dai cuong sinh thai hoc ECL 301

Kíchăth căvƠăm tăđ c aăqu năth .... 80 3.4.4.ăS ădaoăđ ngăs ăl ngăs ăbi năđ ngăs ăl ngăvƠănguyênănhơnăc aăs ă bi năđ ngăs ăl ngăcáăth ăc aăqu năth.. Tênăg iăc aăqu năxư .... C uătrúcăv ă

KHOA MỌIăTR NG

T PăBĨIăGI NG

DƠnhăchoăsinhăviênăngƠnh:ăCôngăngh ăvƠăK ăthu tăMôiătr ng

Khoa : Môiătr ng

B căđƠoăt o:ă iăh căậ Caoăđ ng

H căk ăăăă: 2 N măh că: 2015 - 2016

L I GI I THI U

Sinhătháiăh călƠăkhoaăh cănghiênăc uăcácăm i quan h th ng nh t gi a sinh v t thu căcácăm c t ch căkhácănhauă(qu n th , qu năxưăsinhăv tầ)ăv i môiătr ngăvƠă

tr thƠnhăm t khoa h c v c uătrúcăc aăthiênănhiên.ăTuyăm iăraăđ iăcáchăđơyăh năm t

th k ,ănh ngăsinhătháiăh c,ăt ngăt nh ăcácăl nhăv c khoa h căkhác,ăđưăcóănh ng đóngăgópătoăl n cho n năv năminhănhơnălo i,ăđ c bi t trong vi c qu nălỦătƠiănguyênăthiênănhiên,ăqu nălỦăc hƠnhăviăconăng iăđ i v iăthiênănhiên,ăqu nălỦăvƠăb o v môiă

tr ng cho s phátătri năxưăh i b n v ng

M C L C

L I GI I THI U i

M C L C ii

CH NGă1 1

1.1.ă nh ngh a 2

1.2.ă iăt ng c aăsinhătháiăh c 3

1.3 L c s phátătri năsinhătháiăh c 3

1.4.ăCácăphơnămônăc aăsinhătháiăh c 5

1.5.ăPh ngăphápănghiênăc uăsinhătháiăh c 6

1.6 M i quan h gi aăsinhătháiăh c v iăcácămônăh căkhác 6

1.7.ăụăngh aăc aăsinhătháiăh c 7

Cơuăh iăônăt p 8

TƠiăli u tham kh o 8

CH NGă2 9

2.1 NH NGăKHỄIăNI MăSINHăTHỄIăH CăC ăB N 10

2.1.1 Ngo i c nh 10

2.1.2.ăMôiătr ng 10

2.1.3 Sinh c nh 11

2.1.4 H đ m hay h chuy n ti p 11

2.1.5.ăN iăs ngăvƠă sinhăthái 11

2.2.ăCỄCăY U T MỌIăTR NGăVĨăSINHăTHỄI 11

2.3.ăCỄCă NH LU TăSINHăTHỄI 12

2.3.1 Quy lu tătácăđ ng t ng h p 12

2.3.2 Qui lu t v gi i h năsinhătháiăc aăShelfordăhayăđ nh lu t ch ng ch u 13

2.3.3 Qui lu tătácăđ ngăkhôngăđ ngăđ u c aăcácănhơnăt sinhătháiălênăch c ph n s ng c aăc ăth 16

2.3.4 Qui lu tătácăđ ng qua l i gi a sinh v t v iămôiătr ng 18

2.3.5 Quy lu t t i thi u 18

2.4 PH N NG C A SINH V T V I TỄCă NG C AăCỄCăY U T MỌIă TR NG 19

2.5 NHăH NG C Aă I U KI NăMỌIăTR NGăLểNăSINHăV T 20

2.5.1 nhăh ng c aăcácăy u t sinhătháiăvôăsinhăđ n sinh v t 20

2.5.2.ăCácăy u t sinh h c 54

2.5.3 nhăh ng c aăđi u ki nămôiătr ng v tălỦălênăconăng i 55

Cơuăh iăônăt p 58

CH NGă3 60

3.1.ă NHăNGH AăVĨă Că I M QU N TH 61

3.1.1.ă nhăngh a 61

3.1.2.ăCácăđ căđi m c a qu n th , g m m t s đ căđi m: 62

3.2 C UăTRÚCăC A QU N TH 62

3.2.1 Kíchăth căvƠăm tăđ c aăqu năth 62

3.2.2 C uătrúcăkhôngăgianăc a qu n th 65

3.2.3.ăThƠnhăph n tu i 67

3.2.4 C uătrúcăgi iătínhăvƠăc uătrúcăsinhăs n 70

3.2.5 S phơnăd c aăcácăcáăth trong qu n th 72

3.3 M I QUAN H GI AăCỄCăCỄăTH TRONG QU N TH 73

3.2.1 Nh ngăm iăt ngătácăơm 73

3.2.2 Nh ngăm iăt ngătácăd ng 74

3.4.ă NGăH CăQU NăTH 75

3.4.1.ăM căsinhăs năc aăqu năth 75

3.4.2.ăM căt ăvongăvƠăm căs ngăsót 77

3.4.3.ăS ăt ngătr ngăs ăl ngăc aăqu năth 80

3.4.4.ăS ădaoăđ ngăs ăl ngă(s ăbi năđ ngăs ăl ng)ăvƠănguyênănhơnăc aăs ă bi năđ ngăs ăl ngăcáăth ăc aăqu năth 82

3.5 C UăTRÚCăDỂNăS C A QU N TH NG IăVĨăDỂNăS H C 89

Cơuăh iăônăt p 90

TƠiăli u tham kh o 91

CH NGă4 92

4.1 M T S KHỄIăNI M CHUNG 93

4.1.1.ă nhăngh a 93

4.1.2.ăTínhăch t c a qu năxưăsinhăv t 94

4.1.3 Tênăg iăc aăqu năxư 94

4.2 C UăTRÚCăC A QU NăXĩăSINHăV T 95

4.2.1.ă aăd ngăv ăloƠi,ăv ăc uătrúcăvƠăv ăgen 95

4.2.2 C uătrúcăv ăkhôngăgianăc aăqu năxư 98

4.3 M IăQUANăH ăGI AăCỄCăLOĨIăTRONGăQU NăXĩ 103

4.3.1.ăCácăm iăt ngătácăơm 104

4.3.2.ăCácăm iăt ngătácăd ng 106

Cơuăh iăônăt p 107

TƠiăli u tham kh o 108

CH NGă5 109

5.2 C UăTRÚCăC A H SINHăTHỄI 112

5.3.ăCỄCăVệăD V H SINHăTHỄI 114

5.3.1.ăCácăh ăsinhătháiăt ănhiên 114

5.3.2.ăCácăh ăsinhătháiănhơnăt o 116

5.4.ăM IăQUANăH ăGI A QU NăXĩăSINHăV TăVĨăMỌIăTR NG 116

5.5.ăTệNHăB NăV NGăC AăH ăSINHăTHỄI 117

5.6.ăCỂNăB NGăSINHăTHỄI 119

5.6.1.ă nhăngh a 119

5.6.2.ăCơnăb ngăsinhătháiăđ ng t nhiênăvƠăcơnăb ngăsinhătháiăđ ngănhơnăt o 120

5.6.3.ăCácăy u t nhăh ngăđ năcơnăb ngăsinhăthái 121

5.7.ăCỄCăCHUăTRỊNHăV T CH TăVĨăDọNGăN NGăL NG TRONG H SINHăTHỄI 123

5.7.1.ăCácăchuătrìnhăv t ch t 123

5.7.2.ăDòngăn ngăl ngătrongăh ăsinhătháiăvƠăs ăphơnăb ăn ngăsu tăs ăc p 141

5.8.ăS ăPHỄTăTRI NăVĨăTI NăHOỄăC AăH ăSINHăTHỄI 148

5.8.1.ăNh ngăkháiăni m 148

5.8.2.ăQuáătrìnhădi năth ăvƠănh ngăkhuynhăh ngăbi năđ iăc aăcácăch ăs ăsinhă tháiăliênăquanăđ năquáătrìnhăđó 151

5.8.3.ăKháiăni măv ăđ nhăc că(Climax) 155

5.9.ăTỄCă NG C AăCONăNG Iă N H SINHăTHỄI 156

Cơuăh iăônăt p 158

TƠiăli u tham kh o 160

CH NGă6 161

6.1.ăTĨIăNGUYểNăVĨăS SUYăTHOỄIăTĨIăNGUYểNăDOăHO Tă NG C AăCONăNG I 162

6.1.1ăTƠiănguyênăkhôngăsinhăv t: g măđ t,ăn căvƠăkhoángăs n 162

6.1.2 Nh ng d ngătƠiănguyênăsinhăv t 166

6.2.ăỌăNHI MăMỌIăTR NG 177

6.2.1.ăỌănhi mămôiătr ngăđ t 178

6.2.2.ăỌănhi mămôiătr ngăn c 179

6.2.3.ăỌănhi măkhíăquy n 180

6.3 BI Nă IăKHệăH UăTOĨNăC U 185

6.3.1.ăăKháiăni m th i ti t,ăkhíăh uăvƠăbi năđ iăkhíăh u 185

6.3.2 H u qu c a vi c bi năđ iăkhíăh uătoƠnăc uăvƠăVi t Nam 186

năphápăh n ch bi năđ iăkhíăh uătoƠnăc u Vi t Nam 188

Cơuăh iăônăt p 192 TƠiăli u tham kh o 193

Sinh thái h c là m t ngành khoa h c tr , song nh k th a nh ng thành t u c a các

l nh v c khoa h c sinh h c và các ngành koa h c khác nó đã tr thành công c đ con ng i khám phá t nhiên, s ng hài hòa v i t nhiên

c aămìnhăv aăduyătrìăs năđ nh c aăthiênănhiên.ăDoăđó,ăkinhănghi măvƠăhi u bi t v

m i quan h conăng i v iăthiênănhiênăb tăđ uăđ cătíchăl yăvƠăphátătri năthƠnhănh ng kháiăni m,ănguyênălỦăkhoaăh c th c s ă óălƠăconăđ ngăđ aăđ n s raăđ iăngƠnhăkhoa h c m iăắsinhătháiăh cẰ

Thu t ng sinhătháiăh c (Ecology) b t ngu n t ti ng Hy L p:ăOikosăvƠălogos,ăoikosălƠănhƠăhayăn iă vƠălogosălƠăkhoaăh c hay h c thu t N u hi u m tăcáchăđ nă

gi nă(ngh aăh p)ăthìăsinhătháiăh călƠăkhoaăh cănghiênăc u v ắnhƠẰ,ăắn iă Ằ c a sinh

v t Hi u r ngăh n,ăsinhătháiăh călƠăkhoaăh cănghiênăc u m i quan h gi a sinh v t

ho c m tănhómăhayănhi uănhómăsinhăv t v iămôiătr ng xung quanh

Thu t ng sinhătháiăh c xu t hi n t gi a th k XIX M tăđ nhăngh aăchungă

l năđ uătiênăv sinh tháiăh căđ cănhƠăkhoaăh căng iă călƠăHaeckelăE.ănêuăraăvƠoă

n mă1869.ăTheoăông:ăắChúng ta đang hi u v t ng giá tr kinh t c a t nhiên: nghiên

c u t h p các m i t ng tác c a con v t v i môi tr ng c a nó và tr c tiên là m i

quan h “b n bè” và thù đ ch v i m t nhóm đ ng th c v t mà con v t đó ti p xúc

tr c ti p ho c gián ti pẰ.ăNóiătómăl i,ăsinhătháiăh călƠămônăh cănghiênăc u t t c m i

quan h t ngătácăph c t pămƠăC.ăDarwinăg iălƠăcác đi u ki n s ng xu t hi n trong

cu c đ u tranh sinh t n.ăTuyănhiên lúcăb y gi , nhi uănhƠăkhoaăh căkhôngădùngăthu t

ng sinhătháiăh c,ănh ngăh cóănhi uăđóngăgópăchoăkhoătƠngăki n th căsinhătháiăh c

nh ăLeuvenhookăvƠănh ngăng iăkhác.ăX.X.ăChvartchă(1975)ăđưăvi tăắSinh thái h c

là khoa h c v đ i s ng c a t nhiên N u sinh thái h c đã xu t hi n cách đây h n

100 n m nh m t khoa h c v m i t ng h gi a c th và môi tr ng thì ngày nay,

nó tr thành m t khoa h c v c u trúc c a t nhiên, khoa h c v cái mà s s ng bao

V y sinh thái h c là m t khoa h c c b n trong Sinh v t h c, nghiên c u v

m i quan h t ng tác gi a sinh v t v i sinh v t và sinh v t v i môi tr ng m i

m c t ch c khác nhau, t cá th , qu n th , đ n qu n xã và h sinh thái

1.2 ă iăt ng c aăsinhătháiăh c

iăt ngănghiênăc u c aăsinhătháiăh călƠăm i quan h c a sinh v t v i môi

tr ng hay c th h n,ănghiênăc u sinh h c c a m tănhómăcáăth vƠăcácăquáătrìnhă

ch căn ngăc aănóăx yăraăngayătrongămôiătr ng c aănó.ăL nhăv cănghiênăc u c a sinh

tháiăh c hi năđ iălƠănghiên c u v c u trúc và ch c n ng c a thiên nhiên Trong

nh ngăn măcu i c a th k XX, nhi m v c aăsinhătháiăh căđ c bi tăphùăh p v i m t trong nh ngăđ nhăngh aăc a t đi năWebstere:ăắă i t ng c a sinh thái h c - đó là

t t c các m i liên h gi a c th sinh v t v i môi tr ngẰ,ătaăc ngăcóăth dùngăkháiă

ni m m r ngăắSinh h c môi tr ngẰă(EnvironmentalăBiology).ă

1.3 L c s phátătri năsinhătháiăh c

Cóăth tómăt tăl c s phátătri năsinhătháiăh c h cănh ăsau:

- Th i k tr c th k XIX

Ngay t nh ng th i k l ch s xaăx aăconăng iăđưăcóănh ng hi u bi t nh t

đ nh v ắSinhăthái h cẰădùăr ng h khôngăbi t thu t ng nƠy.ă

Cóăth nêuălênănh ngăcôngătrìnhăcóăđ c păđ năsinhătháiăh cănh ăsau:ăTrongă

nh ngăcôngătrìnhăc aănhƠăbácăh c Aristote (384 - 322ăTCN)ăvƠăcácătri t gia c Hy

L păđ uăcóănhi u d n li uămangătínhăch tăsinhătháiăkháărõănét.ăTrongăcôngătrìnhăc a mình,ăAristoteăđưămôăt 500ăloƠiăđ ng v tăcùngăv iăcácăđ cătínhănh ădiăc ,ăs ng đôngăc aăcácăloƠiăchim,ăkh n ngăt v c a m c,ăcácăho tăđ ngăvƠăxơyăt c a chim

Ho cănh ăE.ăTheophrateă(371-286ăTCN),ăng iăkhaiăsinhămônăh c th c v t h căđưăchúăỦăđ n nhăh ng c a th i ti t,ămƠuăđ tăđ n s sinhătr ng, tu i th c aăcơyăvƠă

th i k qu chín,ătácăđ ng qua l i gi a th m th c v t v iăđ aăhình,ăđ aălỦ.ăỌngăđưăs

d ngăcácăđ căđi măsinhătháiălƠmăc ăs cho vi căphơnălo i th c v t

Trong th i k Ph căH ngă(th k XV - XVI) A Caesalpin (15/19/1603)ălƠă

ng iăxơyăd ng h th ngăphơnălo i th c v t d aăvƠoănh ngăđ căđi m quan tr ng c a cơy.ăD.ăRayă(1623ă- 1705), G Tournefort (1626 - 1708)ăvƠăm t s ng iăkhácăđưăđ

c păđ n s ph thu c c a th c v t,ăđi u ki năsinhătr ngăvƠăgieoătr ng ph thu căvƠoă

n iăsinhăs ng c aăchúngă ă

Trongăcôngătrìnhănghiênăc u v sơuăb c aăA.ăReomură(1734),ăôngăđưăđ c p

đ năcácăkháiăni m v t păquán,ăki u s ng c aăđ ng v t J.L Bupphon (1707-1788)ăđ

c păđ n cácăy u t môiătr ngăđưăbi n m tăloƠiănƠyăthƠnhăm tăloƠiăkhácăvƠăxemăđóălƠănguyênăt căc ăb n c a s ti năhoáăc aăcácăloƠiăsinhăv t B.G Lamark (1744-1829)ălƠă

ng iăđ aăraăh c thuy t ti năhóaăđ uătiên,ăôngăđưăchoăr ng nhăh ng c aăcácăy u t môiătr ngălƠ m t trong nh ngănguyênănhơnăquanătr ngăđ i v i s thíchănghiăvƠăs

ti năhóaăc a sinh v t

- Th i k th k XIX: Ph iănóiăđơyălƠăth i k ph n th nh c aăsinhătháiăh c, trong th i k nƠyăđưăcóănhi uăcôngătrìnhănghiênăc u, nhi uăt ăli u v sinhătháiăh c Cóăth nêuăraăm t s nhƠăkhoaăh cătiêuăbi u:

A Hurmboldt (1769 - 1859)ăchúăỦăđ n nh ngăđi u ki năđ aălỦăđ i v i th c

v t K Glogher (1833) vi t v s thayăđ i c aăchimăd i nhăh ng c aăkhíăh u T Faberă(1826)ăchúăỦăđ năđ căđi m sinh h c c aăchimăph ng B c

C Darwin (1809-1872) v iătácăph m n i ti ngăắNgu n g c c aăcácăloƠiădoă

ch n l c t nhiênăhayălƠăs b o t năcácănòiăthíchănghiătrongăđ u tranh sinh t nẰăcùngă

v i m t s côngătrìnhăkhácălƠănh ng b ng ch ngăphongăphúăvƠăhùngăh n cho h c thuy t ti năhóa c aăông.ă óăc ngălƠăn nămóngăc aăsinhătháiăh c

Ng iă đ xu t thu t ng ắSinhă tháiă h cẰă lƠă nhƠă sinhă h că ng iă c - E Haeckel (1834-1919) trong quy năsáchăắăSinhătháiăchungăc aăc ăth Ằ.ăỌngăxácăđ nh sinhătháiăh călƠăkhoaăh c chung v quan h gi a sinh v tăvƠămôiătr ng.ăỌngăc ngăchínhălƠăng i ng h tíchăc c h c thuy t ti năhóaăc a C Darwin

T n a sau c a th k XIX, n iădungănghiênăc u c aăsinhătháiăh c ch y uălƠăcácănghiênăc u v đ i s ng c aăđ ng th c v tăvƠăs thíchănghiăc aăchúngăv iănhơnăt khíăh u.ăTiêuăbi uănh ăE.ăWarmingă( anăM ch) trong côngătrìnhăắ aălỦăsinhătháiă

th c v tẰă(1895).ăA.N.ăBekesoră(Nga)ăđưălƠmăsángăt m i quan h gi aăhìnhătháiăvƠă

gi i ph u c a th c v t v i s phơnăb đ aălỦ.ă

- Th i k t th k XXăđ n nay:ă ơyălƠăth i k sinhătháiăh căngƠyăcƠngăđ c

nghiênăc uăsơuăvƠăr ng h n.ă

H i ngh qu c t v th c v t l n th 3 Bruxelle (B)ăvƠoăn mă1910,ăđưătáchăsinhătháiăh c th c v tăthƠnhăhaiăb mônăriêngă:ăSinhătháiăh căcáăth (Autoecology)ăvƠăsinhătháiăh c qu năxưă(Synecology).ăTheoăE.ăOdumă(1971)ăthìăsinhătháiăh c qu năxưă

T nh ngăn mă20ăc a th k nƠy,ăng iătaăđưăt ch căcácăH iăsinhătháiăh căvƠă

ra t păchíăsinhăthái.ăMônăsinhătháiăh c b tăđ uăđ c gi ng d y cácătr ngăđ i h c

N mă1935ăA.Tansleyă(Anh)ăđưăđ aăraăm t h ng nghiênăc u m iălƠăh sinh tháiă(Ecosystem),ănh ngămưiăđ n n a sau c a th k XX,ăh ngănghiênăc uănƠyăm i

Doăđ ngătr c m t th c tr ngăxưăh iăloƠiăng iăđangăb de d a b i s thi u

h tătƠiănguyên,ăl ngăth c,ămôiătr ng b ôănhi m M tăch ngătrìnhăsinhăh c th

gi iăđưăhìnhăthƠnhăt n mă1964.ăCh ngătrìnhănƠyăđưăđ raătr căxưăh iăloƠiăng i

hi n nay m t nhi m v to l nălƠăph iăng năng a s pháăv cơnăb ngăsinhătháiătrênătoƠnăc u ămƠăsinhătháiăh călƠăc ăs lỦăthuy t ch y uăđ th c hi n nhi m v nƠy.ă

- Sinhătháiămôiătr ngăc ăb n:ăNghiênăc uăcácăkhíaăc nh c aăsinhătháiămôiă

tr ngăvƠăđ aăraăcácălỦăthuy t v môiătr ng h c

- Sinhătháiămôiătr ng ng d ng: ng d ngăcácăki n th călỦăthuy tăvƠoăth c

NgoƠiăraăcònăcóăr t nhi uăc năc đ phơnăđ nh nh ng lo iăhìnhăsinhătháiămôiă

tr ngăkhácănhauănh ătínhăch t c aămôiătr ng, t ng lo iămôiătr ng,ăđ năv môiă

tr ngầă

1.5 ăPh ngăphápănghiênăc uăsinhătháiăh c

Ph ngăphápănghiênăc u c aăsinhătháiăh c g mănghiênăc u th căđ a,ănghiênă

c u th c nghi măvƠăph ngăphápămôăph ng

- Nghiênăc u th căđ aă(hayăngoƠiătr i) lƠănh ngăquanăsát,ăghiăchép,ăđoăđ c, thu

m u tƠiăli u c a nh ng kh oăsátănƠyăđ căchínhăxácăhoáăb ngăph ngăphápăth ng kê.ă

- Nghiênăc u th c nghi măđ c ti năhƠnhătrongăphòngăthíănghi măhayăbánăt nhiên,ănh mătìmăhi u nh ngăkhíaăc nh v cácăch tiêuăho tăđ ng ch căn ngăc aăc ă

th hay t pătínhăc a sinh v tăd iătácăđ ng c a m t hay m t s y u t môiătr ng m t cáchăt ngăđ i bi t l p

T t c nh ng k t qu c aă2ăph ngăphápănghiênăc uătrênălƠăc ăs choăph ngăphápămôăph ngăhayămôăhìnhăhoá,ăd aătrênăcôngăc lƠătoánăh căvƠăthôngătinăđ c x lỦ.ăKhiănghiênăc u m tăđ iăt ng hay m t ph c h păcácăđ iăt ng,ăcácănhƠăsinhătháiă

th ngăs d ng nhi uăph ngăphápăvƠănhi uăcôngăc m tăcáchăcóăch n l c nh m t o nênănh ng k t qu tin c nh, ph n nhăđúngăb n ch t c aăđ iăt ng hay c a ph c h p

đ iăt ngăđ cănghiênăc u

1.6 M i quan h gi aăsinhătháiăh c v iăcácămônăh căkhácă

Sinhătháiăh călƠămônăkhoaăh căc ăb n trong sinh v t h c,ănóăcungăc p nh ng nguyênăt c,ăkháiăni m cho vi cănghiênăc uăsinhătháiăh căcácănhómăngƠnhăphơnălo i riêngăl nh ăsinhătháiăh căđ ng v t, sinhătháiăh c th c v t ăhayăsơuăh năn aănh ăsinhă

sinhătháiăh c s d ngăcácăki n th c c aăcácămônăh cănƠyămƠăsinhătháiăh căcóăth gi i thíchănh ngăđ căđi măthíchănghiăv m t c u t oăvƠăch căn ngăc a sinh v t trong nh ng

đi u ki n s ng nh tăđ nh.ă c bi tăsinhătháiăh căđưăs d ng ki n th c v phơnălo i

h că(phơnălo i th c v t,ăphơnălo iăđ ng v t)ăkhiănghiênăc uăcácăqu n th , qu năxưăvƠă

h sinhăthái.ăVìăn uăkhôngăbi tăđ c tênăkhoaăh căchínhăxácăc a m tăloƠiăsinhăv tănƠoăđóăthìăkhóătìmăraăm iăliênăh gi aăloƠiăhayăgi aăcácăloƠi.ăPhơnălo i h căcònăgiúpăchoă

sinhătháiăh c hi uărõăs ti năhóaătrongăsinhăgi i.ăE.ăOdumă(1971)ăđưănóiă:ăắSinh thái

h c là môn c b n c a sinh h c, c ng là m t ph n c a t ng b ph n và c a t t c môn phân lo i h cẰ.ă

Bênă c nhă đó,ă sinhă tháiă h că cóă liênă quană ch t ch v iă cácă mônă h c v th

nh ng,ăkhíăt ngăvƠăđ aălỦăt nhiên,ăvìăsinhătháiăh c s d ng ki n th căvƠăk t qu nghiênăc u v khíăh u,ăđ tăđai,ăđ a m oăvƠăng c l iăsinhătháiăh căđưăgiúpăchoăcácămônăh cănƠyăgi iăthíchăđ c nhi u hi năt ng t nhiên.ă

Sinhătháiăh căcònăs d ngăcácătrangăthi t b phơnătíchăchínhăxácăc a v tălỦăh c,

th ngăkêăxácăxu tăvƠăcácămôăhìnhătoánăh c.ă c bi t g năđơyămônăđi u khi n sinh

h că(Biocybernetic)ăđưăxemăkhoaăh c v h sinhătháiălƠăm t ph n c aămônănƠy.ă

Nh s phátătri n c aăsinhătháiăh c hi năđ iăvƠăs k th aăthƠnhăt u c aăcácă

l nhăv c khoa h c sinh h căvƠăcácăkhoaăh căkhácănh ătoánăh c, v tălỦăh c trong sinh h c c ngăhìnhăthƠnhănênănh ng khoa h cătrungăgianăliênăquanăđ năsinhătháiăh c

nh ăsinhălỦă- sinhăthái,ătoánăsinhăthái,ăđ aălỦă- sinhăthái cònăb năthơnăsinhătháiăh c

c ngăphơnăchiaăsơuăh n:ăC sinhătháiăh c,ăSinhătháiăh c ng d ng,ăSinhătháiăh c t p tính ă

Hi nănay,ăkhiănghiênăc u v n ngăsu tăvƠăsinhătháiăconăng i, nhi uănhƠăsinhătháiăh căđưăs d ngăcácăki n th c v xưăh i h căvƠăkinhăt h c,ăng c l iăcácămônănƠyăngƠyăcƠngăs d ng nhi u ki n th căsinhătháiăh c

1.7 ăụăngh aăc aăsinhătháiăh c

C ngănh ăcác khoa h căkhác,ănh ng ki n th c c aăsinhătháiăh căđưăvƠăđangăđóngăgópătoăl n cho n năv năminhăc aănhơnălo iătrênăc haiăkhíaăc nh:ălỦălu năvƠăth c

ti n

Cùngăv iăcácăl nhăv căkhácătrongăsinhăh c,ăsinhătháiăh căgiúpăchúngătaăngƠyăcƠngăhi u bi tăsơuăs c v b n ch t c a s s ng trong m iăt ngătácăv iăcácăy u t c a

conăng i.ăH năn a,ăsinhătháiăh căcònăt oănênănh ngănguyênăt căvƠăđ nhăh ng cho

ho tăđ ng c aăconăng iăđ i v i t nhiênăđ phátătri n n năv năminhăngƠyăm t cao theoăđúngăngh aăhi năđ i c aănó,ăt călƠăkhôngălƠmăhu ho iăđ năđ i s ng sinh gi iăvƠă

ch tăl ng c aămôiătr ng

Trong cu c s ng,ăsinhătháiăh căđưăcóănh ngăthƠnhăt u to l năđ căconăng i

ng d ng vƠoănh ng l nh v cănh :ă

- Nơngăcaoăn ngăsu t v tănuôiăvƠăcơyătr ngătrênăc ăs c i t o cácăđi u ki n

s ng c aăchúng.ă

- H n ch vƠătiêuădi tăcácăd ch h i, b o v đ i s ng cho v t nuôi,ăcơyătr ngăvƠă

đ i s ng c a c conăng i

- Thu năhoáăvƠădiăgi ngăcácăloƠiăsinhăv t

- Khaiăthácăh pălỦătƠiănguyênăthiênănhiên,ăduyătrìăđaăd ng sinh h căvƠăphátătri nătƠiănguyênăchoăs khaiăthácăb n v ng

- B o v vƠăc i t oămôiătr ng s ngăchoăconăng iăvƠăcácăloƠiăsinhăv t s ng

2 Nêuăm i quan h gi aăsinhătháiăh căvƠămôiătr ng.ăChoăvíăd

3 NêuăỦăngh aăsinhătháiăh căvƠăchoăvíăd v i ho tăđ ng c aăconăng i

CH NGă 2

CỄCăM I QUAN H T NGăTỄCă

GI AăC ăTH V IăMỌIăTR NG

M cătiêu:

 N m v ngăcácăkháiăni măc ăb nătrongăsinhătháiăh c;

 Phơnăbi tăđ căkháiăni m y u t môiătr ngăvƠăy u t sinh thái;

Nguyên lý c b n c a sinh thái h c hi n đ i là nh ng khái ni m v s th ng

nh t và đ i l p m t cách bi n ch ng gi a c th và môi tr ng M i cá th , qu n

th loài sinh v t b t k nào, k c con ng i đ u s ng d a vào môi tr ng đ c tr ng

c a mình, ngoài m i t ng tác đó sinh v t không th t n t i đ c Môi tr ng n

đ nh, sinh v t s ng n đ nh và phát tri n h ng th nh Ch t l ng môi tr ng suy thoái thì sinh v t c ng b suy gi m c v s l ng và ch t l ng N u môi tr ng

b phá hu thì sinh v t c ng ch u chung s ph n

Trong m i t ng tá gi a c th và môi tr ng, sinh v t đ u tra l i l i s bi n

đ i c a các y u t môi tr ng b ng nh ng ph n ng thích nghi v sinh lý, sinh thái

và t p tính ng th i ch đ ng làm cho môi tr ng bi n đ i nh m gi m th p tác

đ ng b t l i c a các y u t môi tr ng

2.1.1 Ngo i c nh

Ngo i c nh hay th gi iăbênăngoƠiălƠăthiênănhiên,ăconăng iăvƠănh ng k t qu

ho tăđ ng c aănó,ăt n t i m tăcáchăkháchăquanănh ătr iămơy,ăthƠnhăquách,ăl ngăt m,

2.1.2.ăMôiătr ng

Kháiăni m v môiătr ngăđưăđ c th o lu n r t nhi uăvƠăt lơu vƠăcóănhi u kháiăni m v môiătr ngănh :

- Môiătr ng bao g m t t c cácănhơnăt xung quanh sinh v t,ăcóătácăđ ng tr c

ti p ho căgiánăti p t i sinh v t;ălƠmă nhăh ngăđ n s t n t i,ăsinhătr ng,ăphátătri n vƠănh ng ho tăđ ngăkhácăc a sinh v t

- Môiătr ngălƠăm t ph n c a ngo i c nh, bao g măcácăhi năt ngăvƠăcácăth c

th c a t nhiênămƠă đó,ăcáăth , qu n th ,ăloƠiăcóăquanăh tr c ti p ho căgiánăti p

b ngăcácăph n ngăthíchănghiăc aămình.ăT đ nhăngh aănƠyătaăcóăth phơnăbi tăđ c đơuălƠămôiătr ng c aăloƠiănƠyămƠăkhôngăph iălƠămôiătr ng c aăloƠiăkhác

i v iăconăng i,ămôiătr ng ch aăđ ng n i dung r ngăh nănh ăđ nhăngh aă

c aăUNESCOă(1981)ăthìămôiătr ng c a con ng i bao g mătoƠnăb cácăh th ng t nhiênăvƠăcácăh th ngădoăconăng i t o ra, nh ngăcáiăh uăhìnhă(đôăth , h ch a )ăvƠă

nh ngăcáiăvôăhìnhă(t păquán,ăni m tin, ngh thu t ),ătrongăđóăconăng i s ng b ng laoăđ ng c aămình,ăh khaiăthácăcácătƠiănguyênăthiênănhiênăvƠănhơnăt o nh m tho mưnănh ng nhu c u c aămình.ăNh ăv y,ămôiătr ng s ngăđ i v iăconăng iăkhôngă

ch lƠăn iăt n t i,ăsinhătr ngăvƠăphátătri n cho m t th c th sinh v tălƠăconăng iămƠăcònălƠăắkhungăc nh c a cu c s ng, c aălaoăđ ngăvƠăs ngh ng iăc aăconăng iẰ

T i Vi tăNam,ăkháiăni mămôiătr ngăđ c hi uălƠăh th ngăcácăy u t v t ch t

t nhiênăvƠănhơnăt oăcóătácăđ ngăđ i v i s t n t iăvƠăphátătri n c aăconăng iăvƠăsinhă

v t (Lu t b o v môiătr ng 2014)

2.1.3 Sinh c nh

Sinh c nh (Biotop)ălƠăm t ph n c aămôiătr ng v tălỦ,ămƠă đóăcóăs th ng

nh t c aăcácăy u t caoăh năsoăv iămôiătr ng,ătácăđ ngălênăđ i s ng sinh v t

2.1.4 H đ m hay h chuy n ti p

H đ m hay h chuy n ti pă(Ecotone)ălƠăm c chia nh c a h sinhăthái,ănóămangătínhăch t chuy n ti p t m t h nƠyăsangăm t h khác,ădoăph thu căvƠoăcácă

y u t nh ăv tălỦ,ăđ aăhình,ăkhíăh u, th yăv nầ

2.1.5 ăN iăs ngăvƠă sinhăthái

N iăs ngălƠăkhôngăgianăc ătrúăc a sinh v t ho călƠăkhôngăgianămƠă đóăsinhă

v tăth ng hay g p

Cácăy u t môiătr ngănh :ăánhăsáng,ănhi tăđ ,ăcácăch tăkhí,ăn c, ălƠăcácă

th c th hay hi năt ng t nhiênăc uătrúcănênămôiătr ng.ăCácăy u t môiătr ngătácă

đ ngălênăc ăth s ngăkhôngănh ănhau.ăM t s y u t khôngăth hi n nh h ngărõăr t lênăđ i s ng c a sinh v t,ăvíăd nh ăm t s khíătr ăch aătrongăv ătr ăNg c l iăcóă

nh ng y u t nhăh ng quy tăđ nhălênăđ i s ng sinh v t Nh ng y u t môiătr ng khiăchúngătácăđ ngălênăđ i s ng sinh v tămƠăsinhăv t ph n ng l i m tăcáchăthích nghi thìăchúngăđ c g iălƠăcácăy u t sinhătháiă(Víăd nh ăánhăsáng,ăn c, nhi tăđ ,ăcácă

- Nhómăcácăy u t sinhătháiăh u sinh: g măcácăsinhăv t

- Y u t conăng i: nhi uătácăgi trongăkhiăphơnălo i y u t sinhătháiăđưăk t

h p y u t đ ng v t, th c v t vƠăconăng iăvƠoănhómăcácăy u t h u sinh

M c dùătrongăđ i s ngăconăng i v n ph i ch uătácăđ ng c aăcácăquiălu t t nhiên,ătuyănhiênăvi c k t h păcácăy u t nƠyăkhôngăth t th aăđángăvìă:ă

+ Th nh tălƠăconăng iătácăđ ngăvƠoăt nhiênăđ căxácăđ nh b iănhơnă

t xưăh iămƠătr c h tălƠăch đ xưăh i,ăcònăđ cătr ngătácăđ ng c aăđ ng th c v t mangăđ căđi m sinh v t

+ Th haiălƠăconăng iătácăđ ngăvƠoăt nhiênăcóăỦăth c + Th baălƠăquyămôătácăđ ng c aăđ ng v tăvƠăth c v tăkhôngăth so sánhăđ c v iăquyămôătácăđ ng c aăconăng i nh tălƠătrongăđi u ki n ti n b c a khoa h c - k thu t

* V đ cătr ngătácăđ ng c aăcácăy u t sinhăthái, nhi uătácăgi chiaăraăcácă

nhómăy u t sinhătháiătácăđ ng tr c ti p,ănhómăy u t sinhătháiătácăđ ngăgiánăti p Tuyănhiên,ătrongăth c t cóănhi u y u t sinhătháiăv aătácăđ ng tr c ti p v aătácăđ ng giánăti p,ăvíăd nh ăđ aăhìnhăv aătácăđ ngăc ăh c tr c ti pălênăs bámătr c aăcơyăv a giánăti p thayăđ iămôiătr ng s ng, ho cănh ăgióăm nh, tr c ti pălƠmăcơyăgưyăđ vƠăcùngăm tălúcăgiánăti p nhăh ngălênăch đ nhi t,ăđ măkhôngăkhíăvƠăđ t,ầăVìăv y, đơyăch cóăth nóiăđ năcácăd ngătácăđ ng tr c ti păhayăgiánăti p c aăcácăy u t sinh tháiălênăcác sinh v t

*ăNgoƠiăraătheoă nhăh ng c aătácăđ ng thìăcácăy u t sinhătháiăđ c chia

thƠnhăcácăy u t ph thu căvƠăkhôngăph thu c m tăđ

- Y u t khôngăph thu c m tăđ lƠăy u t khiătácăđ ngălênăsinhăv t, nhăh ng

c aănóăkhôngăph thu căvƠoăm tăđ c a qu n th b tácăđ ng Ph n l năcácăy u t sinhătháiăvôăsinhălƠănh ng y u t khôngăph thu c m tăđ

- Y u t ph thu c m tăđ lƠăy u t khiătácăđ ngălênăsinhăv tăthìă nhăh ngătácă

đ ng c aănóăph thu căvƠoăm tăđ qu n th ch uătácăđ ng, ch ng h n b nh d chăđ i

v iăn iăth aădơnă nhăh ngăkémăh năsoăv iăn iăđôngădơn.ăHi u su t b t m i c a v t

d kémăhi u qu khi m tăđ con m iăquáăth p Ph n l năcácăy u t h uăsinhăth ng lƠănh ng y u t ph thu c m tăđ

2.3.ăCỄCă NH LU TăSINHăTHỄI

2.3.1 Quy lu tătác đ ng t ng h p

Môiătr ng g m nhi uănhơnăt sinhătháiă(ánhăsáng,ănhi tăđ ,ăn cầ)ăg năbóă

ch t ch v iănhauăthƠnhăm t t h păsinhătháiăvƠăcùngătácăđ ng t ng h pălênăc ăth sinh v t

- i v i t nhiên:ăTrongăt nhiên,ăkhôngăcóăm tănhơnăt nƠoăt n t i m t cáchă

sinh v tănƠoăch c n m tănhơnăt sinhătháiămƠăcóăth s ngăđ c.ăTrongămôiătr ng, nhơnăt nƠoăc ngăcóătácăđ ngălênăsinhăv tăvƠătácăđ ngălênănhơnăt khác;ăt t c cácănhơn t đ u g năbóăch t ch v iănhauăthƠnhăm t t ng h păsinhăthái.ăă

- i v i sinh v t:ăđ t n t iăvƠăphátătri n, m i sinh v t s ngăkhôngăch ph thu căvƠoăm tănhơnăt ,ămƠăcùngăm tălúcăchúngăc n ph iăcóănhi uănhơnăt khác;ăc ngă

nh ăcùngăm tălúcăchúngăph i ch u s tácăđ ng t ng h p c a nhi uănhơnăt sinhătháiă(ánhăsáng,ănhi tăđ ,ăđ m,ădinhăd ngầ).ă

- Cácănhơnăt sinhătháiăl iăcóătácăđ ng nhăh ng qua l i l n nhau, s bi năđ i

c aănhơnăt nƠyăcóăth d năđ n s thayăđ iăcácănhơnăt khácăvƠăt đóăc ngătácăđ ng

đ n sinh v t

- M iănhơnăt sinhătháiăch cóăth bi u hi năhoƠnătoƠnătácăd ng c aănó,ăkhiăcácănhơnăt khácăđangăho tăđ ngăđ yăđ

- Trong t ng h păcácănhơnăt sinhăthái,ăn uănhơnăt ch đ o bi năđ i ch tăvƠă

l ngăthìăcóăth d n t i s bi năđ i ch tăvƠăl ng c aăcácănhơnăt sinhătháiăkhácăvƠă

s lƠmăthayăđ iătínhăch tăvƠăthƠnhăph n c a sinh v t.ăTrongăquáătrìnhăs ng, sinh v t

chuătácăđ ng c a nhi uănhơnăt ,ănh ngănhơnăt ch đ oălƠănhơnăt sinhătháiăn i b t

nh t chi ph iăcácănhơnăt khác.ăKhiănhơnăt ch đ oăthayăđ i s d n t i s thayăđ i

c năb n v ch t c aătoƠnăb t h păsinhătháiăc ,ăt oănênăm t ki u t h păsinhătháiă

m i,ăkhiăđóăcóăth m tănhơnăt khácăl i n i b tălênăthƠnhănhơnăt ch đ o m i.ăVíăd , trongăđ tăđ m l y,ăn c quá th aălƠănhơnăt ch đ o,ănh ngăn uăcóăbi năphápălƠmăkhôăđ tăthìăcóăth ánhăsángăl iălƠănhơnăt ch đ o m i.ăL uăỦălƠ,ăkhôngăbaoăgi cóăs bùătr cácănhơnăt sinhăthái,ădùngănhơnăt nƠyăđ cóăth thay th hoƠnătoƠnăchoănhơnă

t khác,ănh ădùngănhi tăđ thayăđ m,ăphơnăbónăthayăánhăsángầă

2.3.2 Qui lu t v gi i h năsinhătháiăc aăShelfordăhayăđ nh lu t ch ng ch u

N i dung qui lu t: S tácăđ ng c aăcácănhơnăt sinhătháiălênăc ăth sinh v t khôngăch ph thu căvƠoătínhăch t c aăcácănhơnăt ,ămƠăcònăph thu căvƠoăc c ng

đ c aăchúng S t ngăhayăgi măc ngăđ tácăđ ng c aănhơnăt ,ăraăngoƠiăgi i h n thíchăh p c aăc ăth s lƠmăgi m kh n ngăs ng.ăKhiăc ngăđ tácăđ ngăv t qua

ng ng cao nh t ho c xu ngăquáăng ng th p nh t, so v i kh n ngăch uăđ ng c a

c ăth thìăsinhăv tăkhôngăt n t iăđ c

Di n gi i qui lu t: S t n t iăvƠăphátătri n c a sinh v tăkhôngăch ph thu c

c ngăđ tácăđ ng c a t ngănhơnăt đó.ă i v i m iănhơnăt ,ăc ăth sinh v tăcóăkh

n ngăch uăđ ng m tăng ng th p nh t (minimum - đi m c c h i th p)ăvƠă m t

ng ng cao nh t (maximum - đi m c c h i cao) Kho ng gi i h n gi aăhaiăng ng đóăđ c g iălƠăsinhătháiătr hay gi i h năsinhătháiăc aăloƠi đ i v iănhơnăt đó.ăă

Trong gi i h năsinhăthái,ăbaoăgi c ngăcóăđi m c c thu năđ i v iăloƠi,ăđóălƠă

m căđ tácăđ ngăcóăl i nh t c aănhơnăt đóăđ i v iăc ăth ăCƠngăxaăđi m c c thu n thìăcƠngăb t l iăvƠăn uăv t qua kh iăđi m c c h i th păhayăđi m c c h i caoăthìăsinhă

v tăcóăth b ch tă(khôngăt n t iăđ c)

G năhaiăbênăđi m c c thu nălƠăvùngăc c thu nă(optimum),ăđóălƠăvùngăsinhă

tr ngăvƠăphátătri n t t nh t,ăcóăm cătiêuăphíăn ngăl ng th p nh t G năđi m c c

h i th păvƠăcaoălƠăvùngăch ng ch u th păvƠăvùng ch ng ch u cao v nhơnăt c th y, ngh aălƠăt iăhaiăvùngănƠyăc ăth sinhătr ngăvƠăphátătri năkhôngăbìnhăth ng,ălúcănƠy,ătácăđ ng c aănhơnăt đưăraăngoƠiăgi i h năthíchăh p c aăc ăth vƠăs lƠmăgi m kh

n ngăs ng c a sinh v tă(hìnhă2.1).ă

t nhi t đ : Hai loài B, C có gi i h n sinh thái h p h n so v i loài A, nh ng loài B a l nh

(Oligoctenothermal) còn loài C a m (Polyctenothermal)

Taăcóăth minh h aăđ th c a qui lu tătrênăb ngăđ th di n gi iăd iăđơy,ăn u taăđ tăkỦăhi u c a t ngăđi m, t ngăvùngăc aăchúngăb ng nh ng ch inăhoaătrênătr c hoƠnhăc aăđ th theo m tăquiă cănh ăsau:ă

OălƠăđi m c c thu nă(đct),ăCDălƠăvùngăc c thu nă(vct),ăBEălƠăvùngăsinhătr ng vƠăphátătri năbìnhăth ngă(vstptbt),ăABălƠăvùngăch ng ch u th pă(vcct),ăEFălƠăvùngă

ch ng chuăcaoă(vccc),ăAălƠăđi m c c h i th pă(đcht),ăFălƠăđi m c c h iăcaoă(đchc),ă

(c c đ i)

V iănhơnăt khácătaăcóăth lƠmăt ngăt ăđ th minh h a gi i h năsinhătháiăv

m tănhơnăt nƠoăđóăc aăloƠiănghiênăc uă(hìnhă2.ă2).ăăă

A

nhân t nhi t đ : Hai loài B, C có gi i h n sinh thái h p h n so v i loài A, nh ng loài B a

l nh và loài C a m O: đct; CD: vct; BE: vstptbt; A, F: đi m c c h i th p và cao; AB: vcct;

EF: vccc; AF: gi i h n sinh thái v nhân t đó

T qui lu t gi i h năsinhătháiăvƠănhi u d n ch ng th c t khác,ăng iătaăđưăđ aă

ra m t s k t lu năđ m r ng:

M t sinh v tăcóăth cóăgi i h năsinhătháiăr ngăđ i v i m tănhơnăt sinhătháiănƠy,ănh ngăl i h păđ i v i m tănhơnăt sinhătháiăkhác,ăloƠiăđóăs cóăvùngăphơnăb h n

ch

M t sinh v tăcóăgi i h năsinhătháiăr ngăđ i v i nhi uănhơnăt sinhătháiăthìă

th ngăcóăvùngăphơnăb r ng, tr thƠnhăloƠiăphơnăb toƠnăc u (cosmopolis)

Khi m tănhơnăt sinhătháiătr nênăkémăc c thu nă(khôngăthíchăh p)ăchoăđ i

s ng c aăloƠiăthìăgi i h n ch ng ch uăđ i v iăcácănhơnăt sinhătháiăkhácăc ngăb thu

h p.ăVíăd , khi nhi tăđ t ngăs d năđ năđ m gi măthìăgi i h năsinhătháiăv đ m

c aăđ ng v t s b thu h p

Trongăthiênănhiên,ănh ng sinh v tăr iăvƠoăđi u ki n s ngăkhôngăphùăh p v i vùngăc c thu n,ăthìăm tănhơnăt hay m tănhómănhơnăt sinhătháiăkhácăs tr nênăquană

tr ngăvƠăđóngăvaiătròăthayăth

Khiăc ăth thayăđ i tr ngătháiăsinhălỦăc aămìnhă(nh ăăgiaiăđo n mang thai, sinh

s n hay c khi măđau,ăb nh t tầ)ăvƠănh ngăc ăth cònăđangă giaiăđo năphátătri n

s m (tr ng, uătrùng,ăconănonầ)ăthìălúcănƠyănhi uănhơnăt sinhătháiăc aămôiătr ng

s tr thƠnhănhơnăt gi i h năvƠăgi i h năsinhătháiăv m tănhơnăt nƠoăđóăth ng h p

h năsoăv iăcácăgiaiăđo nătr ngăthƠnhăvƠăcácăgiaiăđo năbìnhăth ngăkhác.ă

Ngayăđ i v i m tăc ăth , m i ho tăđ ng ch căn ngăc ngăcóănh ng gi i h n sinhătháiăxácăđ nhăriêng,ăkhácăv iăcácăcáăth khácăcùngăloƠi.ăSinhăs nălƠăth iăđi mămƠă

c ăth cóăs c ch ng ch uăkémănh t so v iăcácăgiaiăđo n s ngăkhác,ăcònăhôăh păthìăcóă

gi i h năsinhătháiăr ng nh t

Khiăđ ngăriêngăl m tămình,ăm i sinh v t s cóăm t gi i h năsinhătháiănh t

đ nh,ănh ngăkhiăchúngăđ ng trong m t qu n th , qu năxưăthìăcácăy u t gi i h n sinh tháiăc aăchúngăs b thayăđ i, y u t gi i h năsinhătháiăđ c m r ng Ph n m r ng thêmănƠyăđ c g iălƠăs bùăc aăcácăy u t sinhăthái,ăvìăgi aăcácăcáăth cùngăloƠiăhay khácăloƠiăluônăcóăm i quan h ch t ch v i nhau nhăh ng l n nhau, nh tălƠăv th c năvƠăn iă , d năđ n gi i h năsinhătháiăriêngăc a t ngăcáăth c ngăb thayăđ i

Cóănhi u lo i y u t gi i h năsinhătháiăđ i v i sinh v t,ăcácăsinhăv tăkhácănhauăcóăcácăy u t gi i h năsinhătháiăc ngăkhácănhau.ăTrongăkhíăquy n,ăoxyăítăkhiătr thƠnhă

y u t gi i h năsinhăthái,ănh ngătrongămôiătr ngăn căthìă nhi uătr ng h pănóăl i lƠăy u t gi i h năsinhăthái,ănh ăV.I.ăVernaskiă(1967)ăđưănói:ăắCu c s ng c a th y sinh v t lƠăcu căđ u tranh sinh t năvìăoxyẰ.ăăă

*ăụăngh aăquiălu t: Qui lu t gi i h n (ch ng ch u) c aăShelfordăcóăỦăngh aălỦă

lu năvƠăth c ti n quan tr ng,ăchoăphépăchúngătaănh n bi tăđ c s phơnăb cóăquiălu t

c a sinh v tătrênăhƠnhătinhăc ngănh ăs hi u bi t v cácănguyênălỦăsinhătháiăc ăb n khácătrongăm i quan h gi aăc ăth v iămôiătr ng

Trong vi c b o v v tănuôi,ăcơyătr ng, c năchúăỦănghiênăc uăcácăy u t gi i

h n c a sinh v tăcóăh iătr c,ăđ xemăchúngăcóăth trùngăl p v i s phátătri n c a sinh v tănuôi tr ngăkhông.ăT đóărútăraăbi năphápăt t nh tăđ lo i tr cácăsinhăv tăcóă

h iămƠăkhôngălƠmăh n ch s phátătri n c aăcácăsinhăv tăcóăích.ăăăă

2.3.3 Qui lu tătácăđ ngăkhôngăđ ngăđ u c aăcácănhơnăt sinhătháiălênăch c

ph n s ng c aăc ăth

N iădung:ăCácănhơnăt sinhătháiătácăđ ngăkhôngăđ ngăđ uălênăcácăch c ph n

c aăc ăth s ng,ănóăc c thu năđ i v i quá trìnhănƠyănh ngăl iăcóăh i ho c nguy hi m cho quá trìnhăkhác.ă

Víăd 1:ă ng v t bi n nhi t,ăkhiăt ngănhi tăđ khôngăkhíălênăt i 40-50oCăthìăchúngăs t ngăc ngătraoăđ i ch t,ănh ngănhi tăđ l iăkìmăhưmăs di chuy n, khi n chúngăđiăl i ch m ch păvƠăth n kinh b đ đ năvìănóng.ă

Víăd 2:ăTácăđ ng c aăcácăy u t dinhăd ngălênăsinhătr ngăvƠăphátătri n c a

th c v t.ăPhơnăđ mătácăđ ng t tăđ năsinhătr ng (l n lên)ăc aăcơy,ănh ngăl iăcóăh i

đ n quá trìnhăphátătri n (ra hoa, t o qu ),ănh ălúaăn uăbónăthúcăquá nhi uăđ măthìăs

b l p.ăPhơnălơnăvƠăkaliăcóătácăđ ng t tăđ n quá trìnhăraăhoaăvƠăt o qu h nălƠăquáătrìnhăsinhătr ng (ch m căđ nh tăđ nh)

Víăd 3: LoƠiătômăheă(Penaeusămerguiensis)ă n cătaălƠăloƠiătômăbi n, giai

đo năthƠnhăth c sinh s năchúngăs ng ngoƠiăbi năkh iă(cáchăb 10 ậ 12ăkm)ăvƠăđ đó,ăn iăcóăn ngăđ mu i NaCl cao (32 - 36 ề),ăđ pH = 8 uătrùngăc ngăs ng

bi n,ănh ngăchúngădiăc ăd n vƠoănh ngăvùngăg n c aăsông.ăSangăgiaiăđo n h u u trùngă(postălarvae)ăthìăchúngăs ng n iăn c l cóăn ngăđ mu i th p (10 - 25 ề), trongăcácăkênhăr chăvùngăr ng ng p m năchoăđ năkhiăđ tăkíchăth cătr ngăthƠnhă

m i di chuy n ra bi n giaiăđo n uătrùng,ătômăkhôngăs ngăđ cătrongăn căcóă

ví d th ba: Tuy trong t ngăgiaiăđo n s ng c aătômăheă( uătrùng,ăh u u trùng,ăconănon,ăconătr ngăthƠnhăhayălúcăsinhăs n)ăđ u di năraăcácăquá trìnhăchuy n hóaăv t ch t,ăhôăh p, tu năhoƠn,ătiêuăhóa,ăbƠiăti t, v năđ ngầ,ănh ngăyêuăc u v n ng

đ c aănhơnăt đ m năcóăkhácănhauă t ngăgiaiăđo n s ngăkhácănhau.ăN ngăđ mu i

10 - 25 ề ( vùngăc aăsông,ăn c l )ălƠăc c thu năchoăcácăgiaiăđo n t h u uătrùngă

đ năkhiătr ngăthƠnh;ăn ngăđ mu i 32 - 36 ề ( bi n,ăn c m n)ălƠăc c thu n cho giaiăđo nătômăđ (quá trình sinh s n)ăvƠă uătrùng.ăDoăđó,ăchúngăph i di chuy năđ n

n iăcóăn ngăđ mu iăphùăh p v i t ngăgiaiăđo n s ng

Nhi u lo i sinh v t trong t ngăgiaiăđo n s ngăkhácănhau,ăcóănh ngăyêuăc u v

m tănhơnăt sinhătháiănh tăđ nhăkhácănhauă(nh ăv c ngăđ , th i gianătácăđ ng);ăvìătrong t ngăgiaiăđo n s ng, c ăth non s khácăv iăc ăth tr ngăthƠnh.ăă

Bi tăđ c qui lu tănƠy,ăconăng iăcóăth bi tăđ căcácăth i k trongăchuătrìnhă

s ng c a m t s sinh v tăđ nuôi,ătr ng, b o v ho căđánhăb tăvƠoălúcăthíchăh p

2.3.4 Qui lu tătácăđ ng qua l i gi a sinh v t v iămôiătr ng

N i dung: Trong m i quan h qua l i gi a qu n th , qu năxưăsinhăv t v iămôiă

tr ng,ăkhôngănh ngămôiătr ngătácăđ ngălênăchúngămƠăcácăsinhăv tăc ngă nhăh ng

đ năcácănhơnăt môiătr ngăvƠăcóăth lƠmăthayăđ iătínhăch t c aăcácănhơnăt đó.ăă

Víăd : R ng lim H uăL ngăậ L ngăS n.ăSauăkhiăb đ ngăbƠoăch tăphá,ăl y

g ,ăđ t r ngăđ lƠmăn iăch năth giaăsúc,ăr ngăđưătr ătr i,ăng iădơnăb thi uăn cầ;ă

nh cóăs qui ho chăvƠăb o v c a B Lơmănghi p, r ng đưătáiăsinhăt nhiên.ăSauăh nă30ăn m,ăvùngănƠyăđưăthayăđ i h n Nh ng r ngălimăcóăk t c u nhi u t ngăđưăđ c hìnhăthƠnhăvƠăphátătri n R ng r m r p, xanh t t,ăchúngăđưăc i t oămôiătr ngătr c đơyăb tr ătr i,ăđ t b r aătrôi,ăkhôăc năvƠăkhanăhi măn c Nh cóăr ngălimăđ c h i

ph c,ăláăvƠăcƠnhăkhôăr ng xu ngăđưăt oăthƠnhăt ng th m m c, gi đ căn cămùaăkhô,ăđ t r ngăluônă m M t h sinhătháiăm tăđ t xu t hi n v i nhi u vi sinh v t,ăthơnă

m m,ăgiunăphơnăhu ch t h uăc ăNhi uăđ ng v tăđ n sinh s ng trong r ng.ăđ tăkhôngă

b xóiămònămƠăngƠyăcƠngămƠuăm ,ănênăcơyăsinhătr ngănhanh.ăNhơnădơnăđ aăph ngăluônăcóăn c s n xu tăvƠăsinhăho t, do su iăđưăcóăn căquanhăn m,ănh cóăm chăn c

ng m ch yăth ngăxuyên.ăăă

2.3.5 Quy lu t t i thi u

Quy lu tănƠyăđ cănhƠăhoáăh căng iă căJustusăVonăLiebigăđ xu tăn mă1840ătrongăcôngătrìnhăắHoáăh c h uăc ăvƠăs d ngănóătrongăsinhălỦăh căvƠănôngănghi pẰ.ăỌngăl uăỦăr ngăn ngăsu tămùaămƠngăgi m ho căt ngăt l thu n v i s gi m hayăt ngăcácăch tăkhoángăbónăchoăcơyă đ ng ru ng.ăNh ăv y, s sinh s n c a th c

v t b gi i h n b i s l ng c a mu iăkhoáng.ăLiebigăch ra r ngăắM i m tăloƠiăth c

v tăđòiăh i m t lo iăvƠăm tăl ng mu iădinhăd ngăxácăđ nh, n uăl ng mu iălƠăt i thi uăthìăs t ngătr ng c a th c v tăc ngăch đ t m c t i thi uẰ.ă

Khiăraăđ i, quy lu tăLiebigăth ngăápăd ngăđ i v iăcácălo i mu iăvôăc ăTheoă

th i gian, ng d ngănƠyăđ c m r ng, bao g m m t ph r ngăcácăy u t v tălỦ,ămƠătrongăđóănhi tăđ vƠăl ngăm aăth hi nărõănh t Tuy v y quy lu t nƠyăc ngăcóănh ng

h n ch vìănóăch ápăd ngăđúngătrongătr ngătháiă năđ nhăvƠăcóăth cònăb qua m i quan h khác Ch ng h n,ătrongăvíăd v ph tăphoă(phosphor)ăvƠăn ngăsu t, Liebig cho r ng ph tăphoălƠănguyênănhơnătr c ti pălƠmăthayăđ iăn ngăsu t.ăSauănƠyăng i ta

th y r ng s cóăm t c a mu iănit ă(nitrogen)ăkhôngăch nhăh ngălênănhuăc uăn c

c a th c v tămƠăcònăgópăph nălƠmăchoăth c v t l yăđ c ph t pho d i d ngăkhôngă

th đ ngăhoáăđ c.ăNh ăv y, mu iănit ăălƠăy u t th 3 ph i h p t o ra hi u qu

Sinh v t ph n ngălênănh ngătácăđ ng c aăđi u ki nămôiătr ng x y ra b ng haiăph ngăth c: ch y tr năđ tránhănh ng tai h a c aămôiătr ngăngoƠiă(ph ngă

th cănƠyăch y u đ ng v t) ho călƠăt o kh n ngăthíchănghi.ăThíchănghiălƠăkh n ngă

c aăcácăsinhăh ,ăcácăc ăth s ng ph n ng h pălỦălênănh ngătácăđ ngăthayăđ i c aăcácă

y u t môiătr ngăbênăngoƠiăđ t n t iăvƠăphátătri n

S thíchănghiăc aăcácăc ăth sinh v tăđ nătácăđ ng c aăcácăy u t môi tr ng cóăth cóăhaiăkh n ng:ăthíchănghiăhìnhătháiăvƠăthíchănghiăsinhălỦ.ă

Ph n ngăthíchănghiăx y ra trong su t th i gian s ng c aăc ăth sinh v tăd i tácăđ ngăthayăđ i c aăcácăy u t môiătr ngănh ăánhăsáng,ănhi tăđ .ăVíăd nh ăăs

di chuy n c a l c l p trong t bƠoăth c v tăraăthƠnhăt bƠoăkhiăcóătácăđ ng c a s chi uăsángăm nh,ăhayăt ngăquáătrìnhăthoátăh iăn c b ngăcáchăt ngăs l ngăvƠăho t

đ ng c aăkheăkhíăkh ngăd iătácăđ ng c a nhi tăđ cao.ăCáăth năb năcóămƠuăs căbênăngoƠiănh ămƠuăs c c aăđ tăn iăchúngăc ătrú,ăđ t tr ngăchúngăcóămƠuătr ng, sang ch

đ t l măđ m b i nh ngăhònăđáăcu iăđen,ătr ngăthìăcáăth năb năthayăđ iămƠuăs căthƠnhă

l măđ m S thayăđ iămƠuădaălƠăm t ph n ng ph n x ph c t p, b tăđ u b ng th giácăc aăcáăvƠăsauăcùngăs phơnăph i l iăcácăh tămƠuătrongăt bƠoăda.ăNh ngăconăcáă

th năb nămùăkhôngăcóăkh n ngănƠy.ăNh ăv yăthíchănghiăhìnhătháiăx y ra do s thay

đ i c aăcácăy u t môiătr ngătácăđ ng,ăcácăsinhăv t ph i ph n ng m tăcáchănhanhăchóngălênăcácătácăđ ngăđó.ă

S thíchănghiădi truy n,ăng c l iăđ c xu t hi nătrongăquáătrìnhăphátătri năcáă

th c aăcácăc ăth khôngăph thu căvƠoăs cóăm t hay v ng m t c aăcácătr ngătháiămôiătr ngămƠătrongămôiătr ngăđóăcóăth cóăíchăchoăchúng.ăNh ngăthíchănghiăđóă

đ căc ngăc di truy n,ăvìăth g iălƠăthíchănghiădiătruy n.ăMƠuăs c c aăđ ng v t c

đ nh,ăkhôngăthayăđ i ph thu căvƠoăs thayăđ i c aămôiătr ngăxungăquanh.ăChúngăthíchăh pătrongătr ng h păkhiămƠuăs căn iă phùăh p v iămƠuăs c b năthơn.ă

2.5 NHăH NG C Aă I U KI NăMỌIăTR NGăLểNăSINH V T

2.5.1 nhăh ng c aăcácăy u t sinhătháiăvôăsinhăđ n sinh v t

2.5.1.1 nh h ng c a nhi t đ lên sinh v t

a S phân b nhi t đ trong môi tr ng

Nhi tăđ căhìnhăthƠnhăch y u t b c x m t tr i Do v y,ătrênăb m tătráiăđ t cóă2ăngu n nhi tăc ăb n: b c x nhi t t s chi uăsángătr c ti păvƠăb c x nhi tăsóngădƠiăph n x l i t cácăv t th xungăquanhă(mơy,ănúi,ăn c,ăsông,ăthƠnhăquách,ầ).ăNhi tăđ cónălƠănguyênănhơnăgơyăraănh ng bi năđ ng l n c aăcácăy u t khíăh uăkhácă

nh ăthayăđ iăkhíăáp,ăgơyăraăgió,ăgiông,ălƠmăb căh iăn c t oănênăđ m,ăgơyăraăm a,ầă

t đóăx yăraăquáătrìnhăphongăphúăc a b m t v tráiăđ t

Doăliênăquanăv i ch đ chi uăsáng,ăs bi năthiênăc a nhi tăđ trênăhƠnhătinhă

c ngăx y ra theo quy lu tăt ngăt nh ăc ngăđ b c x m t tr i tr iătrênăb m tătráiă

đ t Nhi tăđ gi mătheoăh ng t xíchăđ oăđ năcácăc c, song s daoăđ ng nhi tăđ

x y ra m nh nh t v ăđ trungăbìnhă(hìnhă2.3)

Hình 2 3 S phân b c a nhi t đ theo v đ đ a lý

Theo chi u th ngăđ ng, trong t ngăđ iăl uăc aăkhíăquy n, nhi tăđ gi m theo

đ cao v i t căđ 1oC/100m nh ngăvùngăkhíăh uăkhôăhayă0,6oC/100m nh ngăn iăkhôngăkhíă m,ăliênăquanăv i m căắđo năkhíẰăkhiăápăsu tăkhíăquy n gi m theo chi u cao v i t căđ 25mmHg/300ăm.ă n t ngăbìnhăl uănhi tăđ t ngăd n,ăđ tăđ năgiáătr kho ngăơmă20oC.ăV t kh i t ngănƠy,ătrongăt ngătrungăl u,ănhi tăđ l i ti p t c gi m

th pă(hìnhă2.4)

Hình 2 4 S phân b nhi t đ trong khí quy n

Trong kh iăn c cácăh sơuăhayă bi n vƠăđ iăd ng,ăcƠngăxu ngăsơuănhi t

đ cƠngăgi măvƠăngƠyăm t năđ nh,ăcònănhi tăđ c a l păn c m ng b m tădaoăđ ng thu n chi u v i nhi tăđ c aăkhôngăkhí.ăTuyănhiên,ăliênăquanăđ năđ cătínhăv tălỦăc a

n c,ăn căơmăh năhayăl nhăh nă4oC bao gi c ngăn iălên b m t Do v y, cácăh sơuăhayă đ iăd ngăthu căv ăđ trungăbình,ătrongă5ăkh iăn căcóă2ăl năphơnăt ng, trongăđóăv mùaăhè,ăt ngăn c m t bao gi c ngă măh n,ăkháăđ ng nh t v m t nhi t

đ ,ăd iănóălƠăt ngăắnêmănhi tẰ,ănhi tăđ thayăđ i r t nhanh theo đ sơu,ăng năcáchă

l păn c b m t v i t ngăn căsơuăd iănó,ăn iănhi tăđ n c l nh d năvƠăngƠyăm t năđ nh.ă n th i k mùaăxuơnăhayămùaăthuănhi tăđ ph iăb căquaăắng ng nhi tẰă

4oCăvƠădoăđó,ă2ăl năn căđ căxáoătr n t t ng m tăđ n t ngăn căsơu.ă i v iăvùngă

n c nhi tăđ i hi năt ngătrênăth ngăkhôngăx y ra, t nh ngăn iăxu t hi n nh ng vùngăn c tr iă(upwelling)ăhayăcóăs xáoătr năgơyăraădoănh ngănguyênănhơnăb t

th ngăkhácă(hìnhă2.5)

Hình 2 5 S phân b c a nhi t trong t ng n c:

A S phân t ng ng c trong mùa đông; B S xáo tr n n c trong mùa xuân; C S phân

N căcóănhi t dung l n, g nănh ăl n nh t so v iăcácăv t th khácăvƠăkh n ngătruy n nhi tăkémănênăsinh v t s ngătrongăn căth ng h p nhi tăh năsoăv i nh ng sinh v t s ngătrênăc n

Trong v tráiăđ tăthìăng c l i,ăcƠngăxu ngăsơu,ănhi tăđ cƠngăt ng

S ngătrongăhoƠnăc nhăquáăl nh ho căquáănóng,ăsinhăv tăđ uăcóăc ăch riêngăđ

t n t iănh ăđ h b ngăđi m c a d ch t bƠo,ăv b căc ăth cóăkh n ngăph n x nhi t

đ cao,ăcáchănhi t t tă(ădaădƠy,ăthơnăph lông,ăcóăkhoangăch aăkhí,ăcóăl p m dƠyă

d iăda,ầ),ăcóăc ăch riêngăđ đi uăhòaăthơnănhi tăvƠănh ng t pătínhăsinhătháiăđ c

bi tăkhácă(diăc ,ăng đông,ăho tăđ ng vƠoănh ng kho ng th i gian nhi tăđ gi m hay

nh ngăn iăcóănhi tăđ thíchăh p)

b Các ph ng th c thích nghi c n b n c a c th s ng v i nhi t đ môi

tr ng

- Ph ngăth cătíchăc călƠăs t ngăc ng s căđ kháng,ăđi uăhòaănhi tăđ đ

th c hi năcácăch c n ngăs ng c aăc ăth , m cădùăcóăs sai l ch nhi tăđ so v i nhi t

đ t iăthích:ăth c v t b căcaoăvƠoămùaăgiáărét,ăch ng s đóngăb ngătrongăt bƠoăb ng cáchătíchăl yăthêmăđ ng, ch ngănóngăb ngăcáchăt ngăl ngăn căliênăk tăvƠămu i khoángăđ ch ng m tăn c

- Ph ngăth c th đ ngălƠăs ph thu c ch căn ngăs ng c aăc ăth vƠoănhi t

đ môiătr ng Khi thi u nhi t,ăchúngăs d ng ti t ki măn ngăl ng;ăđ bùăl i s thi u nhi t,ăc ăth đưăt ngăc ng s c ch uăđ ng nhi tăđ th p đ ng v tăđ ng nhi t,

s thíchănghi ch x y ra khi nhi tăđ g năđi m c c h i th p,ăchúngăs gi mătraoăđ i

ch tăvƠăti t ki măn ngăl ng d tr

- Ph ngăth c l nătránh:ăH u h tăcácăsinhăv tăđ uăcóăth t o ra nh ng chu k

s ng,ătrongăđóăgiaiăđo n d t năth ngănh t (sinh s n,ăconănonầ)ăđ c ti năhƠnhăvƠoă

th i k cóănhi tăđ thíchăh p nh tătrongăn m.ăNhi uăđ ng v tă(sơuăb ,ăcá,ăbòăsát,ăchim,ăthúầ)ăcóăt pătínhătrúăđông.ă

S ph n ng c aăc ăth đ ng v t bi n nhi t v i nhi tăđ lƠăkhôngă năđ nh N u cho con v t quen d n v i nhi tăđ cao hay th p,ătaăcóăth m r ng gi i h n nhi tăđ thíchăh păđ i v iănó.ă óăg iălƠăquáătrìnhălƠmăh păkhíăh uăhóaăđ i v i con v t trong

đi u ki nă thíă nghi m (acclimation) hay thu nă hóaă trongă đi u ki n t nhiênă(acclimatization)

 Th c v tăkhôngă ch u l nh.ăNgoƠiăcácănhómătrên,ănhi uăcơyă nhi tă đ iălƠă

nh ngăloƠiăkhôngăch u l nh.ăChúngăb t năth ngăm nh m vƠăb ch t, khi nhi tăđ

h th păđ t ng tăđ n g năđi măđóngăb ng.ăKhiăđóăs traoăđ iăaxitănucleicăvƠăproteină

b pháăh y,ătínhăbán th m c aămƠngăt bƠoăb pháăv ,ăn c trong t bƠoăb rútăraăkho ngăgianăbƠoăvƠăproteinăb m tăn c s chuy n sang tr ngătháiăkeoăvƠăt bƠoăs khôngăcònăkh n ngăho tăđ ng

c nh h ng c a nhi t đ đ i đ n sinh v t

S s ngătrênătráiăđ t t n t i trong gi i h n t -200oCăđ n 100oC,ătuyănhiên,ăđaă

s cácăloƠiăs ng trong ph m vi nhi tăđ 0 ậ 50oC hay th păh n.ăNhi tăđ nhăh ng

tr c ti p ho căgiánăti păđ i v i s s ngăcácăloƠi

n c,ăcóăv dƠy,ăt ng b năphátătri n nhi u l păđ cáchănhi t;ăláăcóăcutinădƠyăđ h n

- Ho tăđ ngăsinhălỦăc a th c v t: bao g m quang h p,ăhôăh p,ăthoátăh iăn c,

s hìnhăthƠnhăvƠăho tăđ ng c a di p l c

+ Quang h p: Th c v t quang h p t t nhi tăđ t 20oC ậ 30oC, nhi t

đ th păquáăho căcaoăquáăđ u nhăh ng x uăđ năquáătrìnhănƠy.ă nhi tăđ 0oC,ăcơyănhi tăđ i ng ng quang h p,ăvìăh t di p l c b bi n d ng;

+ăHôăh p: nhi tăđ 0oC, nhi uăcơyăkhôngăcònăkh n ngăhôăh p Khi nhi tăđ caoăquáă(40oC)ăthìăs hôăh p b ng ng tr ăCácăcơyăônăđ iăcóăkh n ngăho t

đ ngătrongăđi u ki n nhi tăđ th păd i 0oC

+ăThoátăh iăn c Nhi tăđ khôngăkhíăcƠngăcao,ăđ măkhôngăkhíăcƠngăxaăđ măbưoăhòa,ăcơyăthoátăh iăn căcƠngănhi u.ăTrongăngƠyăn ng, s thoátăh iăn c

t ngăd n t sángăs măđ n g nătr a,ăsauăđóăgi m d năchoăđ n chi u Khi nhi tăđ th p,

đ nh t c a ch t nguyênăsinhăt ngălên,ăápăsu t th m th u gi m, r hútăn căkhóăkh n,ăkhôngăđ choăcơy,ăcơyăph n x l i b ngăcáchăr ngălá;ăă

+ S hìnhăthƠnhăvƠăho tăđ ng c a di p l c b nhăh ng nhi tăđ quáă

th p ho căquáăcao.ă

ii Nhi t đ nh h ng t i các giai đo n phát tri n cá th c a th c v t

Yêuăc u v nhi tăđ c aăcơyăs t ngăd n t th i k h t n y m m, ra hoa, qu chínă(vìăv y,ăvƠoămùaăhèăth ngăcóănhi uăloƠiăcơyăchoăqu ) Kh n ngăch uăđ ng nhi tăđ b t l i cácăc ăquanăkhácănhauăthìăkhácănhau.ăLáăcơyălƠăc ăquan ti păxúcă

v iăkhôngăkhí,ănênănóăch u s thayăđ i v nhi tăđ l n nh t đ u r vƠătr gi a c aălúaămìăch uăđ c l nh t tăh năthơnăvƠăláănon.ăă

iii Kh n ng thích nghi c a các nhóm cây v i nhi t đ t i h n (đi m c c

h i): g m ba lo i th c v t chuăb ngăgiá,ăch uănóngăvƠăth c v t ch u l a

- Th c v t chuăb ngăgiáăsinhătr ngătrongăvùngăcóăkhíăh uămùa,ăv iămùaăđôngă

l nh,ăn căđóngăb ng,ănh ăcácăvùngăônăđ i l nh.ăVƠoăth i k rétănh t,ăcácăc ăquanătrênăm tăđ t c aăcơyăg vƠăcơyăb i v n gi kh n ngăs ng.ăTr căđó,ăcơyăđưătíchălu

m tăl ng l năđ ng, lipit, m t s axităaminăvƠăcácăch t b o v trong t bƠoăliênăk t

v iăn c Nh kh n ngăgi n c c aăđ ngăvƠăm t s ch tăkhácămƠăn c trong t bƠoăkhôngăb cácătinhăth b ngăhìnhăthƠnhătrongăgianăbƠoărútăđi,ăch tănguyênăsinhăkhôngăb hóaăkeo.ăNgoƠiăra,ăcơyăcònăhìnhăthƠnhăthêmănh ngăhìnhăth c b o v khácă

đ cáchănhi tănh ăt ngăc ng l p b n, m căthêmălôngănhungầă

- Th c v t chuănóngăs ng n iăkhô,ănóng,ătr ng tr i,ăcóăc ngăđ chi uăsángă

m nh, nhi tăđ khôngăkhí vƠănhi tăđ đ t cao (40 ậ 50oC),ănh ăsaăm c,ăsavan,ănúiăđáăvôi,ăđ tăcátăvenăbi n nhi tăđ i,ăáănhi tăđ iầ.ăChúngăcóăkh n ngăh n ch s h p thu nhi t, nh cácălôngădƠyă trênăthơn,ăláăđ ch ngănóng,ăcácăl păsápăcóăkh n ngăph n

x l iăánhăsáng;ăh n ch s thoátăh iăn c: m t s loƠiăcơyăcóăs r ngăláăho căláăbi n thƠnhăgai,ăt ngăcutinădƠy.ăChúngăcóăkh n ngătíchăl yăđ ngăvƠămu iăkhoángăđ gi

n c, ch ng l i s k t t a c a ch tănguyênăsinh,ădoănhi tăđ caoăgơyănên.ăM t s khácăcóăápăsu t th m l căcao,ăcóăth l yăđ căcácăd ngăn c trongăđ t,ăđ ng th iăthoátă

h iăn c m nh, b o v láăkh i b b ng

- Th c v t ch u l a, vùngăcóăkhíăh uăkhôănh ăđ a Trung H i,ăchơuăÚc,ăhayă vùngănhi tăđ iăcóăkhíăh u măvƠăkhôăluơnăphiênănhau.ăCháyăx y ra savan,ăđ ng c

vƠ m tăvƠiălo i r ng d cháyă(r ngăthông,ătreăn aầ).ăCháyă đơyălƠădoăs m ch păgơyă

ra, ch khôngăph iădoăconăng iăđ t.ăCơyăg ch u l aăhìnhăthƠnhăl p v dƠyăvƠăcácăbao ch i ch ng l a,ăcóăkhiăhìnhăthƠnhăthơnăc tíchăn c n mătrongăđ t, ho căcơyăr ng

h tăláătrongămùaăkhôăh n.ăCácăcơyăth oăcóăth t oăraăcácăh cătrúăchoăch i náchăláăhayăcóăthơnăc , ho căhìnhăthƠnhăcơyăm tăn m;ăvƠoămùaăkhôăh n, ph nătrênăm tăđ t tƠnăl i h t.ăCóăcơyăt o ra qu thíchă ng v i l a,ăcóăl aăđ t m nh qu m i m raăvƠă

h tăđ căphátătán

* nhăh ng c a nhi tăđ lênăđ i s ngăđ ng v t

Nhi tăđ nhăh ngălênăhìnhăthái,ăho tăđ ngăsinhălỦ,ăphátătri n, s đìnhăd c, sinh s năvƠăs phơnăb c aăđ ng v t

i nh h ng c a nhi t đ lên hình thái đ ng v t, g m m t s qui lu t

- nh lu t K Bergmann:ăđ i v iăđ ng v tăđ ng nhi tă(chim,ăthú)ăthu c m t loƠiăhayănh ngăloƠiăg nănhau,ăthìă v ăđ cao (thu c mi n B c)ăcóăkíchăth căc ăth

l năh năsoăv i nh ng d ngăđóă v ăđ th p (thu c mi năNam),ăđ i v iăđ ng v t bi n nhi tă(cá,ăl ngăc ,ăbòăsátầ)ăthìăng c l i, mi năNamăcóăkíchăth c l năh nă

mi n B c.ăCóăhi năt ngăng c l iălƠădoăcóăliênăquanăt i b m tătraoăđ i ch t c aăc ă

th ăVíăd ,ăchimăcánhăc t (Aptenodites forsteri) nam c căcóăchi uădƠiăthơnă100ăậ

120 cm, n ng 34,4 kg, trong khi m tăloƠiăkhácăg n v iănóă(Spheniscusămendiculus)ă xíchăđ o ch cóăchi uădƠiăthơnă44,5ăcmăvƠăn ng 4,5ậ5,0 kg

- nh lu t D.Allen (1977):ăCƠngălênăphíaăB c,ăkíchăth c c aăcácăph năthòă

h nătaiăc a th chơuăPhi.ăTheoăông,ătaiăcóăỦăngh aăđ c bi t v vi c gi cơnăb ng nhi t

x nóng,ăvìă đóăt p trung nhi u m chămáu.ăTaiătoăc aăvoiăchơuăPhi,ăcáoă sa m c,

th chơuăM đưăbi năthƠnhăc ăquanăchuyênăhóaăđ đi uăhòaănhi tăđ

- nh lu t Gloger: S thayăđ iămƠuăs căthơnăph thu căvƠoănhi tăđ vƠăđ

m sa m cănóngăvƠăkhôăthìăthơnăcóămƠuăvƠng,ăcònă vùngăc c l nhăthìăthơnăcóămƠuă

tr ng.ăđ ng v t vùngăl nhăcóăb lôngădƠyăvƠădƠiăh năđ ng v t vùngănóng.ă ng

v t vùngăl nhăcóămƠuăs cănh ăv yălƠăđ chúngăl n v iămƠuăs c c aămôiătr ng,ăgiúpăcho vi c ki m m iăvƠătr nătránhăk thù,ănh ăđ ch ngărét;ăh u,ăg u B c c căcóăb lôngădƠyăh nănhi u so v iăh u,ăg u vùngănhi tăđ i

ii nh h ng c a nhi t đ đ n các ho t đ ng sinh lý c a đ ng v t Nóă nh

h ng nh tălƠăđ năquáătrìnhătiêuăhóaăvƠătraoăđ iăkhí.ă

Nhi tăđ nhăh ngăđ năl ng th că năvƠăt căđ tiêuăhóa:ă nhi tăđ 25oC m t

tr ngăthƠnhă nănhi u nh t Nhi tăđ thíchăh păthìăđ ng v tă nănhi u,ătiêuăhoáăm nh vƠăng c l i

Nhi tăđ nhăh ngăđ n s traoăđ iăkhí:ănhi tăđ môiătr ngăcƠngăcaoăthìă

c ngăđ hôăh păcƠngăt ng.ă cáăchép,ăkhiănhi tăđ môiătr ng 1oC,ăl ng oxy t i thi u c nălƠă0,8mg/l;ă 3oCălƠă1,3ămg/lă(Iv leva,ă1938).ăTuyănhiên,ătùyătr ngătháiăsinhălỦăc ăth mƠă cácăm c nhi tăđ khácănhau,ăcáăc năl ngăoxyăkhácănhau.ă

iii nh h ng c a nhi t đ đ n s trú đông, đình d c (diapause), ng hè,

ng đông c a đ ng v t

- Trúăđông:ănh ng sinh v tădiătrúă(trúăđông)ăr t m n c m v i nhi tăđ th p d n

c aămùaăthuă(gi i h n nhi t đ th p) T B căbánăc u,ăchúngădiăchuy n xu ngăphíaăNamănóngăh năđ quaăđôngă vùngăc n nhi tăđ iăvƠănhi tăđ i,ăn iăcóănhi u th că năvƠăsinhăđ đơy.ăTr c khi nhi tăđ lênăcaoăh năgi i h n cao c aăchúngă(cu iăxuơnă

đ uăhè),ăchúngăs kéoănhauătr v quêăc ăă

- S đìnhăd că(diapause)ălƠăs đìnhăch ngay l p t c s phátătri n c aăc ăth , ngh aălƠăt iăđóăc ăth traoăđ i ch t m c th p nh tăvƠăc ăth khôngăl năthêmăđ c

n a,ămƠăch duyătrìătraoăđ i ch tăđ t n t iă(khácăv iătrúăđông).ăNóăx y ra ph bi n

đ ng v t bi n nhi t,ănh ăsơuăb ,ăkhiăđi u ki nămôiătr ng (nhi tăđ ,ăđ m,ăđ chi u sáng)ăkhôngăthu n l i.ăNóăcóăth x y ra b t k giaiăđo năphátătri nănƠoă(tr ng,ăsơuănon, nh ng,ăcáăth tr ngăthƠnh).ăNóăx yăraădoătácănhơnăbênătrong,ăsongăc ngăph

- Tr ngătháiăng (quiescence)ăđ căgơyăraătr c ti păvƠăt c th iăkhiăđi u ki n môiătr ng tr lênăkhôngăphùăh p v m t hay m t s cácănhơnăt sinhăthái,ăquá cao

ho c quá th p.ăCóăhaiăhìnhăth c, ng hèăvƠăng đông.ăNg hèăho c ng đôngălƠăs

ng ngăphátătri nă(đìnhăch )ăgơyănênă đ ng v t khi nhi tăđ môiătr ngălênăquá cao

ho c xu ng quá th p;ănóădoăhaiănhơnăt nhi tăđ vƠăđ măth ng ph i h p v i nhau gơyănênăvƠăth ng g p cácăđ ng v t bi n nhi t Nhi tăđ ng đôngă đ ng v t bi n nhi tăt ngăđ iăcao,ănh ăm tăbôngănhi tăđ iălƠă13oC Ng đôngăcóăth x y ra t t c cácăcáăth vƠăcácăgiaiăđo năphátătri n

iv nh h ng c a nhi t đ đ n s sinh s n c a đ ng v t

Nhi tăđ môiătr ngălƠănhơnăt gi i h n v i nhi uăloƠi,ăn uăcaoăh năho c th p

h nănhi tăđ thíchăh păthìănóăs nhăh ngăđ n ch c ph n c aăc ăquanăsinhăs năvƠălƠmăgi măhayăđìnhătr c ngăđ sinh s n Tr i l nh quá ho cănóngăquá cóăth lƠmă

ng ng quá trìnhăsinh tinh hay sinh tr ng đ ng v t Nhi tăđ tinhăhoƠnăng i,ăn iă

s n xu tătinhătrùngă(ch 36oC),ăluônăth păh nănhi tăđ c ăth vƠăcoăgiưnălinhăđ ngăđ

đi u ti t;ăcáăchépăch đ nhi tăđ khôngăth păh nă15oC

v Nhi t đ là nhân t gi i h n s phân b c a sinh v t

Ph n l năđ ng v t bi n nhi t s khôngăphátătri năđ c n u t ng nhi t h u hi u

c n thi t cho s phátătri n l năh năt ng nhi t c aăn iă ăCóăhaiălo iăđ ng v t: h p nhi tăvƠăr ng nhi t Lo i h p nhi t g m nh ngăloƠiăch phơnăb đ c nh ngăvùng nhi tăđ i ho cătrongăn căvƠănh ngăn iămƠăs chênhăl ch v nhi tăđ gi aăngƠyăvƠăđêm,ăgi aăcácămùaătrongăn măkhôngăl n l m,ănh ăcáăSalmoăch ch uăđ ngăđ c gi i

h n nhi tăđ t 18 - 20oC

Lo i r ng nhi tăthìăng c l i,ănh ăru iănhƠă(Muscaădomestica)ăphơnăb h u

kh p m iăn iătrênăth gi iăvƠălênăcaoă2.200mătrênădưyănúiăAlpe.ă

* S đi uăhòaănhi tăđ c aăđ ng v t

Khácăv i th c v t,ăđ ng v tăcóăh c ăs n nhi t, khi co du i,ăn ngăl ng nhi t

đ c gi iăphóngănhi uăh năsoăv i s ho tăđ ng c aăcácăc ăquanăkhác.ăH c ăcƠngă

kh e,ăcƠngăho tăđ ngătíchăc căthìăđ ng v tăcƠngăs n ra nhi u nhi t.ăCóăbaăhìnhăth c

đi uăhòaănhi tăđ :ăhóaăh c, v tălỦăvƠăđi uăhòaăb ng t pătínhă.ă

- i uăhòaăhóaăh călƠăquáătrìnhăt ngăm c s n nhi t c aăc ăth ,ădoăt ngăc ng quáătrìnhăchuy năhóaăđ đápăl i s thayăđ i nhi tăđ c aămôiătr ng

- i uăhòaăv tălỦălƠăs thayăđ i m căđ t a nhi t, kh n ngăgi nhi t, ho c s phơnătánănhi tăd ăth a, nh cácăđ căđi m v hìnhăthái,ăgi i ph u c aăc ăth ăChúngăcóăth cóăb lôngămao,ălôngăv ,ăh m chămáu,ăt ngăc ng l p m d tr d iădaầă

nh ăg uăvƠăcáoă B c c c

- i uăhoƠăb ng t pătínhălƠătìmăn iătrúă n t nhiênăho cănhơnăt o,ăthayăđ i th i gian ho tăđ ngăvƠăngh ng i,ăsaoăchoănhi tăđ giáăth (n iă )ăkhiăđóăphùăh p nh tăđ i

v i nhu c uăsinhălỦ c aăloƠi,ăb oăđ m cho vi cătiêuăhaoăn ngăl ng th p nh t

*ăC ăch đi uăhòaănhi tăđ cácănhómăđ ng v t

- ng v t bi n nhi t ch y uăđi uăhòaăb ng v tălỦăvƠăthayăđ i t pătính.ăVíăd ,

r t nhi uăbòăsátăkhiănhi tăđ đ n g n gi i h nătrên,ăchúngăb tăđ u th m nh ho căháă

m măraăđ t ngăc ng s b căh iăn c t mƠngănh y khoang mi ng cá,ănh ăcáă

ng ,ăđ ch ngărét,ăh c ăc aăchúngăđưăs n ra m t nhi tăl ngăđángăk ,ălƠmăcácăm ch máuăngo iăbiênăcoăl iăđ gi m s tánănhi t

- ng v tăđ ng nhi tăcóăđ c kh n ngăđi uăhòaănhi tăđ hoƠnăch nhălƠănh

s phátătri năvƠăhoƠnăthi năc ăch đi uăhòaănhi tăvƠăs hìnhăthƠnhătrungătơmăđi u khi n nhi t nưoăb ăChúngăcóăc ngăđ chuy năhóaăcaoăvƠă năđ nhătrênăc ăs hoƠnă

chnhăcácăc ăquanăv n chuy n, h tu năhoƠn,ăh th n kinhătrungă ngăvƠăs hìnhăthƠnhăb ph năcáchănhi tănh ăl p m d i da, b lôngămaoă(thú)ăhayălôngăv ă(chim).ăChúngăs d ng t t c baăhìnhăth căđi uăhòaănhi t.ăCáoă vùngăb bi n B căB ngă

D ng,ănh cóăb lôngădƠy,ănênăv mùaăđôngăđòiăh iăl ng th că năítăh nămùaăhè.ă

S b căh iăn căđ t a nhi t b ngăcáchăti t m hôiăho căquaămƠngănhƠyătrongăkhoangă

mi ng c aăđ ng v tăđ ng nhi t T n s nh p th c aăchóălúcătr iănóng,ăhayălúcăc n

to nhi t nhi uălƠă300ă- 400 l n/phút.ăă

T h păthƠnhăđámăvƠăluơnăchuy nălƠăm t đ căđi măthíchănghiăđ căđáoăđ đi u hòaănhi tăđ đ ng v tăđ ng nhi t.ăVíăd ,ăchimăcánhăc t vùngăgióăvƠăbưoătuy tăđưă

bi t t p trung l iăthƠnhăm tăđámădƠyăđ c Nh ng con ngoƠiărìa,ăsauăm t th i gian

ph i ch uărétăđưăchuiăvƠoăgi aăđámăđôngăvƠăc đƠnăchuy năđ ng ch m ch păvòngăquanhănh ăm tăconărùa,ăchúngăluơnăchuy năliênăt c t trong ( m)ăraăphíaăngoƠiă(rét)ăvƠăng c l i;ădoăđó,ă bênăngoƠiătuyănhi tăđ r t th p,ănh ngănhi tăđ trongăđámăđôngă

v n gi đ c 37oC

- D ng trung gian gi aăđ ng v t bi n nhi tăvƠăđ ng v tăđ ng nhi t:ăTrongăquáă

nhi tăsangăđ ng v tăđ ng nhi t nh ng lo iăthúăth pănh ăthúăđ năhuy t,ăthúăcóătúiăvƠăthúăthi u r ngăcóănhi tăđ c ăth kémă năđ nh; thúă năsơuăb vƠăd i,ătuyăkh n ngă

đi uăhòaănhi tăđ c aăc ăth v năkém,ăsongăc ăth đưă năđ nh nhi tăđ kháăh n.ă chúng,ăs đi uăhòaăhóaăh c v năđóngăvaiătròăch y u.ăđi uăhòaănhi tăhoƠnăch nh nh t lƠăthúă năth t, móngăgu căvƠăkh

a Ý ngh a c a n c đ i v i sinh v t

Sauănhơnăt nhi tăđ ,ăn că(đ m)ălƠăm tănhơnăt sinhătháiăvôăcùngăquană

tr ng Trong l ch s phátătri n c a sinh gi iătrênăb m tătráiăđ tăluônăluôn g n li n v i môiătr ngăn c.ăCácăsinhăv tăđ uătiênăxu t hi nătrongămôiătr ngăn c.ăQuáătrìnhă

đ uătranhălênăăs ng c n,ăchúngăc ngăkhôngătáchăkh iămôiătr ngăn c;ăn c c n thi tăchoăquáătrìnhăsinhăs n S k t h p c aăcácăgiaoăt h u h tăđ c th c hi n trong môiătr ngăn c,ăn c c n thi tăchoăquáătrìnhătraoăđ i ch t.ăN c ch aătrongăc ăth sinh v t m tăhƠmăl ng r t cao, t 50 - 90% kh iăl ngăc ăth sinh v tălƠăn c,ăcóă

tr ng h păn c chi m t l caoăh n,ăt iă98%ănh ă m t s cơyăm ngăn c, ru t khoangă(víăd : th y t c)

N călƠănguyênăli uăchoăcơyătrongăquáătrìnhăquangăh p t oăraăcácăch t h uăc ă

N călƠămôiătr ngăhoƠătanăch tăvôăc ăvƠăph ngăti n v n chuy n ch tăvôăc ăvƠăh u

c ătrongăcơy,ăv n chuy nămáuăvƠăcácăch tădinhăd ng đ ng v t

N c thamăgiaăvƠoăquáătrìnhătraoăđ iăn ngăl ngăvƠăđi uăăhòaănhi tăđ c ăth

Cu iăcùngăn c gi vaiătròătíchăc c trong vi căphátătánănòiăgi ng c aăcácăsinhă

v t,ăn căcònălƠămôiătr ng s ng c a nhi uăloƠiăsinhăv t

b Các d ng n c trong khí quy n và tác d ng c a chúng đ i v i sinh v t

Khôngăkhíăluônăch aăđ ng m tăl ngăn căd i d ngăh iăn c Khi nhi tăđ

h th păđ n m t gi i h nănƠoăđóăthìăkhôngăkhíăkhôngăgi đ căn c d ngăh iăn c, khiăđóăm t ph năn căđóăs táchăkh iăkhíăquy năthƠnhăcácăd ngămù,ăs ng,ăs ngă

mu i,ăm aă(m aăphùn,ăm aărƠo,ăm aăđá),ăđ măkhôngăkhí,ătuy t,ăb ng ă

- Mùă(s ngămù):ăg m nh ng gi tăn c nh li ti xu t hi năvƠoălúcăsángăs m trongăđi u ki n tr iătrong,ăgióăl ngăthƠnhăm t t mămƠnătr ng tr iădƠiătrênăm tăđ tăvƠă

s tanăđiăkhiăm t tr i m c nh ngăn iăcóăth m th c v tădƠyăđ c (r ng,ăđ ng c , savan)ăcóănhi uămù.ăMùăcóătácăd ngălƠmăt ngăđ măkhôngăkhí,ăthu n l i cho s sinh

- S ng:ăs ngăth ngăđ căhìnhăthƠnhăvƠoăbanăđêm.ă i v i th c v tăs ngăcóătácăđ ng t tăvìăđóălƠăngu n b sungăđ măchoăcơyăkhiătr iăkhôănóng,ăcơyăth ng

b héo.ă i v i nh ngăvùngăkhôăh nănh ănúiăđáăvôi,ăsaăm c,ăs ngălƠăngu n cung c p

n c ch y u cho sinh v tătrongăvùng.ă

- S ngămu i:ăđ căhìnhăthƠnhătrongăđi u ki n th i ti tăkhôăl nhăvƠoăbanăđêm,ăthƠnhănh ng tinh th tr ngănh ămu i.ăS ngămu iăgơyăt n h i l n cho th c v t nh t lƠăcácăloƠiăcơyătr ng

- M a:ăđóngăvaiătròăquanătr ng nh t trong vi c cung c păn căchoăcácăc ăth

s ng.ăCóăcácăd ngănh ăsau:ă

+ăM aărƠo:ăth ng xu t hi n cácăvùngănhi tăđ i, th iăgianăm aăkhôngăkéoădƠiănh ngăl ngăn c l n Tuy cung c p r t nhi uăn cănh ngăm aărƠoăc ngăgơyănhi u thi t h iănh ăcácăch i non c aăcơyăb h ăth i,ăng năch n s n y m m c a h t

gi ngăvƠăcácăch i m măd iăđ tădoăm aăl nălƠmăl păđ t m t b nénăch t Ho tăđ ng

c a h đ ng v tăvƠăvinhăsinhăv t trongăđ t b xáoătr n;ăn iă c a nhi uăloƠiăđ ng v t

b pháăh y (hang, ).ăNgoƠiăraăm aăl năcònăgơyăraăn n xóiămònăvƠăr aătrôiăl păđ t

m tăvƠăđ t b thoáiăhóaăthƠnhăđ t lateritic

+ăM aăđá:ăth ng xu t hi năvƠoămùaănóng,ăgơyătácăh iăđ i v i th c v t,

- măkhôngăkhí:ăm t trong nh ng d ngăn căcóătácăd ngăđ năđ i s ng sinh

v t.ă măkhôngăkhíăđ căđ cătr ngăb ng nh ngăđ iăl ng sau:

+ă m tuy tăđ iă(HA):ăđ m tuy tăđ iă(HA,ăabsoluteăhumid):ăđóălƠă

kh iăl ngăh iăn căbưoăhòaătínhăb ng gam ch a trong 1 m3 khôngăkhíă m t th i

đi m nh tăđ nh.ăNgh aălƠăkhôngăth thêmăvƠoăđ c m tăl ngăh iăn cănƠoăn a.ă nă

v c aăđ m tuy tăđ iă(HA)ălƠăgam/1m3 khôngăkhí.ăDoăl ngăh iăn c ch a trong khôngăkhíă(khiăđưăbưoăhòa)ăph thu căvƠoănhi tăđ vƠăápăsu t,ănênătaăcóăkháiăni m v

đ măt ngăđ i

+ă măt ngăđ i:ălƠăt s ph nătr măápăsu tăh iăn c th c t (a)ătrênă

b oăhòaăAă=ă12,73ămmHg,ăápăsu tăh iăn c th c t lƠă9,56ămmHg.ă măt ngăđ i

c aăkhôngăkhíă:

d = = 0,75 hay d = 75%

măt ngăđ i c aăkhôngăkhíăthayăđ iătùyătheoănhi tăđ ,ăchoănênăcùngăm t

l ngăn cătrongăkhôngăkhíămƠănhi tăđ khácănhauăthìăđ măt ngăđ iăkhácănhau.ă

măkhôngăkhíăcóă nhăh ng nhi uăđ năcácăsinhăv t, nh t lƠăcácăsinhăv t trênăc n M t s loƠiăsinhăv tăđ đ m b o cho ho tăđ ng s ngăbìnhăth ng c năđ m

t ngăđ i

+ă i v i th c v t,ăkhiăđ m th p,ăc ngăđ thoátăh iăn căt ng,ăcơyă

b héo.ăCònăn uăđ măcaoăquáăm căthìăth i gian ra hoa, k t qu c aăcơyăb ch m l i Yêuăc u v đ m c aăcácăloƠiăth c v tăkhôngăgi ngănhau,ăvíăd nh ăcơyăsamuăsinhă

tr ng t t n iăcóăđ măcao,ăcơyăphiălaoăch uăđ căđ măt ngăđ i th p.ăNgoƠiăraă

đ măcònă nhăh ngăđ n s phơnăb c a th c v t,ăvíăd cơyăm đòiăh iăkhôngăkhíămăh năcơyăchè,ănênăs phơnăb t nhiênăc aăcơyăm thu h p trong m t khu v c nh t

đ nh Tuy v y,ăkhiănghiênăc u s phơnăb c a sinh v tăkhôngănênăd aăvƠoăch s đ mămƠăph i d aăvƠoăch s khôăh n

+ă i v iăđ ng v t,ăkhiăđ măt ngăđ i th pălƠmăch m s traoăđ i

ch t,ăngoƠiăraăđ măcònă nhăh ngăđ n ho tăđ ng chung c aăđ ng v t Mu i Culex fatigans ch hútămáuăkhiăđ măt ngăđ iătrênă40%.ă

v t

S phơnăb n căkhôngăđ ngăđ u trongăcácămôiătr ngăcóăcácăăđi u ki n sinh tháiăkhácănhau,ăđòiăh iăcácăc ăth s ng ph iăcóăph ngăth căduyătrìăs cơnăb ngăn c

S cơnăb ngăn căđ căxácăđ nh b ng hi u s gi a s hútăn c v i s m t

n c.ăCácănhómăth c v tăkhácănhauăthìăquáătrìnhăhútăn c c ngănh ăm tăn căkhôngă

gi ng nhau

Th c v t b c th p l yăn căquaătoƠnăb b m tăc ăth , th c v t b c cao l y

n c b ng r (tr ngƠnhăRêuăl yăn c b ng r gi ).ăNgoƠiăraă th c v t b căcaoăcóă

m t s loƠiăs ngăbìăsinhătrongăr ng nhi tăđ i,ăcóăkh n ngăh p th n c qua b m t láăăvƠăcácăr khíăsinh.ă cácăloƠiăphongălanăthu c h Lană(Orchidaceae)ăcóăr khíăsinhă

đ c bao b c b i m tămƠngăbi uăbìănhi u l p x p,ămƠngănƠyăkhiătr iăm aăhútăn c,

tri năcácămôăch aăn căchuyênăhóa.ăVíăd nh ăgaiăc a m t s cơyăm ngăn că(nh ăcơyăx ngăr ng:ăCactus)ăcóăkh n ngăhútăn c d ng gi tănh ănh ng mao qu n nh

c uătrúcăhi năviăđ c bi t

S m tăn c th c v t ch y uălƠăb ngăconăđ ng thoátăh iăn c T căđ m t

n căđ c bi u th b ngăc ngăđ thoátăh iăn c S l ngăn căthoátăraătrongăm t

gi trênăm tăđ năv kh iăl ngăláăc a th c v t (bi u th b ng gam/đ năv di nătíchăláă/th iăgian).ăN cătrongăc ăth th c v tăth ngăthoátăraăngoƠiăd i d ngăh iăn c qua

l khíălƠăch y u

Giáătr sinhătháiăc aăquáătrìnhăthoátăh iăn căkhôngăch v c ngăđ mƠăcònă

đ cătr ngăthayăđ i theo th i gian - ngƠyăđêmăvƠătheoămùa.ă

* Theo s đi u ch nh ch đ n c, t t c cácăth c v tătrênăc năđ c chia ra lƠmăhaiănhómăc ăb n: th c v t v ng b n v n c (th c v t h ngăcơnăb ngăn c)ăvƠă

th c v tălinhăđ ng v n c (th c v tăthơnăn c)

- Th c v t v ng b n v n c (th c v t h ngăcơnăb ngăn c):ălƠănhómăth c v t duyătrìăs cơnăb ngăn c trong su t c ngƠy.ăL khíăc aăchúngăph n ng r t nh yăđ i

v i s thi uăn c,ănênăh n ch đ căl ngăh iăn căthoátăraăngoƠi.ăH r c ngăcóă

kh n ngăl yăn c t t.ăChúngăd tr n c trong t t c cácăb ph n (r , v thơn,ăg vƠălá)ăvƠă năđ nhăđ c s cơnăb ngăn c.ăNhómănƠyăg m nhi u lo iăcơyăg ,ăcácăloƠiă

c thu c h Lúaă(Poaceae),ăh uă(Fabaceae),ăcácăcơyăs ngătrongăbóngăvƠăcơyăm ng

n c

- Th c v tălinhăđ ng v n c (th c v tăthơnăn c)ălƠănhómăth c v tăkhôngăth

đi uăhòaăs v n chuy năn c,ăhayăđúngăh nălƠăkhôngăcóăkh n ngăđi u ch nhătíchăc c

ch đ n c c aămình,ăl ngăn cătrongămôăph thu c nhi uăvƠoăđ m c aămôiă

tr ngăxungăquanh.ăChúngăhútăn c d ngăs ng,ăs ngămù,ăn căm aăd dƠngăvƠăchúngăc ngăs d ngăphóngăkhoángăcácălo iăn căđó.ăTrongăth i k khôăráo,ăchúngăcóăth m t h tăn căvƠăs ng ti m sinh Thu cănhómănƠyăcóăcácăloƠiăt o l c s ngătrênă

v cơy;ăđ t m trong r ng,ărêu,ăd ngăx vƠăc m tăvƠiăloƠiăth c v tăcóăhoa.ă

* Theo ch đ n c,ăng i ta chia th c v tătrênăc năraă4ănhómăsinhătháiăc ă

b n:ănhómăcơyăng păn căđ nh k ,ănhómăcơyă aă m,ănhómăcơyăch u h năvƠănhómăcơyătrung sinh

- Nhómăcơyăng păn căđ nh k : bao g m nh ngăloƠiăth c v t s ngătrênăđ t

tr ngăkhôngăthu n l iăđ i v i nhi uăloƠiăth c v tătrênăc n Ch cóăm t s loƠiăcóăăkh

n ngăthíchănghi.ă c bi tălƠă cácăbưiăl y ven bi n, c aăsôngăvùngănhi tăđ iăcóănh ng loƠiăcơyăg ,ăcơyăb iăăhìnhăthƠnhănênăqu năxưăr ng ng păn c m n,ăn c l đ nh k -

g iălƠăr ng ng p m n.ăCácăloƠiăcơyănƠyăcóănhi uăđ căđi măthíchănghiăv c uătrúcăvƠă

ch căn ngăđ s ngătrongămôiătr ng l y, m n, thi u oxy C th lƠăchúngăcóăr hôă

h p ho căcácăl v ,ăcóăr ch ng ho c r b nh,ăcóătuy n ti t mu iăvƠăv sinh s năcóă

hi nă t ngă thaiă sinhă (cơyă conă sinhă raă trênă cơyă m ,ă cácă cơyă thu c h c - Rhizophoraceae)

- Nhómăcơyă m sinh: bao g m nh ngăcơyăs ngătrênăđ t m (b ru ng, b ao,

b su i, trong r ng m).ăMôiătr ng s ng c aăchúngăbưoăhòaăh iăn c, do v yăchúngăkhôngăcóănh ng b ph n b o v s bayăthoátăh iăăn c.ăNhómăcơyănƠyăphơnăbi t hai nhómănh :ănhómăcơyă aă m ch uăbóngăvƠănhómăcơyă aă mă aăsáng.ă haiănhómăcơyănƠyăcóăcácăđ căđi măhìnhătháiăgi i ph uăvƠăn iăs ngăkhácănhau.ă

+ăNhómăcơyă aă m ch uăbóngăbaoăg m ph n l nălƠănh ngăcơyăs ng

d iătánăr ng m, ven su i 2 m tăláăcóăl khíănh ngăít,ăl khíăluônăluônăm , nhi u khiăcóăcácăl n c (thu kh ng) mépălá,ăláăr ng; m ng,ămƠuăl căđ mădoăcóăh t di p

l c l n, b m tăláăcóăt ng cutin m ng,ămôăgi uăkémăho căkhôngăphátătri n Khi m t

n căcơyăb héoăr t nhanh

+ăNhómăcơyă aă mă aăsáng,ăcácăloƠiăcơyănƠyăcóăm t s tínhăch t c a cơyă aăsángănh ăcóăláănh , c ng;ădƠy,ăítădi p l cănh ngăkhôngăch uăđ c h n.ăChúngă

th ngăphơnăb ven h , ven b ru ng

- Nhómăcơyăh năsinh:ălƠănh ngăloƠiăth c v t s ngăđ c trong nh ngăđi u ki n khôăh nănghiêmătr ngăvƠăkéoădƠi,ălúcăđóăquáătrìnhătraoăđ i ch t c aăchúngăy uănh ngăkhôngăđìnhăch ăChúngăphơnăb sa m căvƠăbánăsaăm c, th oănguyên,ăsavanăvƠăvùngă

đ tăcátăvenăbi n vùngănhi tăđ i,ăđi u ki năkhôăh năth ng g n li n v iăc ngăđ chi uăsángăm nh, nhi tăđ caoănênănh ngăcơyăch u h năc ngălƠănh ngăcơyă aăsángăvƠă

chuănóng.ăCơyăch u h năđ căchiaălƠmăhaiăd ng ch y u: d ngăcơyăm ngăn căvƠă

d ngăcơyăláăc ng

+ D ng cơyăm ngăn c bao g măcácăcơyăthơnăth o,ăcơyănh trongăcácă

h Th u d u (Euphorbiaceae), h X ngă r ng (Cactaceae), h Rau mu i (Chenopodiaceae), h D a (Bromeliaceae), h Thu c b ng (Crassulariaceae), h

cơyăm ngăn căcóăđ căđi măláădƠy,ăcóăt ngăcutinădƠy,ătrênăm tăláăcóăm t l păsápăho c

đ c ph lôngădƠy,ăl khíăn măsátăbi uăbì,ăcóănhi u t bƠoăl n ch aăn c trong ph n

thtălá.ăNgoƠi ra, nhi uăcơyăcóăláătiêu gi măthƠnhăd ng v y nh , ho c bi năthƠnhăgaiă

nh ăcơyăx ngăr ng,ălúcăđóăăthơnălƠmănhi m v quang h păvìăcó ch a nhi u di p l c,

n cătrongăc ăth (cơyăm ngăn c ch a t 90-98%ăn c so v i kh iăl ngăc ăth )

+ă Cơyă láă c ng: bao g m ph n l n thu c h Lúaă (Poaceae), h Cóiă(Cyperaceae), m t s loƠiă cơyă g thu c h Thôngă (Pinaceae), h Phi lao (Casuarinaceae), h S (Dilleniaceae)ă ăchúngăth ng s ng nh ngăvùngăcóăkhíăh u khôătheoămùa,ăsavan,ăth oănguyên, ăCơyăláăc ngăcóăláăh p, nh ă c ph nhi u lôngătr ng b căcóătácăd ngăcáchănhi t T bƠoăbi uăbìăcóăthƠnhădƠy,ăt ngăcutinădƠy,ăgơnăláăphátătri n m t s loƠiăcơy,ăm tătrênăláăcóăt bƠoăc ăcóătácăd ngăălƠmăchoăláăcóăth cu n l iăđ h n ch s ti păxúcăc a l khíăv iăkhíăh uănóng.ăM t s loƠiăcóăláă

bi năthƠnhăgaiăho căthùyăláăbi năthƠnhăgaiă Cơyăláăc ngăcóăch tănguyênăsinhăcóăkh

n ngăch u h n cao, l căhútăc a r m nh; nh v yămƠăkhiăg păkhôăh năchúngăcóăth hútăđ căn c.ăC ngăđ thoátăh iăn căcaoăcóătácăd ng ch ngănóngăchoăcơy.ă

- Nhómăcơyătrungăsinh:ănhómăcơyănƠyăcóănh ngătínhăch t trung gian gi aăcơyă

h năsinhăvƠăcơyă măsinh.ăChúngăphơnăb r t r ng t vùngăôngăđ iăđ năvùngănhi tăđ i

ch ng h nănh ănh ngăloƠiăcơyăg th ng xanh vùngănhi tăăđ i, r ngăth ng xanh măáănhi tăđ i,ăcơyăláăr ngăxanhămùa hèă r ngăônăđ i Ph n l năcơyănôngănghi p lƠăcơyătrungăsinh.ăLáăc aăcơyătrungăsinhăcóăkíchăth cătrungăbình,ăm ng, l p bi uăbìăvƠăcutinăm ng,ămôăăd năvƠămôăc ăăphátătri n v a, l khíăth ng ch cóă m tăd iălá.ă

B r khôngăphátătri n.ăC ngăđ thoátăh iăn căkhôngăcao,ăl khíăcóăkh n ngăđi u

ti t s m tăn cănh ngăvìăt ng cutin m ngănênăl ngăn căthoátăraăngoƠiăt ngăđ i

l n

*ăCácănhómăđ ng v tăcóăliênăquanăđ n ch đ n cătrênăc n.ăTùyătheoăs đápă

ng c aăđ ng v t v i ch đ n c (nhu c u v n c),ăcóăth chiaăđ ng v tăthƠnhăcácă