SA HÀNH ĐOẢN CA Cao Bá Quát đã từng viết “Thập tải luân giao cầu cổ kiếm Nhất sinh đê thủ bái mai hoa” – suốt cả đời ông chỉ cúi đầu trước vẻ đẹp thanh nhã, cao sang của hoa mai, chứ nhất quyết không cúi đầu trước cường quyền Sinh thời vào buổi loạn lạc, nhiễu nhương dù mang trong mình cái hùng tâm cống hiến cho đời nhưng ông phải chịu nhiều bất công Nỗi oán ghét thực tại, phường danh lợi đã được ông thể hiện biết bao xúc động trong bài thơ “Bài ca ngắn đi trên bãi cát” Tác phẩm ra đời khi tác.
Trang 1SA HÀNH ĐOẢN CA
Cao Bá Quát đã từng viết: “Thập tải luân giao cầu cổ kiếm/ Nhất sinh đê thủ bái mai hoa” – suốt cả đời ông chỉ cúi đầu trước vẻ đẹp thanh nhã, cao sang của hoa mai, chứ nhất quyết không cúi đầu trước cường quyền Sinh thời vào buổi loạn lạc, nhiễu nhương dù mang trong mình cái hùng tâm cống hiến cho đời nhưng ông phải chịu nhiều bất công Nỗi oán ghét thực tại, phường danh lợi đã được ông thể hiện biết bao xúc động trong bài thơ “Bài ca ngắn đi trên bãi cát”
Tác phẩm ra đời khi tác giả nhiều lần đi vào kinh đô Huế dự thi, phải băng qua những bãi cát dài, mênh mông không biết đích đến Chính trong hoàn cảnh đó ông đã sáng tác “Sa hành đoản ca” thể hiện thái độ trước hiện thực đời sống và phương danh lợi tầm thường
Mở đầu bài thơ là hình ảnh bãi cát dài nuối tiếp nhau đến tận chân trời và trên nền không gian rộng lớn ấy người lữ khách đang từng chút cố gắng vượt lên hoàn cảnh khắc nghiệt:
“Bãi cát dài lại bãi cát dài,
Đi một bước như lùi một bước.”
Câu thơ không chỉ mang ý nghĩa tả thực về những bãi cát nối tiếp nhau và những bước chân nặng nề của người lữ khách trên con đường đó Bãi cát còn chính là hình ảnh biểu tượng về “danh lợi” – nó như một miếng mồi béo bở, níu kéo, hấp dẫn người lữ khách Nên đi hay nên quay đầu lại? Câu hỏi ấy cứ vang vọng trong tâm tưởng người lữ khách Trong không gian ấy, người lữ khách không còn làm chủ, mà bị nuốt trọn, lọt thỏm giữa không gian mênh mông, vô tận Họ bé nhỏ trong cái rộng lớn của vũ trụ, những bước đi ngày một kiệt quệ, mệt mỏi nhưng vẫn phải tiếp tục gắng gượng: “Mặt trời đã lặn, chưa dừng được/
Lữ khách trên đường nước mắt rơi” Những giọt nước mắt nhọc nhằn, cay đắng, không thể dừng lại, bởi vậy khi mặt trời đã xuống núi kẻ tìm công danh vẫn phải mải miết bước tiếp Giọt nước mắt ấy còn thể hiện nỗi đau, sự bất lực, chán nản, bế tắc của người lữ khách Liệu có con đường nào khác cho ông và những chí sĩ như ông không? Rồi chính người lữ khách lại tự trả lời: “Không học được tiên ông phép ngủ/ Trèo non, lội suối, giận khôn vơi” Phường danh lợi vẫn là một lực hút quá lớn với người lữ khách, làm sao đê thoát khỏi chúng, làm sao
để có một tâm hồn thư thái, thanh thản như ông tiên để lánh xa danh lợi tầm thương Vì sao mãi phải nhọc nhằn trèo đèo, lội suối khi biết rõ chúng là tầm
thường, giả dối, bởi vậy lữ khách tự giận với chính mình
Xưa nay phường danh lợi Tất tả trên đường đời
Trang 2Đầu gió men thơm quán rượu, Người say vô số tỉnh bao người
Danh lợi cũng như một thứ hơi men, tuy nhẹ mà ngấm sâu, khiến người ta khó lòng có thể tỉnh táo để nhận định phải trái, đúng sai Bởi vậy, ai đã lỡ vướng vào phường danh lợi thường khó có thể dứt ra, người say thì vô số, người tỉnh còn được mấy ai Không chỉ vậy, gắn với lợi danh con người ta sẽ mất đi sự thanh tĩnh trong tâm hồn, phải đua chen vất vả, phải tranh giành, hãm hại lẫn nhau để đảm bảo lợi ích cho bản thân
Bảy dòng thơ cuối cùng là kết tinh tư tưởng, là ý chí quyết tâm từ bỏ lợi danh của tác giả: “Bãi cát dài, bãi cát dài ơi!/ Tính sao đây? Đường bằng mờ mịt/ Đường ghê sợ còn nhiều, đâu ít” Con đường đời lắm ngả, người lữ khách
không biết phải chọn hướng nào, không biết phải đi về đâu, giữa bãi cát dài mênh mông người lữ khách mông lung, tự đặt câu hỏi cho chính mình “tính sao đây” khi đường bằng mờ mịt, không lối thoát, đường ghê sợ chập trùng bủa vây trước mắt Đọc câu thơ của ông ta chợt nhớ về đúc kết của Lí Bạch: “Hành lộ nan, hành lộ nan/ Đa kì lộ, ki, an tại?” Đây đều là những băn khoăn của bậc đại trí thức về con đường công danh mờ mịt, nhiều gian truân trong xã hối rối ren, bất ổn
Phía bắc núi Bắc, núi muôn trùng Phía nam núi Nam, sóng dào dạt Bốn phía đều là hiểm nguy bủa vây, đó là một không gian tù hãm, không lối thoát Đó cũng chính là số phận của biết bao tri thức Nho học cuối mùa khi họ không tìm thấy đường đi cho mình, rẽ lối nào cũng là tăm tối, đường cùng Còn với Cao Bá Quát ông dứt khoát hơn, mạnh mẽ hơn, thoát ra khỏi con đường tăm tối, tìm cho mình lối đi riêng: “Anh đứng làm chi trên bãi cát?” Câu hỏi tu từ cuối bài vừa là lời khẳng định của tác giả về việc từ bỏ con đường danh lợi tầm thường, vừa như một lời cổ vũ, thúc giục với những người khác hãy vững tâm,
tự tin bước ra khỏi con đường đấy, tìm cho bản thân một con đường khác Cũng chính bởi tư tưởng đó đã dẫn đến cuộc khởi nghĩa của Cao Bá Quát vào năm
1854, mặc dù thất bại, mặc dù bị đàn áp nhưng đã thể hiện được tầm vóc tư tưởng lớn lao của một con người vĩ đại
Với hình tượng nghệ thuật giàu ý nghĩa, tác phẩm đã để lại cho mỗi người đọc những bài học ý nghĩa trong cuộc sống Không chỉ vậy, với tác phẩm này Cao
Bá Quát đã thể hiện nỗi chán ghét sâu sắc với hiện thực đời sống tầm thường, với chế độ phong kiến nhà Nguyễn thối nát Đồng thời còn thể hiện tư tưởng, nhân cách cao đẹp của ông trước “bả công danh” tầm thường
Trang 3Đề bài: “Phân tích bài thơ “Sa hành đoản ca” Từ đó lí giải vì sao Cao Bá Quát đã đứng lên khởi nghĩa chống lại chế độ nhà Nguyễn.
BÀI LÀM
Nhà thơ Sóng Hồng từng nói: “Thơ là sự thể hiện con người và thời đại một cách cao đẹp” Cao Bá Quát sinh thời vốn “Nhất sinh đê thủ bái mai hoa”, con người tài ba ấy cả một cuộc đời tang bồng, chọc trời khuấy nước, không vì công danh mà chịu khom lưng uốn gối; lý tưởng lựa chọn một cuộc sống trọng nghĩa khinh tài, suốt đời dốc lòng cho cái đẹp, cái thiện Ông đem cả tấc lòng, gửi tâm niệm ấy vào thơ ca Chính vì thế, thơ ông bàng bạc một tấm lòng cao cả, một nỗi trăn trở của con người luôn khao khát có thể cùng túi thơ, bầu rượu, đem cái tài ra giúp vua trị nước, an dân nhưng cuộc đời nghiệt ngã, đường cử nghiệp chẳng mấy hanh thông, phải chịu vùi dập bởi bọn vô lại, giữa thời buổi nước nhà lâm cảnh hoạn nạn Một trong những thi phẩm thể hiện rõ nhất cho nhân cách cao đẹp của con người ông phải kể đến: “Sa hành đoản ca” (Bài ca ngắn đi trên bãi cát) Mượn hình ảnh bãi cát và tâm sự người đi trên cát, bài thơ như là lời tự bạch đầy chán chường của Cao Bá Quát trước con đường danh lợi tầm thường xen lẫn trong đó là sự bất lực trước khao khát được thay đổi sự sự đời
nhưng không thành
Cao Bá Quát nổi tiếng là một thần đồng, học giỏi và rất thông minh Ông là người có nhân cách cứng cỏi, phóng khoáng, lại giỏi quảng giao nên hầu hết những danh sĩ đương thời đều là bạn tốt của Cao Bá Quát Với tài năng và cá tính của ông khi ra làm quan cho triều đình, ông không chịu được cảnh quan trường bon chen, danh lợi thối nát, càng về sau ông càng nhận ra sự mục ruỗng của chế độ nên đã đứng lên khởi nghĩa Sau sự kiện này, Cao Bá Quát và cả dòng dòng họ bị xét xử, toàn bộ những bút tích của ông đều bị tiêu hủy Nhưng với tấm lòng mến mộ hiền tài, nhân dân khắp nơi vẫn lưu lại được, tập hợp lại thành một số lượng khổng lồ các sáng tác đương thời của ông Người ta ngợi ca ông: “Văn như Siêu, Quát vô tiền Hán” vì ở đó, Cao Bá Quát là thiên tài về văn chương thi phú đương thời Quả thực, thơ ca của ông mang đậm một phong cách tư tưởng tự do, phóng khoáng với bản lĩnh kiên cường, thể hiện thấm thía tình cảm với quê hương, đất nước, bộc lộ rõ những lí tưởng cao đẹp của một danh sĩ Chu Thần “Sa hành đoản ca” là một trong những thi phẩm bộc lộ rõ cốt cách của ông, bài thơ được phỏng đoán sáng tác trong thời gian Cao Bá Quát vào Huế đi thi Hội mà đây không phải là lần thi đầu tiên mà là những lần thi sau này, ông đã nếm trải gần hết lận đận, cay đắng trên con đường đường khoa cử Chính vì thế, bài thơ thể hiện tâm trạng bi phẫn của kẻ sĩ trước đường đời bế tắc, mịt mù đồng thời thể hiện sự dằn vặt, thức tỉnh khi nhận ra những khó khăn trên đường công danh Tác phẩm được làm theo thể ca hành, là thể thơ cổ, có
Trang 4tính chất tự do, phóng khoáng, không bị gò bó về số câu, độ dài của câu, niêm luật, bằng trắc, vần điệu phần nào cho thấy sự tài hoa, phóng khoáng trong con
người của tác giả
Mở ra trước mắt người đọc là hình ảnh của một bãi cát dài, trắng mênh mông,
vô tận, cùng với đó hiển hiện lên người khách lữ hành đang lang thang vô định
giữa miền cát vô tận:
“Trường sa phục trường sa, Nhất bộ nhất hồi khước
Nhật nhập hành vị dĩ, Khách tử lệ giao lạc”
dịch:
(Bãi cát dài, lại bãi cát dài,
Đi một bước như lùi một bước
Mặt trời lặn mà vẫn còn đi
Lữ khách trên đường nước mắt rơi.)
Bốn câu thơ đầu ví như bốn tiếng thở dài, tiếng khóc nghẹn ngào của thi nhân Cách sử dụng điệp từ, kết hợp với nhịp thơ 2/3 mở ra trước mắt người đọc hình bãi cát dài mênh mông, trắng xóa, mờ mịt Đây là một hình ảnh có ý nghĩa nghệ thuật độc đáo vì nó mang tính sáng tạo, không vay mượn từ văn học nước ngoài như nhiều hình tượng thơ khác mà được lấy từ hiện thực khách quan, từ hành trình của Cao Bá Quát phải trải qua trên con đường vào kinh ứng thí, đó là những cồn cát hoang vu, rợn ngợp của các tỉnh miền Trung đầy cát trắng như Quảng Bình, Quảng Trị Bãi cát ấy mênh mông, rợn ngợp, không có điểm dừng cũng không có một phương hướng Không chỉ mang ý nghĩa tả thực mà hình ảnh bãi cát còn mang tính tượng trưng sâu sắc, nó ẩn dụ cho con đường đời đầy gian nan, vất vả, đó là con đường công danh mà Cao Bá Quát đang theo đuổi đầy sự thách thức Ngay giữa cái mênh mông cát trắng ấy, có một người lữ khách vẫn đi, anh ta đi mải miết, mặt trời lặn mà vẫn chưa dừng bước, vẫn tiếp tục đi Cách ngắt nhịp 2/3 liên tiếp như vẽ ra bước đi đầy, trúc trắc Trên con đường ấy, người lữ khách không những không cảm thấy hồ hởi, hối hả mà còn ủ
rũ, ê chề Người đi tuôn rơi những giọt lệ, nước mắt ấy là là hình ảnh mang tính ước lệ cho thấy nỗi đau đớn của người trí thức khi phải dấn thân trên con đường hoạn lộ, biết nó vô nghĩa lý mà vẫn phải dấn thân Đó là nước mắt của sự đau khổ và oán hận Bước chân của người lữ khách rất khó khăn, đi một bước mà như lùi một bước sự vất vả, đây vừa là cảnh thực vừa là tượng trưng Mở ra
Trang 5trước mắt người đọc là khung cảnh hoang vu, mênh mông, vắng vẻ, trong bức tranh rợn ngợp của thiên nhiên ấy cô độc bước chân của người lữ hành, anh càng đi bao nhiêu thì càng nặng nề, càng đau đớn bấy nhiêu Giữa thiên nhiên rộng lớn, hoang vu hình ảnh con người hiện lên thật nhỏ bé, cô đơn, đầy mệt nhọc Mượn hình ảnh bãi cát dài và bước chân người đi trên cát, thi nhân như đang đặc tả lại một cách ngao ngán con đường mình lựa chọn, con đường công danh mà Cao Bá Quát cũng như muôn bậc danh sĩ đương thời theo đuổi để có thể đem tài ra giúp nước nhà, nhưng con đường ấy trầy trật, khó khăn và cả biết bao ngang trái, thật ít người có thể công thành danh toại thực hiện chí lớn trị nước an dân Đây cũng là một ẩn dụ của nhà thơ về nỗi cô đơn của người trí thức giữa sa mạc cuộc đời, nỗi cô đơn không thể chia sẻ mà dồn nén, bức bối