Quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách được hiểu theo Luật Xuất bản làviệc xuất bản tác phẩm, tài liệu và tái bản sách chỉ được thực hiện sau khi có văn bản chấp thuận của tác giả, c
Trang 2ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT
TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN
ĐỀ TÀI: BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ TRONG LĨNH VỰC XUẤT BẢN
SÁCH TẠI VIỆT NAM – THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP
Chuyên ngành: Luật Kinh tế
Học phần: Luật Sở hữu trí tuệ
Giảng viên phụ trách học phần: ThS Nguyễn Lương Sỹ
SINH VIÊN THỰC HIỆN: BIỆN VŨ HOÀNG
MÃ SỐ SINH VIÊN: 20A5020731 LỚP: Luật K44G Kinh tế
THỪA THIÊN HUẾ, năm 2022
ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT
Số phách
Số phách
Trang 3DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT
1 SHTT : Sở hữu trí tuệ
Trang 4MỞ ĐẦU
Cùng với tiến trình hội nhập kinh tế đang diễn ra mạnh mẽ, các vấn đề xã hội mới nảy sinh ảnh hưởng đến xu hướng phát triển chung của cả đất nước Quy luật của Thị trường và sự vận động không ngừng của xã hội đòi hỏi bất kỳ một Quốc gia nào cũng phải cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước sớm được hoàn thiện Lĩnh vực xuất bản có vai trò quan trọng trong việc định hướng công tác văn hóa – tư tưởng – kinh tế - hoạt động lao động sáng chế để tạo ra một xuất bản tác phẩm Hoạt động xuất bản được xem như là kênh thông tin, truyền thông để tuyên truyền đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, góp phần ổn định chính trị, phát triển văn hóa – xã hội và kinh tế của quốc gia
Trong những năm gần đây tình hình xuất bản sách ở Việt Nam đang có những tăng trưởng đáng kể Tuy nhiên đi cùng với tốc độ tăng trưởng thì vấn đề vi phạm bản quyền trong lĩnh vực xuất bản là thường xuyên, dưới nhiều hình thức đa dạng
và phong phú Ảnh hưởng của xâm phạm quyền tác giả, của xuất bản Việt Nam và tri thức Việc xâm phạm quyền tác giả trong lĩnh vực này càng ngày càng tinh vi hơn, dẫn tới thiệt hại nghiêm trọng cho tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, cũng như các nhà xuất bản Do đó việc tìm ra những biện pháp giải quyết tình trạng xâm hại quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách là rất cần thiết
Xuất phát từ những lý do trên sinh viên lựa chọn đề tài:
“Bảo hộ quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách tại Việt Nam – thực
trạng và giải pháp”
Trang 5Chương 1: Những vấn đề lý luận về bảo hộ quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách
1.1 Khái niệm
1.1.1 Khái niệm và đặc điểm về quyền tác giả
Quyền tác giả được hình thành qua quá trình lao động sáng tạo của tác giả Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu (Khoản 2 Điều 4 Luật SHTT) Đối tượng của quyền tác giả gồm tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học Trong pháp luật quốc tế, khái niệm quyền tác giả đã quy định những trường hợp cho phép hoặc cấm người khác sử dụng tác phẩm, phổ biến tác phẩm của tác giả
Ở Việt Nam, khái niệm về quyền tác giả đã có trước năm 1945 Dưới chế độ dân chủ, nhân dân thì quyền tác giả được coi trọng và là động lực thúc đẩy việc tạo
ra những tác phẩm có giá trị phục vụ trực tiếp cho sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc và xây dụng đất nước ngày càng phát triển
Về quyền tác giả có những đặc điểm như sau:
Thứ nhất, quyền tác giả có đối tượng là những tác phẩm mang tính sáng tạo,
được bảo hộ không phụ thuộc vào giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật Mọi các nhân đều có quyền sáng tạo văn học, nghệ thuật, khoa học, và đương nhiên họ có quyền tác giả đối với sản phẩm đó, bất kể nó được thể hiện dưới hình thức nào, nội dung là gì Chỉ cần tác phẩm được tạo nên từ lao động sáng tạo trí tuệ của tác giả
mà không phải sao chép từ người khác thì sẽ phát sinh quyền tác giả.1
Thứ hai, quyền tác giả bảo hộ hình thức thể hiện của tác phẩm Quyền tác giả
chỉ được giới hạn trong phạm vi thể hiện tác phẩm Quyền tác giả không bảo hộ cho
“ý tưởng, cách sắp xếp, trình bày” của tác giả cho tác phẩm bởi đó là những điều nằm trong suy nghĩ tác giả chưa thể hiện dưới dạng vật chất cụ thể Việc phát sinh
1 Phùng Trung Tập (2013), Giáo trình Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam, NXB Công an nhân dân, Hà Nội, tr 33-35.
Trang 6quyền tác giả có ý nghĩa chống lại sự sao chép và sử dụng trái phép tác phẩm của người khác
Thứ ba, quyền tác giả có cơ chế xác lập tự động Có nghĩa ngay từ khi tác
phẩm được tạo ra đã phát sinh quyền tác giả mà không cần tác giả phải thực hiện các thủ tục đăng ký quyền tác giả tại cơ quan nhà nước
Thứ tư, quyền tác giả không được bảo hộ một cách tuyệt đối Đối với các tác
phẩm đã được công bố, phổ biến và tác phẩm không bị cấm sao chụp thì cá nhân, tổ chức được phép sử dụng tác phẩm của người khác nếu việc sử dụng đó không làm mục đích kinh doanh, không làm ảnh hưởng đến việc sử dụng, khai thác, không xâm phạm đến các quyền, lợi ích hợp pháp khác của tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả.2
1.1.2 Khái niệm về xuất bản sách
Định nghĩa xuất bản được hiểu theo Luật Xuất bản năm 2012 là: “việc tổ
chức, khai thác bản thảo, biên tập thành bản mẫu để in và phát hành hoặc để phát hành trực tiếp qua các phương tiện điện tử” 3
Theo nghĩa rộng, xuất bản sách là quá trình tổ chức các nguồn lực xã hội trong việc sáng tạo tác phẩm, in nhân bản các tác phẩm, phổ biến đến nhiều người nhằm đạt hiệu quả kinh tế, chính trị và xã hội
Theo nghĩa hẹp, xuất bản sách là việc tác động tới quá trình sáng tạo của tác giả từ bản thảo gốc, sẽ được rà soát, hoàn thiện nội dung và hình thức thành văn mẫu để in và đưa sách tới nhiều người
1.1.3 Bảo hộ quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách
2 Phùng Trung Tập (2013), Giáo trình Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam, NXB Công an nhân dân, Hà Nội, tr 38.
3 Khoản 1 Điều 4 Luật Xuất bản năm 2012
Trang 7Quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách được hiểu theo Luật Xuất bản là
việc xuất bản tác phẩm, tài liệu và tái bản sách chỉ được thực hiện sau khi có văn bản chấp thuận của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả theo quy định của pháp luật 4
Xuất bản sách là một quy trình để tạo ra sản phẩm là sách, quyền tác giả cũng
sẽ phát sinh trong giai đoạn:
Thứ nhất, tổ chức và khai thác bản thảo;
Thứ hai, biên tập bản thảo thành bản mẫu;
Thứ ba, phát hành hoặc để phát hành trực tiếp qua các phương tiện điện tử.
Đặc trưng của bảo hộ quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản được thể hiện qua các đặc trưng như: Đối tượng là các xuất bản sản phẩm được thể hiện dưới hình thức sách in hoặc sách điện tử; chủ thể bảo hộ quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách; nội dung bảo hộ quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách
Ngoài pháp luật Việt Nam thì nước ta cũng có tham gia một số điều ước quốc
tế về bảo hộ quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách Phải kể đến như Công ước Berne, Hiệp ước của WIPO về quyền tác giả, Hiệp định TRPIs, hiệp định CPTPP,…
1.2 Những vấn đề pháp lý liên quan đến bảo hộ quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách
1.2.1 Đối tượng và chủ thể được bảo hộ quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách Theo quy định của pháp luật hiện hành, trong lĩnh vực xuất bản sách là một trong những hình thức thể hiện của xuất bản phẩm, bao gồm: Sách in, sách điện tử.5 Sách in là dạng phổ biến được sử dụng nhiều nhất trên thị trường hiện nay Ưu điểm của sách in mang lại cho người đọc sẽ không cảm giác đau ắt như khi sử dụng sách kỹ thuật số
4 Điều 21 Luật Xuất bản năm 2012.
5 Khoản 4 Điều 4 Luật Xuât bản năm 2012.
Trang 8Sách điện tử là sách được định dạng số và đọc, nghe, nhìn bằng phương tiện điện tử dựa trên công nghệ điện, điện tử, kỹ thuật số, từ tính, truyền dẫn không dây, quang học, điện tử hoặc công nghệ tương tự6
Đối tượng bảo hộ quyền tác giả ở đây là những tác phẩm, tài liệu về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục và đào tạo, khoa học công nghệ,… được thể hiện dưới dạng sách in hoặc sách điện tử Do đó chủ thể của quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách là các cá nhân, tổ chức có quyền đối với các xuất bản phẩm được thể hiện dưới dạng nội dung của sách, bao gồm tác giả của xuất bản phẩm và chủ sở hữu quyền tác giả
Thứ nhất, tác giả là người trực tiếp sáng tạo ra một phần hoặc toàn bộ tác
phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học7, được quy định tại Khoản 1 và 2 Điều 13 Luật SHHT năm 2005 thì tác giả được xác định trên các tiêu chí như quốc tịch, nơi thực hiện hành vi, điều ước quốc tế
Thứ hai, về chủ sở hữu quyền tác giả của xuất bản phẩm trong lĩnh vực xuất
bản sách là cá nhân, tổ chức nắm giữ một, một số hoặc toàn bộ các quyền tài sản liên quan đến xuất bản phẩm Xuất phát từ quyền sở hữu trí tuệ, chủ sỏ hữu quyền tác giả của xuất bản phẩm trong lĩnh vực xuất bản sách được quy định từ Điều 36 đến Điều 42 Luật SHTT năm 2005 sẽ có sáu các nhân, tổ chức gồm chủ sở hữu quyền tác giả là tác giả; chủ sở hữu quyền tác giả là các đồng tác giả; cơ quan, tổ chức giao nhiệm vụ hoặc giao kết hợp đồng với tác giả tạo ra xuất bản phẩm; người được thừa kế quyền tác giả; người được chuyển giao quyền; nhà nước
1.2.2 Nội dung bảo hộ quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách
Quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản
Đầu tiên, Đối với quyền nhân thân trong lĩnh vực xuất bản sách là các yếu tố
mang tinh thần cả tác giả, về bản chất luôn gắn vớ một chủ thể nhất định mà không
6 Khoản 9, khoản 10 Điều 4 Luật Xuất bản năm 2012.
7 Khoản 1 Điều 6 Nghị định 22/2018/NĐ-CP, ngày 23/02/2018.
Trang 9thể chuyển dịch Quyền nhân thân là cơ sở để chủ thể có các quyền thực hiện các quyền khác về tài sản Muốn thực hiện các quyền về tài sản, người có quyền nhân thân có thể chuyển giao quyền đó với một chủ thể khác Trong quyền nhân thân sẽ gồm có quyền nhân thân không thể chuyển giao và quyền nhân thân có thể chuyển giao
Quyền nhân thân không thể chuyển giao là quyền luôn gắn liền với tác giả Quyền nhân thân có thể chuyển giao với những điều kiện nhất định do pháp luật quy định tại Điều 19 Luật SHTT năm 2005 Các quyền này sẽ phát sinh ngay sau khi xuất bản phẩm được định hình dưới dạng vật chất nhất định như sách in hoặc sách điện tử
Ngoài ra trong lĩnh vực xuất bản sách để tạo ra một cuốn sách in thì trải qua nhiều khâu, nhiều giai đoạn, quy đình Các giai đoạn này đều là kết quả của quán trình lao động sáng tạo, do đó, ở mỗi giai đoạn sẽ có nhiều tác giả ví dụ như người biên tập; chế bản; vẽ bìa; bản dịch
Thứ hai, đối với quyền tài sản trong lĩnh vực xuất bản sách thì nó thể hiện
tính kinh tế dành cho tác giả hoặc chủ sỡ hữu quyền tác giả đối với xuất bản phẩm
Họ có quyền hưởng nhuận bút, thù lao và lợi ích vật chất khác từ việc cho phép tổ chức, cá nhân khác khai thác, sử dụng xuất bản phẩm của mình Quyền tài sản gồm các quyền là quyền độc quyền do chủ sở hữu thực hiện hoặc cho phép người khác khai thác, sử dụng hoặc chuyển giao Nội dung quyền tài sản trong lĩnh vực xuất bản sách sẽ có:
Quyền làm tác phẩm phái sinh là quyền do tác giả thực hiện hoặc cho phép người khác sử dụng tác phẩm của mình để sáng tạo ra các tác phẩm mới Trong lĩnh vực xuất bản sách, tác phẩm phái sinh được sử dụng nhiều nhất là tác phẩm dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác Và việc dịch này chỉ có quyền tác giả khi không gây phương hại tới quyền tác giả của tác phẩm được dịch Do đó trước khi dịch thì phải có sự thỏa thuận về việc sáng tạo tác phẩm pháp sinh với tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả thông qua việc giao kết hợp đồng
Trang 10Quyền sao chép tác phẩm là quyền chủ sở hữu quyền tác giả độc quyền thực hiện hoặc cho phép người khác thực hiện việc tạo ra bản sao tác phẩm bằng bất kỳ phương tiện hay hình thức nào, bao gồm cả việc tạo ra bản sao dưới hình thức điện
tử8 Đây là một trong các quyền quan trọng của tác giả trong thời đại công nghệ phát triển hiện nay
Căn cứ Điểm đ Khoản 1 Điều 20 Luật SHTT 2005 quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng bằng phương tiện hữu tuyến, vô tuyến, mạng thông tin điện tử hoặc bất kỳ phương tiện kỹ thuận nào khác Là quyền mà đưa tác phẩm dưới hình thức phương tiện điện tử hoặc bất kì phương tiện kĩ thuật nào để công chúng có thể tiếp cận được tại bất kì thời gian địa điểm nào do họ lựa chọn
1.2.3 Thời hạn quyền bảo hộ
Thời hạn bảo hộ quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản, phát hành sách cũng chính là thời hạn bảo hộ quyền tác giả nói chung Đây được xem như một sự cam kết của Nhà nước nhằm dung hòa quyền lợi của chủ thể và nhu cầu tiếp cận của xã hội đối với tác tài sản trí tuệ đó Việc pháp luật quy định một giới hạn về việc bảo
hộ là cần thiết để công chúng có thể tự do tiếp cận và trao đổi các tác phẩm sau khi hết thời gian bảo hộ Theo Điều 27 Luật SHTT năm 2005 thời hạn bảo hộ quyền tác giả gồm thời hạn bảo hộ quyền nhân thân và thời hanh bảo hộ quyền tài sản
Thời hạn bảo hộ đối với quyền nhân thân là vô hạn vì quyền nhân thân là quyền đặc biệt, không thể trao cho người khác (trừ quyền công bố), nó là quyền đặc thù gắn liền với mỗi cá nhân.9
Thời hạn bảo hộ với quyền tài sản thì căn cứ Khoản 2 Điều 27 Luật SHTT năm 2005 thì thời hạn bảo hộ quyền tác giả là tác phẩm không phải là tác phẩm điện ảnh, nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng, tác phẩm khuyết danh có thời hạn bảo hộ là suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo khi tác giả chết, trường hợp tác phẩm có đồng
8 Khoản 1 Điều 21 Nghị định 22/2018/NĐ-CP, ngày 23/02/2018.
9 Khoản 1 Điều 27 luật SHTT năm 2005.
Trang 11tác giả thì thời hạn bảo hộ chấm dứt vào năm thứ 50 sau năm đồng tác giả cuối cùng chết
Trường hợp tác phẩm khuyết danh thì khi các thông tin về tác giả xuất hiện thì thời hạn bảo hộ là suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo năm tác giả chết Thời hạn bảo hộ chấm dứt vào thời điểm 24 giờ ngày 31 tháng 12 của năm chấm dứt thời hạn bảo hộ quyền tác giả.10
Khi hết thời hạn này tác phẩm sẽ thuộc về công chúng, tất cả mọi người ai cũng có thể sử dụng mà không cần thực hiện các nghĩa vụ về tài sản đối với chủ sỡ hữu quyền tác giả đó nhưng trong quá trình sử dụng vẫn phải tuân thủ nguyên tắc tôn trọng quyền nhân thân của tác giả
1.2.4 Hành vi xâm phạm quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách
Đối với hành vi phạm quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách dựa theo quy định Điều 28 Luật SHTT năm 2005 gồm có các hành vi cơ bản sau:
Thứ nhất, hành vi chiếm đoạn quyền tác giả là việc biến tác phẩm của người
khác thành tác phẩm của mình, rồi đem tác phẩm đi đăng ký xuất bản Trường hợp này phổ biến với sách điện tử bởi lẽ trong môi trường công nghệ người ta dễ dàng xâm nhập vào dữ liệu điện tử thông qua sự hỗ trợ của các phần mềm ứng dụng chỉnh sửa trực tuyến
Thứ hai, sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào
gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả Với sách in thì việc biên tập viên hoàn toàn có quyền chỉnh sửa nhưng phải thông báo cho tác giả, và nếu tác giả không đồng ý thì biên tập viên có quyền từ chối biên tập tác phẩm đó do đó việc biên tập viên xâm phạm quyền nhân thân của tác giả là không thể nhưng nếu không thuộc trường hợp đã nêu thì việc cắt xén của biên tập viên là trái pháp luật Với sách điện tử thì việc sử dụng các phần mềm dẫn tới tạo ra một sản phẩm khác cũng nhanh chóng khiến tác giả không nhận ra được bản gốc do mình làm ra
10 TS Đoàn Đức Lương (2013), Giáo trình pháp luật Sở hữu trí tuệ, NXB Công An nhân dân, tr 52.
Trang 12Thứ ba, sao chép tác phẩm, làm tác phẩm phái sinh mà không được phép của
tác giả, chủ sỡ hữu quyền tác giả Đây là một trong những quyền tài sản quan trọng trong quyền tác giả và mức độ vi phạm của các chủ thể khác đối với tác giả trong việc sao chép, làm tác phẩm phái sinh cũng xảy ra mức độ rất cao Đặc biệt đối với sách điện tử đang diễn ra rất phổ biến, tràn lan trên mạng không được kiểm soát chặt chẽ
Thứ tư, sử dụng tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả,
không trả tiền nhuận bút, thù lao, quyền lợi vật chất khác Điều này khá phổ biến ở sách được dịch từ tác phẩm nước ngoài nhưng đứng tên biên soạn
Chương 2: Thực trạng bảo hộ quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách và giải pháp nâng cao hiệu quả quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản sách