENIN VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI CUỘC SỐNG VÀ HỌC TẬP CỦA SINH VIÊN HIỆN NAY
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA NGỮ VĂN ANH
MÔN HỌC: TRIẾT HỌC MAC- LENIN TÊN CHỦ ĐỀ: BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI TRONG TRIẾT HỌC MAC –LENIN VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI CUỘC SỐNG VÀ HỌC TẬP CỦA SINH VIÊN HIỆN NAY
HỌ VÀ TÊN: HỒ CAO THƯƠNG HUYỀN
MÃ SỐ SINH VIÊN:
LỚP: 21 CHẤT LƯỢNG CAO 04 GIẢNG VIÊN GIẢNG DẠY: PHẠM THỊ DINH
Hà Nội, 2022
Trang 2MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý
1.2.Biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội trong triết học Mác – Lênin 3
CHƯƠNG 2 Ý NGHĨA CỦA BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý
THỨC XÃ HỘI TRONG TRIẾT HỌC MAC –LENIN ĐỐI VỚI CUỘC SỐNG VÀ
2.2 Ý nghĩa của biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội trong triết học Mac
2.3 Giải pháp nâng cao chất lượng cuộc sống và học tập của sinh viên 9
Trang 3MỞ ĐẦU
Lý do chọn đề tài:
Phát triển con người là mục tiêu cao cả nhất cả nhất của toàn nhân loại Làn sóng văn minh thứ ba đang được loài người tới một kỉ nguyên mới, mở ra bao khả năng để họ tìm ra những con đường tối ưu đi tới tương lai Trong bối cảnh đó sự tan rã của hệ thống
xã hội chủ nghĩa càng làm cho các tư tưởng tự do tìm kiếm con đường khả quan nhất cho
sự nghiệp phát triển con người Việt Nam càng dễ đi đến phủ nhận vai trò và khả năng của chủ nghĩa Mác Lênin.Việc hội nhập kinh tế, xu hướng toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ khắp nơi kéo theo không chỉ những ưu điểm mà còn có cả những mặt trái tiêu cực của nó Các giá trị văn hóa nhiều khi bị đảo lộn, các luồng tư tưởng xấu dễ xâm nhập Kẻ thù của chúng ta có thể lợi dụng cơ hội này để tiến hành chống phá ta dưới mọi hình thức, mà đối tượng chủ yếu và dễ bị đánh gục nhất lại chính là thanh niên, sinh viên Bằng sức mạnh của đồng tiền, những cám dỗ của thú sống hưởng lạc chúng dễ dàng lôi kéo giới trẻ vào những cạm bẫy nguy hiểm Không có bản lĩnh, thanh niên, sinh viên sẽ bị khuất phục, chịu đầu hàng và đánh mất mình Chúng ta phải có chính kiến, phải luôn đề cao cảnh giác, phải tin vào bản thân mình Bên cạnh đó nhà trường cũng phải luôn bên cạnh để giúp sinh viên phân biệt đúng sai, đâu là con đường đúng cần đi Chính vì thế em chọn đề
tài: “Biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội trong triết học Mac –Lenin và ý
nghĩa của nó đối với cuộc sống và học tập của sinh viên hiện nay” làm đề tài nghiên
cứu của mình Mặc dù đã có nhiều sự cố gắng và cải thiện cũng như học học tìm tòi rất nhiều, tuy nhiên với kiến thức và sự hiểu biết còn giới hạn chắc chắn bài luận sẽ không tránh khỏi những thiếu sót Em kính mong nhận được những đánh giá và đóng góp ý kiến của quý thầy cô và các bạn để bài tiểu luận của em được hoàn thiện hơn
Trang 4NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý
THỨC XÃ HỘI TRONG TRIẾT HỌC MAC – LENIN.
1.1.Khái niệm tồn tại xã hội và ý thức xã hội.
Tồn tại xã hội là khái niệm dùng để chỉ sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội, là những mối quan hệ vật chất – xã hội giữa con người với tự nhiên và giữa con người với nhau; trong đó, quan hệ giữa con người với tự nhiên và quan
hệ vật chất, kinh tế giữa con người với nhau là hai quan hệ cơ bản Những mối quan hệ này xuất hiện trong quá trình hình thành xã hội loài người và tồn tại không phụ thuộc vào
ý thức xã hội
Tồn tại xã hội gồm các thành phần chính như phương thức sản xuất vật chất; điều kiện tự nhiên-môi trường địa lý; dân số và mật độ dân số v.v, trong đó phương thức sản xuất vật chất là thành phần cơ bản nhất Các quan hệ vật chất khác giữa gia đình, giai cấp, dân tộc v.v cũng có vai trò nhất định đối với tồn tại xã hội
Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, bao gồm tình cảm, tập quán, truyền thống, quan điểm, tư tưởng, lý luận… nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển khác nhau
Hiểu đơn giản thì ý thức xã hội là những quan hệ tinh thần giữa con người với nhau, là mặt tinh thần trong quá trình lịch sử Ý thức xã hội có cấu trúc bên trong xác định, bao gồm những mức độ khác nhau (ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận (khoa học); tâm lý xã hội và hệ tư tưởng) và các hình thái của ý thức xã hội (ý thức chính trị, pháp luật, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật, triết học, khoa học …)
Kết cấu của ý thức xã hội gồm
– Tâm lý xã hội: bao gồm toàn bộ tình cảm, ước muốn, thói quen, tập quán …của con người, của một bộ phận xã hội hoặc của toàn xã hội được hình thành dưới ảnh hưởng
Trang 5trực tiếp cuộc sống hàng ngày và phản ánh đời sống đó Quá trình phản ánh này thường mang tính tự phát, chỉ ghi lại những biểu hiện bề mặt bên ngoài của xã hội
– Hệ tư tưởng xã hội: là trình độ cao của ý thức xã hội được hình thành khi con người đã có được nhận thức sâu sắc hơn các điều kiện sinh hoạt vật chất của mình; là nhận thức lý luận về tồn tại xã hội, là hệ thống những quan điểm, tư tưởng (chính trị, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo…) kết quả sự khái quát hoá những kinh nghiệm xã hội
Có hai loại hệ tư tưởng là:
+ Hệ tư tưởng khoa học- phản ánh chính xác, khách quan tồn tại xã hội;
+ Hệ tư tưởng không khoa học- phản ánh sai lầm, hư ảo hoặc xuyên tạc tồn tại xã hội
1.2.Biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội trong triết học Mác – Lênin.
Thứ nhất: Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội
Theo quan điểm thế giới quan duy vật thì vật chất có trước, nó sinh ra và quyết định ý thức Trong lĩnh vực Xã hội thì quan hệ này được biểu hiện là: tồn tại xã hội có trước, nó sinh ra và quyết định ý thức xã hội, điều đó được thể hiện cụ thể là:
– Tồn tại xã hội nào thì sinh ra ý thức xã hội ấy Tức là người ta không thể tìm nguồn gốc tư tưởng trong đầu óc con người, mà phải tìm nó trong chính tồn tại xã hội Do
đó phải tồn tại xã hội để lý giải cho ý thức xã hội
– Khi tồn tại xã hội thay đổi một cách căn bản, nhất là khi phương thức SX đã thay đổi thì sớm hay muộn thì ý thức xã hội cũng phải thay đổi theo
Thứ hai: Ý thức xã hội thường lac hậu hơn so với tồn tại xã hội
Lịch sử cho thấy nhiều khi xã hội cũ mất đi thậm chí đã mất rất lâu, nhưng ý thức
xã hội cũ đó sinh ra vẫn tồn tại dai dẳng Tính độc lập tương đối này biểu hiện đặc biệt rõ trong lĩnh vực tâm lý xã hội như trong truyền thống, tập quán, thói quen
Trang 6Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội là do những nguyên nhân về: – Sự biến đổi của tồn tại xã hội do tác động mạnh mẽ, thườngxuyên và trực tiếp của những hoạt động thực tiễn của con người, thường diễn ra với tốc độ nhanh mà ý thức xã hội có thể không phản ánh kịp và trở nên lạc hậu Hơn nữa ý thức xã hội là cái phản ánh tồn tại xã hội nên nói chung chỉ biến đổi sau khi có sự biến đổi của tồn tại xã hội
– Do sức mạnh của thói quen truyền thống, tập quán cũng như dotính lạc hậu, bảo thủ của một số hình thái xã hội
– Ý thức xã hội luôn gắn với lợi ích của những nhóm, những tập đoàn người, những giaii cấp nhất định trong xã hội
Thứ ba: Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội
Trong những điều kiện nhất định, tư tưởng của con người đặc biệt là những tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, dự báo được tương lai và có tác dụng tổ chức chỉ đạo hoạt đông thực tiễn của con người, hướng hoạt động đó vào hướng giải quyết những nhiệm vụ mới do sự phát triển chín muồi của đời sống vật chất của xã hội đặt ra
Thứ tư: Ý thức xã hôi tác động trở lại tồn tại xã hội
Chủ nghĩa duy vật lịch sử không những chống lại quan điểm duy tâm tuyệt đối hóa vai trò của ý thức xã hội, mà còn bác bỏ quan niệm duy vật tầm thường hay chủ nghĩa duy vật kinh tế phủ nhận tác dụng tích cực của ý thức xã hội trong đời sống xã hội
Mức độ ảnh hưởng của tư tưởng đối với sự phát triển xã hội phụ thuộc vào những điều kiện lịch sử cụ thể, vào tính chất của các mối quan hệ kinh tế mà trên đó tư tưởng nảy sinh
Trang 71.3 Ý nghĩa phương pháp luận
Tồn tại xã hội và ý thức xã hội là hai phương diện thống nhất biên chứng của đời sống xã hội Cần thấy rằng, thay đổi tồn tại xã hội là điều kiện cơ bản nhất để thay đổi ý thức xã hội, mặt khác ta cũng thấy rằng không chỉ những biến đổi trong tồn tại xã hội mới tất yếu dẫn đến những thay đổi to lớn trong đời sống tinh thần của xã hội, mà ngược lại, những tác động của đời sống tinh thần xã hội, với những điều kiện xác định cũng có thể tạo ra những biến đổi mạnh mẽ, sâu sắc trong tồn tại xã hội Quán triệt nguyên tắc phương pháp luận đó trong sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, một măt phải coi trọng cuộc cách mang tư tưởng văn hóa, phát huy vai trò tác động tích cực của đời sống tinh thần xã hội đối với quá trình phát triển kinh tế vàcông nghiêp hóa, hiện đại hóa đất nước; mặt khác phải tránh tái phạm sai lầm chủ quan duy ý chí trong việc xây dưng văn hóa, xây dựng con người mới
Cần thấy rằng chỉ có thể thực sự tạo dựng được đời sống tinh thần của xã hội XHCN trên cơ sở cải tạo triệt để phương thức sinh hoạt vật chất tiểu nông truyền thống
và xác lập, phát triển được phương thức sản xuất mới trên cơ sở thực hiện thành công sự công nghiệp hóa, hiện đại hóa
CHƯƠNG 2 Ý NGHĨA CỦA BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI TRONG TRIẾT HỌC MAC –LENIN ĐỐI VỚI CUỘC SỐNG VÀ
HỌC TẬP CỦA SINH VIÊN HIỆN NAY.
2.1 Thực trạng cuộc sống và học tập của sinh viên hiện nay.
2.1.1 Ưu điểm
Điểm nổi bật đầu tiên khi ta nghĩ về sinh viên, đó là những con người năng động
và sáng tạo Chính sinh viên là những người tiên phong trong mọi công cuộc cải cách, đổi mới về kinh tế, giáo dục…Trong đầu họ luôn đầy ắp các ý tưởng độc đáo và thú vị; và họ tận dụng mọi cơ hội để biến các ý tưởng ấy thành hiện thực Không chỉ chờ đợi cơ hội đến, họ còn tự mình tạo ra cơ hội.Đã có nhiều sinh viên nhận được bằng phát minh , sáng chế; và không ít trong số những phát minh ấy được áp dụng, được biến thành những sản
Trang 8phẩm hữu ích trong thực tiễn Với thế mạnh là được đào tạo vừa toàn diện vừa chuyên sâu, sinh viên có mặt trong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế, xã hội của đất nước Trong học tập, sinh viên không ngừng tự đổi mới phương phấp học sao cho lượng kiến thức họ thu được là tối đa Không chờ đợi, thụ động dựa vào thầy cô, họ tự mình đọc sách, nghiên cứu, lấy thông tin, tài liệu từ mọi nguồn Phần lớn sinh viên đều có khả năng thích nghi cao với mọi môi trường sinh sống và học tập Họ không chỉ học tập trong một phạm vi hẹp ở trường, lớp; giới trẻ ngày nay luôn phát huy tinh thần học tập ở mọi nơi, mọi lúc Không chỉ lĩnh hội tri thức của nhân loại, sinh viên Việt Nam còn tiếp thu những cái hay, cái đẹp trong mọi lĩnh vực khác như văn hóa, nghệ thuật…
Sự năng động của sinh viên còn được thể hiện ở việc tích cực tham gia các hoạt động xã hội như y tế, từ thiện…Ngoài giờ học, những sinh viên-tuyên truyền viên hiến máu nhân đạo lại ngược xuôi đi lại mang kiến thức về hiến máu đến mọi người, mọi nhà… Bằng sự năng động, sinh viên luôn tự cập nhật thông tin, kiến thức, làm mới mình phù hợp với sự thay đỏi và phát triển của xã hội Rõ ràng, năng động và sáng tạo là những ưu điểm nổi bật của sinh viên Việt Nam thời đại mới
Sinh viên dám nghĩ, dám làm, dám chịu thử thách Các ý tưởng độc đáo không chỉ nằm trong suy nghĩ mà luôn được thử nghiệm trong thực tế Có thể thành công hoặc thất bại, song họ không hề chùn bước Với họ, mỗi lần thất bại lại làm họ tự tin hơn với nhiều kinh nghiệm hơn Táo bạo nhưng không liều lĩnh Trước khi thực hiện một việc gì, họ luôn tính toán, xem xét vấn đề một cách thận trọng Nói rằng táo bạo, nghĩa là trước đó chưa có ai dám làm, dám thử nghiệm, họ là người đầu tiên thực hiện, chứ không phải họ đâm đầu thực hiện một việc mà họ không biết tỉ lệ thành công của mình Khi cảm thấy mình đã có đủ mọi điều kiện cần thiết, họ mới bắt tay vào thực hiện Một điều quan trọng đáng nói ở đây, đó là nếu gặp rủi ro thất bại thì họ sẵn sàng chấp nhận như một chuyện đương nhiên tất yếu sẽ xảy ra, tức là có thất bại thì thất bại ấy cũng nằm trong kế hoạch
Họ dám nhìn thẳng vào thất bại và vượt qua nó Tóm lại, táo bạo và tự tin cũng là điểm rất đáng quý trong lối sống của sinh viên Việt Nam
Trang 92.1.2 Hạn chế còn tồn tại.
Làm thêm, dạy kèm, bán hàng , tiếp thị dẫn đến lơ là học tập, hoặc không theo nổi chương trình học ĐH là những lý do sinh viên bị buộc thôi học Tuy nhiên đó không phải
là lý do chính, vì có những sinh viên vừa học vừa làm thêm nhưng kết quả học tập vẫn đạt điểm cao, sinh viên không chịu tìm tòi sách, tài liệu phục vụ cho chuyên môn của mình, mặc dù trong phương pháp giảng dạy ĐH nhiều thầy cô lên lớp chỉ hướng dẫn và đưa ra những tư liệu, liệu, đầu sách cần thiết cho sinh viên tìm kiếm tham khảo
Thực trạng sinh viên hiện nay thụ động trong học tập
Tư tưởng là vấn đề đầu tiên và cũng là vấn đề lớn nhất cần bàn đến Tư tưởng của một bộ phận sinh viên còn lệch lạc Dưới sự tác động ồ ạt của nền kinh tế thị trường, dường như giới trẻ ngày nay luôn nhìn sự vật dưới con mắt của người tư bản Họ còn nghi ngờ vào chế độ xã hội chủ nghĩa Đó là cái nhìn thiển cận, lệch lạc Nhiều sinh viên
đã đánh mất niềm tin vào chủ nghĩa xã hội Thử hỏi những người nắm trong tay vận mệnh của đất nước ma có những tư tưởng như vậy thì tương lai đất nước sẽ đi về đâu?
Nét tiêu cực trong lối sống của sinh viên còn thể hiện trong việc nhìn nhận một cách sai lầm về giá trị cuộc sống Đó là hiện tượng sùng bái giá trị vật chất Nhiều thanh niên lấy đồng tiền làm thước đo giá trị trong cuộc sống Đó là thang giá trị của xã hội tư bản chủ nghĩa Trong xã hội ấy, kẻ có tiền là kẻ mạnh Chính vì thế, không ít sinh viên con nhà giàu đã sử dụng đồng tiền gây ra nhiều chuyện sai trái: mua điểm, chèn ép bạn bè…Lối sống hưởng thụ dẫn đến nhiều vấn đế tiêu cực khác trong sinh viên Tệ nạn xã hội, thái độ không đúng đắn đối với lao động xảy ra nhiều trong sinh viên
Chủ nghĩa cá nhân có xu hướng tăng trong giới trẻ ngày nay Nhiều người chỉ quan tâm tới những lợi ích cá nhân truớc mắt mà quên mất lợi ích tập thể, thậm chí chà đạp lên lợi ích của ngưới khác Vì đồng tiền, vì lợi ích cá nhân, một số thanh niên còn bất chấp tất cả: luật pháp, gia đình, bạn bè…Một số khác sống không động chạm đến ai, nhưng cũng không quan tâm đến ai Chỉ cần biết đến mình, còn người khác thì mặc kệ
Trang 10kiểu “đèn nhà ai nấy rạng” Điều đó cũng khó mà chấp nhận được trong một đất nước theo chế độ xã hội chủ nghĩa
Lối sống thực dụng trong sinh viên bắt nguồn từ cuộc sống gắn với sự phát triển của nền kinh tế thị trường Sùng bái đồng tiền, làm tất cả để đạt được mục đích của mình bất chấp thủ đoạn; coi những vấn đề tiêu cực nảy sinh trong cuộc sống là tất yếu không những không thể thiếu mà còn rất quan trọng và hữu ích trong việc đạt mục đích cá nhân Cái nhìn thực tế không ảo tưởng viển vông, không mơ mộng hóa sự việc là điều tốt, song tới mức thực dụng thì lại là chuyện khác
Thái độ bi quan, chán đời xuất hiện ở một số sinh viên cũng cần phải phê phán Trong khi phần lớn thanh niên đều cố gắng sống và học tập vì tương lai, ít nhất vì lợi ích của bản thân, thì lại có những người chỉ vì những chuyện nhỏ nhặt không đâu mà không tha thiết gì cuộc sống Đôi khi chỉ vì bị thất tình hay không đạt được một điều mong muốn mà họ co mình lại thờ ơ với cuộc sống xung quanh thậm chí nhiều người ngốc nghếch còn tìm đến cái chết Những chuyện như thế nghe thật nực cười nhưng không thể không nhắc tới Theo các con số thống kê thì các vụ tự tử trong sinh viên xảy ra ngày càng nhiều, nguyên nhân của các vụ tự tử đó thường là do chuyện tình cảm đổ vỡ
2.2 Ý nghĩa của biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội trong triết học Mac –Lenin đối với cuộc sống và học tập của sinh viên hiện nay.
Sinh viên có vị trí "song hành", vị trí "kép" trong xã hội Một mặt, họ là những
thanh niên sinh viên đang dần hoàn thiện nhân cách, là lực lượng sản xuất hiện đại, người
chủ của đất nước trong tương lai Mặt khác, họ là nguồn lực cơ bản để bổ sung vào đội
ngũ trí thức trong tương lai Họ chính là nguồn nhân lực chất lượng cao đầy tiềm năng sáng tạo và ứng dụng khoa học - công nghệ để góp phần thực hiện thành công sự nghiệp đổi mới đất nước, hội nhập quốc tế hiện nay