NHỮNG YÊU CẦU CỦA VIỆC ĐỔI MỚI KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ MÔN NGỮ VĂN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH THPT I.. ĐẶT VẤN ĐỀ Tiếp tục quán triệt Chương trình hành động của ngành Gi
Trang 1NHỮNG YÊU CẦU CỦA VIỆC ĐỔI MỚI KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ MÔN NGỮ VĂN
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH THPT
I ĐẶT VẤN ĐỀ
Tiếp tục quán triệt Chương trình hành động của ngành Giáo dục Thừa Thiên Huế; Thực hiện những nhiệm vụ trọng tâm trong kế hoạch năm học 2014-2015 của trường Trung học phổ thông Phú Bài; Xác định một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong kế hoạch năm học 2014-2015 của trường là :
Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh; Tiếp tục đổi mới kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh; Trên cơ sở đảm bảo chuẩn kiến thức, kỹ năng trong chương trình giáo dục phổ thông, các tổ chuyên môn và giáo viên chủ động tiếp cận và xây dựng, thực hiện kế hoạch giáo dục theo định hướng phát triển năng lực học sinh… ; TCM xác định một trong những giải pháp cơ bản để thực hiện đổi mới
mạnh mẽ phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo
của học sinh và tiếp tục đổi mới kiểm tra đánh giá là định hướng được những yêu cầu của việc đổi mới kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh, nhằm góp phần thực hiện thắng lợi nhiệm vụ năm học của
trường
II CƠ SỞ CỦA VẤN ĐỀ
1 Cơ sở lý luận
1.1 Nghị quyết 29 của Đảng đã nêu rõ: Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ
phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng KT-KN của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích
tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập
đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng CNTT-TT trong dạy và học Đổi mới căn bản hình thức và phương pháp thi, KT và ĐG kết quả GD, ĐT, bảo đảm trung thực, khách quan Phối hợp sử dụng kết quả ĐG trong quá trình học với ĐG cuối kỳ, cuối năm học; ĐG của người dạy với tự ĐG của người học; ĐG của nhà trường với ĐG của gia đình và của xã hội
1.2 Mục tiêu giáo dục: Tiếp cận năng lực: Hình thành phẩm chất và
năng lực thông qua yêu cầu vận dụng tổng hợp kiến thức , kĩ năng, thái độ và
Trang 2nhiều yếu tố tâm lý khác Đề cao yêu cầu vận dụng kiến thức, thực hành, khả năng thực hiện, kĩ năng sống…Theo đó, trong kiểm tra đánh giá: Chú trọng đánh giá phẩm chất và năng lực của học sinh thông qua vận dụng kiến thức và thực hiện công việc Tăng cường đánh giá quá trình; đa dạng hóa các hình thức đánh giá: đánh giá trên lớp; đánh giá bằng hồ sơ; đánh giá bằng nhận xét; đánh giá thông qua sản phẩm dự án; bài thuyết trình; tăng cường hình thức đề mở, khuyến khích sáng tạo
1.3 Định hướng về đổi mới KTĐG: Nhận thức đầy đủ vai trò của kiểm
tra, đánh giá trong giáo dục: Là biện pháp chủ yếu nhằm xác định mức độ thực hiện mục tiêu giáo dục, có vai trò quan trọng trong việc cải thiện kết quả học tập của HS Đánh giá cần phải dựa theo chuẩn KT, KN từng môn học, hoạt
động giáo dục từng lớp; yêu cầu cơ bản cần đạt về KT, KN, thái độ (năng lực)
của HS của cấp học Phải phối hợp giữa đánh giá thường xuyên và đánh giá định kì; đánh giá quá trình và đánh giá kết quả; giữa đánh giá của GV và tự đánh giá của HS;đánh giá của nhà trường và đánh giá của gia đình, cộng đồng.
Kết hợp giữa hình thức đánh giá bằng TNKQ và
tự luận Sử dụng công cụ đánh giá thích hợp nhằm đánh giá toàn diện, công
bằng, trung thực, có khả năng phân loại, giúp GV và HS điều chỉnh kịp thời việc dạy - học…
2 Cơ sở thực tiễn
Trong năm qua, quán triệt và thực hiện nhiệm vụ đổi mới PPDH, tổ chuyên môn và giáo viên đã xây dựng và thực hiện được kế hoạch đổi mới PPDH và kiểm tra đánh giá thiết thực, cụ thể qua các chuyên đề của tổ chuyên môn và sáng kiến kinh nghiệm của các cá nhân Nhiều giáo viên có nhận thức đúng về đổi mới PPDH, KTĐG, đã xác định rõ sự cần thiết và mong muốn thực hiện đổi mới PPDH, KTĐG Nhiều GV đã vận dụng được các PPDH, KTDH tích cực trong dạy học; kĩ năng ứng dụng CNTT trong tổ chức hoạt động dạy học được nâng cao Một số GV bước đầu vận dụng được qui trình KT, ĐG mới
Tuy nhiên trước xu thế chung của phát triển Giáo dục, trước những yêu cầu đặt ra trong nhiệm vụ năm học của Bộ, Sở Giáo dục, của trường, thì chất lượng đổi mới PPDH của bộ môn Ngữ văn vẫn còn nhiều vấn đề cần được nhìn nhận từ thực tế Cụ thể như: Trong dạy học, vẫn còn có GV sử dụng PPDH chủ đạo là truyền thụ tri thức một chiều Số GV thường xuyên chủ động, sáng tạo trong việc phối hợp các PPDH cũng như sử dụng các PPDH phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của HS còn ít Dạy học vẫn nặng về truyền thụ kiến
Trang 3thức lí thuyết, nhẹ về rèn luyện năng lực thực hành Việc rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng giải quyết các tình huống thực tiễn cho HS thông qua khả năng vận dụng tri thức tổng hợp, chú trọng rèn luyện năng lực tự học cho HS quan tâm chưa nhiều
Từ thực trạng ấy, TCM xác định xây dựng chuyên đề: Những yêu cầu của việc đổi mới kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh THPT nhằm khắc phục những hạn chế trong dạy học và KTĐG, nâng
cao chất lượng bộ môn
III NHỮNG YÊU CẦU CỦA VIỆC ĐỔI MỚI KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ MÔN NGỮ VĂN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH.
1 Xác định mục tiêu dạy học dựa trên quan điểm phát triển năng lực.
Năng lực của một con người nói chung, của một học sinh nói riêng chính
là khả năng của mỗi người được hình thành và phát triển qua việc tiếp thu và vận dụng những tri thức, kĩ năng có được trong quá trình học tập, rèn luyện để giải quyết những vấn đề, những tình huống cụ thể đặt ra trong học tập và trong cuộc sống Việc xác định mục tiêu dạy học dựa trên quan điểm phát triển năng
lực sẽ giúp cho GV tìm được phương án giải quyết vấn đề hợp lí, hiệu quả Đối
với môn học Ngữ văn, năng lực học tập được xác định là khả năng của mỗi HSthể hiện trong việc thực hiện những mục tiêu kiến thức, kĩ năng được đặt ra cho môn học này Đó chính là sự chuyển hóa những kiến thức kĩ năng mà mỗi
HS có sẵn hoặc được tiếp thu và vận dụng trong quá trình học tập môn Ngữ văn
để từ đó mà hình thành cách cảm, cách nghĩ, lôi sống, vốn văn hóa và nhân cách của mỗi cá nhân khi giải quyết những vấn đề đặt ra trong mục tiêu môn học và trong cuộc sống
Mục tiêu mang tính đặc thù của môn Ngữ văn là hình thành cho HS năng lực cảm thụ, phân tích, bình giá văn học thông qua các kĩ năng cảm thụ Chính
vì vậy, việc xác định mục tiêu dạy học dựa trên quan điểm phát triển năng lực là hướng những mục tiêu dạy học đến với yêu cầu HS huy động có hiệu quả những kiến thức, kĩ năng được trang bị để giải quyết những tình huống đặt ra trong khi thực hiện nhiệm vụ học tập Điều này đồng nghĩa với yêu cầu đánh
giá năng lực học văn của học sinh không chỉ là sự lĩnh hội những kiến thức và
kĩ năng riêng lẻ mà còn ở khả năng vận dụng những hiểu biết nói trên mang
tính hệ thống, sáng tạo
Trang 4Cơ sở để xác định mục tiêu dạy học dựa trên quan điểm phát triển năng lực đối với môn Ngữ văn:
- Những nội dung trọng tâm về kiến thức và kĩ năng của từng bài học được xác định trong tài liệu Chuẩn kiến thức, kĩ năng
- Các năng lực của học sinh lớp đang dạy: năng lực tự học, giải quyết vấn
đề, sáng tạo…
- Điều kiện về cơ sở vật chất hỗ trợ dạy học
2 Chú trọng vận dụng các PPDH trong DH GQVĐ.
Tùy nội dung bài học và đối tượng HS, GV vận dụng hợp lý các PPDH
với những mức độ sau đây:
2.1 Phương pháp thuyết trình kết hợp vấn đáp.
Quá trình thực hiện:
- GV thực hiện 3 bước:
+ Tạo tình huống có vấn đề
+ Lập kế hoạch giải quyết
+ Thực hiện kế hoạch giải quyết vấn đề
- GV hướng dẫn cho HS GQVĐ trong những tình huống khác nhau:
+ Xác định tâm thế nhập cuộc cho học sinh Đây là một trong những tình
huống dạy học tác động đến tâm lí, tạo ra tiền đề nhận thức có tính sư phạm để hướng học sinh vào sự chú ý tích cực trong học tập Có nhiều cách tạo tâm thế
để góp phần nâng cao chất lượng giờ dạy học Khi thực hiện bước này, GV cần kết hợp với việc kiểm tra khâu chuẩn bị bài ở nhà của học sinh để dẫn dắt HS vào bài mới
+ Phát huy từng bước việc chiếm lĩnh tác phẩm của HS, đi từ phân tích đến liên tưởng và tưởng tượng Bởi có như thế nghệ thuật mới có thể đi vào chiều sâu, bề rộng của sự nhận thức Việc khơi gợi liên tưởng, tượng tượng ở học sinh thường được toát lên qua lời giảng bình của giáo viên Bởi lẽ lời giảng bình của giáo viên chính là định hướng tiếp nhận, định hình kiến thức, như vậy
sẽ gạt bỏ các liên tưởng tản mạn không bản chất, giúp học sinh cảm thụ đúng và sâu sắc những phương diện bản chất của tác phẩm văn học
2.2 Phương pháp nêu vấn đề.
Quyết định thành công ở PP này vẫn là hệ thống câu hỏi Sao cho HS từng bước tiếp cận với hoạt động chủ động giải quyết các tình huống có vấn đề trên cơ sở tư duy tích cực Câu hỏi phải có tác dụng kích thích học sinh, mang tính thách thức, gợi trí tò mò khoa học cho học sinh Câu hỏi phải phù hợp với khả năng và mối quan tâm của học sinh, tác động vào cảm xúc thẩm mĩ của các
Trang 5em Tính hệ thống của câu hỏi được thể hiện ở các bình diện được hỏi, những nội dung liên đới, phù hợp với đối tượng khách quan qua kiến thức Căn cứ vào cách tiếp cận đối tượng và vấn đề để xác định mục đích hỏi và sử dụng các loại câu hỏi sao cho hợp lí Các câu hỏi được lập thành chuỗi kế tục, phát triển sâu vào bản chất nghệ thuật của tác phẩm văn học Thường đi theo tiến trình đọc -hiểu tác phẩm từ hình thức đến nội dung, từ bộ phận đến chỉnh thể Tuy nhiên phải linh hoạt trong khi phối hợp Có thể khởi phát là một câu hỏi tập trung vào một vấn đề then chốt, một điểm sáng thẩm mĩ, một vấn đề rộng lớn, sau đó là những câu hỏi phân giải theo từng vấn đề Đặc biệt chú trọng các loại câu hỏi:
Câu hỏi cảm nhận
Câu hỏi khái quát
Câu hỏi kích thích liên tưởng
Câu hỏi tranh luận
Câu hỏi vận dụng kiến thức
2.3 Xây dựng hoạt động tương tác giữa GV và học sinh
HS chủ động thực hiện các bước theo sự hướng dẫn của GV Với hoạt động này, GV chủ yếu giữ vai trò trong việc nêu ra và điều chỉnh sự trao đổi tranh luận giữa các ý kiến khác nhau của học sinh về một vấn đề học tập Qua
đó học sinh bộc lộ được các trạng thái tinh thần riêng, cách nhìn riêng nhưng đồng thời lại có cơ hội đi đến cách nhìn thống nhất, khoa học về một vấn đề Khi tiến hành PP dạy học này, giáo viên cần lưu ý mục tiêu của từng vấn đề tranh luận phải hướng tới tiêu điểm nào: Hình thành thái độ tình cảm hay tới một quan niệm, một phương pháp giải quyết vấn đề
Để thực hiện được hoạt động này, GV cần tổ chức cho học sinh hoạt động trên cơ sở phối hợp tranh luận cá nhân với nhóm, với toàn lớp Yêu cầu của hoạt động tranh luận thường hướng tới:
- Những vấn đề có phạm vi bao quát rộng, chứa đựng nhiều vấn đề liên quan móc xích đến vấn đề đặt ra trong tác phẩm văn học
- Nhu cầu suy luận, lí giải của học sinh về một vấn đề
- Các nghịch lí, các khả năng lựa chọn, các tình huống phản bác tranh luận, đối thoại ngầm
Sau đây là một số vấn đề GV có thể nêu ra cho HS tranh luận:
- Từ một hiện tượng nêu ra trong tác phẩm, em nghĩ gì về thực tế cuộc sống hiện tại? (Hiện tượng bạo lực gia đình trong tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu; từ bi kịch của nhân vật Trương Ba trong trích đoạn kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” của lưu Quang Vũ…)
Trang 6- Đọc diễn cảm một đoạn mà em thích nhất trong tác phẩm đã học? Nêu
rõ lí do vì sao em thích?
- Giới thiệu về một tác giả (hoặc một tác phẩm) văn học mà em thích nhất.
- Tái hiện một tình huống em cho là then chốt trong tác phẩm?
- Có ý kiến cho rằng: “Lối kết cấu độc đáo của bài thơ Việt Bắc đã thể
hiện rõ đặc điểm trữ tình chính trị của thơ Tố Hữu.” Em thử lí giải?
- Thử bình giảng một câu hoặc đoạn văn, thơ em mà thích nhất
- Thử kết thúc tác phẩm theo cách của em?
- So sánh với nhóm tác phẩm của cùng một tác giả hoặc nhóm tác phẩm của các tác giả khác nhau nhưng cùng một đề tài để thấy điểm tiến bộ văn học của tác phẩm
2.4.Chú trọng vận dụng các kĩ thuật dạy học tích cực:
- Dạy học tổ chức cho HS thảo luận nhóm
- Kĩ thuật trình bày một phút
- Kĩ thuật bản đồ tư duy
……
3 Xây dựng đề kiểm tra theo hướng tiếp cận đánh giá năng lực, hạn chế yêu cầu ghi nhớ máy móc, kiểm tra đánh giá bằng cách nêu vấn đề mở, đòi hỏi học sinh vận dụng tổng hợp kiến thức, kĩ năng và biểu đạt chính
kiến của bản thân
3.1 Đánh giá kĩ năng đọc - hiểu của học sinh: (Vận dụng trong kiểm
tra 15 phút, kiểm tra giữa học kì, kiểm tra học kì)
- Các câu hỏi thiết kế vận dụng phương pháp của PISA, tương ứng với các cấp độ tư duy: Nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp
- Nội dung câu hỏi hướng tới yêu cầu tích hợp kiến thức liên môn (Đọc văn, Tiếng Việt, Làm văn) và liên hệ với tình huống trong đời sống
3.2 Đánh giá kĩ năng làm văn của học sinh: Tùy theo loại văn bản yêu
cầu tạo lập để xác định những kĩ năng cần đạt phù hợp
- Văn tự sự: Kể sáng tạo với nhiều hình thức: Nhập vai, tạo dựng cuộc đối thoại, đồng sáng tạo, tưởng tượng…
- Văn thuyết minh: Giới thiệu về một phong cảnh, một tác giả văn học, một tác phẩm văn học, một nhân vật văn học…
- Văn nghị luận:
Trang 7+ Nghị luận xã hội: Từ nội dung, ý nghĩa của một câu chuyện, một hiện tượng, một câu danh ngôn…, viết bài văn trình bày suy nghĩ của bản thân…
+ Nghị luận văn học: Tạo lập được các kiểu bài nghị luận về bài thơ, đoạn thơ; nghị luận về tác phẩm, đoạn trích văn xuôi; Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học (Lưu ý dạng đề mở)
IV KẾT LUẬN
Mỗi GV nhận thức cần sâu sắc về yêu cầu của đổi mới PPDH và KTĐG
để tích cực vận dụng trong dạy học Trên cơ sở thực trạng của đối tượng học sinh, đặc trưng của bài dạy, phân môn, giáo viên vận dụng hợp lí những yêu cầu
mà chuyên đề nêu ra Trong quá trình vận dụng, giáo viên cần điều chỉnh, bổ sung để các giải pháp có giá trị thực tiễn cao Tổ chuyên môn sinh hoạt đúc rút kinh nghiệm nhằm tìm được những giải pháp tối ưu để nâng cao chất lượng bộ môn