Tieu luan tac pham CNDV va CNDV phe phan

Những pháthiện mới của vật lý và những kết luận của nó đã bác bỏ nhiều khái niệm cũcủa khoa học tự nhiên, đồng thời bác bỏ quan niệm siêu hình máy móc vềhình thức cơ bản của vật chất và

Trang 1

TÁC PHẨM "CHỦ NGHĨA DUY VẬT

VÀ CHỦ NGHĨA KINH NGHIỆM PHÊ PHÁN" CỦA V I LÊNIN (*)

I Hoàn cảnh ra đời và ý nghĩa của tác phẩm

- Tác phẩm này được Lênin viết năm 1908 và xuất bản lần đầu tiênnăm 1909, tái bản lần thứ hai năm 1920 Lênin trực tiếp viết lời tựa cho hailần xuất bản trên Ở Việt Nam tác phẩm này lần đầu tiên được dịch ra tiếngViệt và xuất bản năm 1960 Hiện nay đã tái bản lần hai và được đăng trongtập 18 của bộ Lênin toàn tập

- Lúc cuốn sách ra đời, ở Nga khoa học tự nhiên, nhất là vật lý học đãđưa lại những biến đổi cách mạng trong sự hiểu biết tự nhiên Những pháthiện mới của vật lý và những kết luận của nó đã bác bỏ nhiều khái niệm cũcủa khoa học tự nhiên, đồng thời bác bỏ quan niệm siêu hình máy móc vềhình thức cơ bản của vật chất và vận động, nhiều nhà khoa học tự nhiên đãtrượt dài từ chủ nghĩa duy vật máy móc, siêu hình đến chủ nghĩa tương đốihoài nghi rồi dẫn đến thế giới quan duy tâm, gây ra một cuộc khủng hoảng vềthế giới quan trong vật lý

- Lúc này chủ nghĩa duy tâm mà nhất là chủ nghĩa Makhơ đã lợi dụngnhững thành tựu của khoa học tự nhiên, nhất là của vật lý học để giải thíchtriết học một cách duy tâm chủ quan và bác bỏ chủ nghĩa duy vật

- Sau khi Ph Ăngghen mất (1895), bọn cơ hội phản bội chủ nghĩa Mác,theo chủ nghĩa Makhơ viện cớ bảo vệ chủ nghĩa Mác để chống lại chủ nghĩaMác Nhằm bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác trong đó có triết học Mác,Lênin đã khái quát những thành tựu quan trọng của khoa học mà trước hết làkhoa học tự nhiên sau Ph Ăngghen mất, giáng một đòn mạnh mẽ vào tất cảnhững bọn phản bội lý luận mác-xít bằng chính tác phẩm "Chủ nghĩa duy vật

và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán"

(*)(*) Đăng ở Lênin toàn tập - tập 18 - Nxb Tiến Bộ - Tiếng Việt - Mátxcơva 1978 (Tác phẩm in riêng cùng tên do Nhà xuất bản Sự thật - Hà Nội xuất bản 1960))

Trang 2

II Bố cục của tác phẩm (Tác phẩm in riêng 1960)

Ngoài hai lời tựa do Lênin viết và phần phụ lục, tác phẩm được chiathành sáu chương với phần kết luận và phần bổ sung mục 1 chương 4:

- Lời tựa lần thứ nhất từ trang 5 - trang 7

- Lời tựa lần thứ hai 1920 từ trang 8 - trang 9

- Thay lời dẫn "Một số người "mác-xít" 1908 và một số nhà duy tâm

1710 đã bài xích chủ nghĩa duy vật như thế nào?" Trang 9 - trang 34

- Chương 1: Lý luận về nhận thức của chủ nghĩa kinh nghiệm phêphán và của chủ nghĩa duy vật biện chứng (I) Trang 35 - trang 120

- Chương 2: Lý luận về nhận thức của chủ nghĩa kinh nghiệm phêphán và của chủ nghĩa duy vật biện chứng (II).Trang 121 - trang 187

- Chương 3: Lý luận về nhận thức của chủ nghĩa kinh nghiệm phêphán và của chủ nghĩa duy vật biện chứng (III) Trang 188 - trang 262

- Chương 4: Các nhà duy tâm, bạn chiến đấu và kế thừa của nhữngngười kinh nghiệm phê phán Trang 263 - trang 346

- Chương 5: Cuộc cách mạng cận đại trong khoa học tự nhiên và chủnghĩa duy tâm triết học Trang 347 - trang 436

- Chương 6: Chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán và chủ nghĩa duy vậtlịch sử Trang 437 - trang 500

- Kết luận Trang 501 - trang 502

- Bổ sung mục 1 chương IV: Tsecnưsepxky phê phán chủ nghĩa Cant

từ phía nào Trang 503 - trang 506

- Phụ lục Trang 507 - trang 620

III Nội dung cơ bản về triết học của các chương trong tác phẩm

1 Lời tựa cho hai lần xuất bản

Trong nội dung của hai lời tựa này, Lênin tự nhận mình là "kẻ tìm tòi"

về triết học và tự đặt cho mình nhiệm vụ tìm xem những kẻ đã đưa ra dưới

Trang 3

chiêu bài chủ nghĩa Mác những cái vô cùng hồ đồ, hỗn độn, phản động xem

nó đã lạc đường ở chỗ nào Lênin khẳng định những kẻ đó là những ngườitheo chủ nghĩa Makhơ ở Nga từ 1908 - 1920 Bọn họ là những kẻ không hiểu

gì về chủ nghĩa duy vật biện chứng, nhưng vẫn tự xưng là người mác-xít vềtriết học Họ là những kẻ phá hoại chủ nghĩa duy vật biện chứng và không hềngại ngùng chấp nhận chủ nghĩa tín ngưỡng (gán cho tín ngưỡng ý nghĩa quantrọng nào đó), họ không có dũng khí và mất hết sự tôn trọng đối với niềm tincủa chính mình Lênin chỉ rõ bọn Ba-đa-rốp, Bô-gđa-nốp, Lu-na-tsac-xky,Bec-man, Ghen-phôn-đơ đều "không hiểu rằng Mác và Ăngghen đã nhiềulần gọi quan điểm triết học của mình là chủ nghĩa duy vật biện chứng Tất cảnhững người đó, mặc dù họ có quan điểm chính trị khác nhau rõ rệt, đều liênkết với nhau vì cùng thù ghét chủ nghĩa duy vật biện chứng, đồng thời họ vẫn

tự mệnh danh là những người mác-xít trong triết học! đã không chút ngạingùng đi đến chỗ thừa nhận ngay thuyết tín ngưỡng, nhưng khi cần phải tỏ rõthái độ của họ đối với Mác và Ăngghen thì họ lại mất hết cả dũng khí, mất hết

cả sự tôn trọng đối với niềm tin của bản thân họ"1

2.Thay lời dẫn "Một số người "mác-xít" 1908 và một số nhà duy tâm 1710 đã bài xích chủ nghĩa duy vật như thế nào?"

Ở phần này, Lênin chỉ ra những người "mác-xít Nga" theo chủ nghĩaMakhơ giống Béccơly và Hium như thế nào Lênin kết luận "những người theochủ nghĩa Makhơ "tối tân" chưa đưa ra được một luận cứ nào, quả thật là chưađưa ra được lấy một luận cứ nào ngoài những luận cứ của giám mục Béccơly".Lênin gọi bọn Makhơ là những kẻ khôi hài Những lập luận của họ "vì quênhay vì không biết mà họ đã không nói thêm rằng những phát hiện ấy đã đượctìm ra từ năm 1710 rồi"2 Lênin kết luận: "phái Makhơ "tối tân" chưa đưa rađược một luận cứ nào, ngoài những luận cứ của giám mục Beccơly"3 (tr 33)

Lênin dẫn lời của những người theo chủ nghĩa Makhơ rằng, nếu quanđiểm của họ có "thân thuộc gần gũi" với những quan điểm duy tâm của

1 Lênin toàn tập, Nhà xuất bản Tiến bộ, Mát-xcơ-va, 1980, Tập 18, trang 9-10.

2 Lênin toàn tập, Nhà xuất bản Tiến bộ, Mát-xcơ-va, 1980, Tập 18, trang 19.

3 Lênin toàn tập, Nhà xuất bản Tiến bộ, Mát-xcơ-va, 1980, Tập 18, trang 34.

Trang 4

Béccơly thì cũng không phải là một tội lỗi về triết học Rồi Lênin mỉa mai:

"lẫn lộn làm một hai khuynh hướng cơ bản không thể điều hòa được trongtriết học, cái đó có gì là "tội lỗi" đâu? Nhưng phải chăng tất cả sự khôn ngoanrất mực của Makhơ và Avênariut chung quy lại là ở chỗ lẫn lộn ấy"4

Lênin chỉ rõ, trong triết học, chỉ có hai đường lối cơ bản là duy vật vàduy tâm, không có đường lối thứ ba Tất cả những phát hiện của chủ nghĩakinh nghiệm phê phán và các trào lưu phản động khác ở Nga lúc ấy đều chỉ làbiến thể của chủ nghĩa duy tâm chủ quan của Béccơly

3.Chương 1: Lý luận về nhận thức của chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán và của chủ nghĩa duy vật biện chứng (I) Tr 35 - 120.

- Chương này gồm 6 phần:

1 Cảm giác và phức hợp cảm giác

2 Sự "phát hiện ra những yếu tố của thế giới"

3 Đồng cách về nguyên tắc và "thuyết thực tại ngây thơ"

4 Giới tự nhiên có tồn tại trước loài người hay không?

5 Con người có suy nghĩ bằng óc không?

6 Bàn về chủ nghĩa duy ngã của Makhơ và của Avênariuxơ

- Trong chương này Lênin phân tích và chỉ rõ, toàn bộ lịch sử khoahọc tự nhiên đều chứng thực tính chính xác của các nguyên lý của chủ nghĩaduy vật: Vật chất có trước; ý thức, cảm giác, tư duy là cái có sau Lênin phêphán và bác bỏ luận điểm phi lý của bọn Makhơ coi cảm giác là cái có trước,đồng thời Lênin phát triển thêm một bước tư tưởng của Ph Ăngghen về chấthữu cơ phát sinh từ chất vô cơ

Lênin trích lại sự khẳng định của Ăngghen trong "Chống Đuy Rinh"rằng: "Tư duy rút những nguyên tắc ấy từ đâu ra?" (đây là nói những nguyêntắc cơ bản của mọi tri thức) "Từ bản thân nó hay sao? Không phải Nhữnghình thức của tồn tại thì tư duy quyết không bao giờ có thể lấy ra và rút ra từ

4 Lênin toàn tập, Nhà xuất bản Tiến Bộ, Mát-xcơ-va, 1980, Tập 18, trang 35.

Trang 5

bản thân nó, mà chỉ có thể lấy ra, rút ra từ thế giới bên ngoài thôi Nhữngnguyên tắc không phải là điểm xuất phát của sự nghiên cứu" (theo như chủtrương của Đuy Rinh, một người muốn làm một nhà duy vật, nhưng lại khôngbiết áp dụng chủ nghĩa duy vật một cách triệt để), "mà là kết quả cuối cùngcủa sự nghiên cứu; những nguyên tắc ấy không phải là để được ứng dụng vàogiới tự nhiên và lịch sử của loài người, mà được trừu tượng hóa từ giới tựnhiên và lịch sử loài người; không phải là giới tự nhiên và loài người thíchứng với những nguyên tắc, mà trái lại những nguyên tắc chỉ đúng trong chừngmực chúng thích ứng với giới tự nhiên và lịch sử."5

Lênin khẳng định: "Và chúng tôi nhắc lại một lần nữa: "quan điểmduy vật duy nhất" ấy, Ăngghen đã vận dụng khắp nơi và không ngoại lệ khiông công kích không chút nể nang Đuy Rinh về mọi sự xa rời nhỏ nhất, từchủ nghĩa duy vật rơi vào chủ nghĩa duy tâm Ai chú ý ít nhiều khi đọc

"Chống Đuy Rinh" và "Lút-vích-phơ-bách", đều tìm thấy hàng chục đoạn văntrong đó Ăngghen nói đến vật và hình ảnh của vật trong đầu óc con người,trong ý thức, trong tư duy của chúng ta, v.v Ăngghen không nói rằng cảmgiác và biểu tượng là những "tượng trưng" của vật, vì ở đây chủ nghĩa duy vậttriệt để phải thay thế những "tượng trưng" bằng những "hình ảnh", nhữnghình tượng hoặc phản ánh Nhưng giờ đây, vấn đề không phải là bàn về côngthức này hay công thức khác của chủ nghĩa duy vật, mà là bàn về sự đối lậpgiữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, về sự khác nhau giữa hai

đường lối cơ bản trong triết học Phải chăng là phải đi từ vật đến cảm giác

và tư tưởng? Hay đi từ tư tưởng và cảm giác đến vật? Ăngghen kiên trìđường lối thứ nhất, tức là đường lối duy vật Makhơ thì kiên trì đường lốithứ hai, tức là đường lối duy tâm Không một lối nói quanh co nào, khôngmột lối ngụy biện nào (mà chúng ta còn gặp nhan nhản ra) lại che lấp được

sự thật rõ ràng không thể chối cãi được là: Học thuyết của E.Makhơ - coi vật

là những phức hợp cảm giác, - là chủ nghĩa duy tâm chủ quan, là sự nhai lại

lý luận của Béccơly"6

6 Lênin toàn tập, Nhà xuất bản Tiến Bộ, Mát-xcơ-va, 1980, Tập 18, trang 38-39.

Trang 6

Để chống cái gọi là "sự phát hiện ra những yếu tố của thế giới"7 củaphái Makhơ, Lênin viết: "Nhưng một khi anh thừa nhận rằng những đối tượngvật lý tồn tại không phụ thuộc vào thần kinh hay cảm giác của tôi và chỉ gâynên cảm giác bằng cách tác động vào võng mạc của tôi thì như vậy là anh đãrời bỏ một cách nhục nhã chủ nghĩa duy tâm "phiến diện" của anh, để chuyểnsang một thứ chủ nghĩa duy vật "phiến diện"! Nếu màu sắc là cảm giác chỉ vì

nó phụ thuộc vào võng mạc (như khoa học tự nhiên buộc anh phải thừa nhậnđiều đó) thì như thế có nghĩa là những tia ánh sáng, khi chiếu đến võng mạc,

sẽ đem lại cảm giác về màu sắc Thế tức là ở ngoài chúng ta, không phụ thuộcvào chúng ta và ý thức của chúng ta, vẫn có sự vận động của vật chất, ví dụnhững làn sóng trường có một độ dài và một tốc độ nhất định, chúng tác độngvào võng mạc, đem lại cho con người cảm giác về màu sắc nào đó Đó chính

là quan điểm của khoa học tự nhiên Khoa học này giải thích những cảm giáckhác nhau về một màu sắc nào đó bằng độ dài khác nhau của những sóng ánhsáng tồn tại ở ngoài võng mạc của con người, ở ngoài con người và khôngphụ thuộc vào con người Và đó chính là chủ nghĩa duy vật: vật chất gây nêncảm giác bằng cách tác động vào giác quan của chúng ta Cảm giác phụ thuộcvào óc, thần kinh võng mạc, v.v., nghĩa là vào vật chất được tổ chức theo mộtcách thức nhất định Sự tồn tại của vật chất không phụ thuộc vào cảm giác.Vật chất là cái có trước Cảm giác, tư tưởng, ý thức là sản phẩm cao nhất củavật chất được tổ chức theo một cách thức đặc biệt Đó là quan niệm của chủnghĩa duy vật, nói chung, và của Mác và Ăngghen, nói riêng Makhơ và

Avênariut đã lén lút du nhập chủ nghĩa duy vật bằng cách dùng chữ "yếu tố",

tựa hồ như chữ này cứu được lý luận của họ thoát khỏi "tính phiến diện" của

chủ nghĩa duy tâm chủ quan, và tựa hồ như nó cho phép thừa nhận sự phụ

thuộc của cái tâm lý vào võng mạc, thần kinh, v.v., thừa nhận tính độc lập củacái vật lý đối với cơ thể của con người Thật ra, thủ đoạn lợi dụng từ "yếu tố",chỉ là một lối ngụy biện hết sức thảm hại, vì người duy vật, khi đọc tác phẩmcủa Makhơ và Avênariut, sẽ đặt ra ngay câu hỏi: "yếu tố" là gì? Thật là trẻ con

7 Xem Lênin toàn tập, Nhà xuất bản Tiến Bộ, Mát-xcơ-va, 1980, Tập 18, trang 54.

Trang 7

nếu nghĩ rằng bịa ra một từ mới, là có thể tránh được những trào lưu triết học

cơ bản"8

Để khẳng định giới tự nhiên tồn tại trước khi loài người xuất hiện vàđập lại sự ngu dốt của chủ nghĩa duy ngã Makhơ, Lênin đã viện dẫn nhữngcâu trích không hết nghĩa của Badarốp về sự khẳng định của Plêkhanốp:

"khách thể đã tồn tại từ lâu trước khi chủ thể xuất hiện, nghĩa là từ lâu trướckhi xuất hiện những thể hữu cơ có chút ít ý thức", đồng thời viện dẫn Phơbách

về sự khẳng định ấy với tư cách là người nhờ ông mà Mác và Ăngghen đã từchủ nghĩa duy tâm của Hêghen đến với chủ nghĩa duy vật của mình9

4.Chương 2: Lý luận về nhận thức của chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán và của chủ nghĩa duy vật biện chứng (II) Tr 121-187

- Chương này cũng gồm 6 phần:

1 "Vật tự nó" hay là V.Tơserơnốp bác lại Ph Ăngghen

2 Nói về "siêu việt" hay là V.Badarốp "sửa chữa" Ph Ăngghen

3 Ludwig Feuerbach và J.Đítxơghen nói về vật tự nó

4 Có chân lý khách quan không?

5 Nói về chân lý tuyệt đối và chân lý tương đối, hay là nói về chủnghĩa chiết trung của Ph Ăngghen do A.Bôgơđanốp phát hiện

6 Tiêu chuẩn thực tiễn trong lý luận về nhận thức

- Trong các mục trên, Lênin đã phê phán thuyết không thể biết củaCant, vạch rõ sự đối lập căn bản với thuyết của C Mác về tính có thể biết vềthế giới của con người, về chân lý khách quan, về thực tiễn Lênin cũng vạch

rõ bọn Makhơ lấy cớ phê phán thuyết không thể biết cũ để bác bỏ sự tồn tạicủa "vật tự nó" (thế giới hiện thực) để khẳng định chỉ có cảm giác mới tồn tạitrực tiếp, còn thế giới hiện thực là một hỗn hợp của nhiều cảm giác

Sau khi chỉ ra Bôgơđanốp, Vanlentinốp, Badarốp và Tsecnốp, những

kẻ dân túy công kích cái "vật tự nó" của Plêkhanốp, buộc tội Plêkhanốp đã

Trang 8

chệch đường, đã sa vào chủ nghĩa Cant, đã xa rời Ăngghen, mà không hiểu

"vật tự nó", Lênin kết luận Tsecnốp là kẻ tử thù của chủ nghĩa Mác, trực tiếpcông kích Ăngghen một cách không thành thật Họ "muốn trở thành ngườimác-xít nhưng đã gạt Ăngghen ra một bên, đã hoàn toàn không kể đếnPhơbách mà chỉ quanh quẩn chung quanh Plêkhanốp Họ gây gổ một cách tẻnhạt, nhỏ nhặt, bới lông tìm vết đối với người học trò của Ăngghen, đồng thờilảng tránh một cách hèn nhát không dám phân tích thẳng vào những quanđiểm của vị thầy"10 Lênin khẳng định: "Trong cuốn "Lút-vích Phơ-bách",Ăngghen tuyên bố rằng, chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm là nhữngtrào lưu triết học cơ bản Chủ nghĩa duy vật cho rằng giới tự nhiên là cái cótrước, tinh thần là cái có sau; nó đặt tồn tại lên hàng đầu và tư duy vào hàngthứ hai Chủ nghĩa duy tâm thì ngược lại Ăngghen nêu rõ sự khác nhau cănbản phân chia những nhà triết học thuộc "các môn phái" của chủ nghĩa duytâm và chủ nghĩa duy vật thành "hai phe lớn", và dứt khoát buộc tội là "mậpmờ" những kẻ dùng những danh từ chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa duy vậttheo bất cứ một nghĩa nào khác

"Vấn đề tối cao của bất cứ triết học nào", "vấn đề cơ bản lớn của bất

cứ triết học nào và đặc biệt là của triết học tối tân - Ăngghen nói - là vấn đề

về mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại, giữa tinh thần và giới tự nhiên"11

- Lênin nêu ra ba kết luận cơ bản của nhận thức luận mác-xít và nêu

ra định nghĩa khoa học về vật chất (167 Tp; 151 Tp) Ba kết luận về nhậnthức là:

a Mọi "khách thể tự nó" là hoàn toàn có thể nhận thức được Các biểutượng, quan niệm của chúng ta chỉ là những bản sao hay những phản ánh củanhững khách thể ấy tồn tại ngoài tinh thần mà thôi Lênin viết: "Có những vậttồn tại độc lập đối với ý thức của chúng ta, độc lập đối với cảm giác củachúng ta, ở ngoài chúng ta, vì không nghi ngờ gì nữa rằng chất a-li-da-rin đãtồn tại ngày hôm qua trong hắc ín của than đá, và cũng không nghi ngờ gì nữa

10 Lênin toàn tập, Nhà xuất bản Tiến Bộ, Mát-xcơ-va, 1980, Tập 18, trang 111-112.

11 Lênin toàn tập, Nhà xuất bản Tiến Bộ, Mát-xcơ-va, 1980, Tập 18, trang 112-113.

Trang 9

rằng ngày hôm qua chúng ta chẳng biết tý gì về sự tồn tại đó cả và chất da-rin đó không đem lại cho ta một cảm giác nào cả"12.

a-li-b Về nguyên tắc không có sự khác nhau giữa vật tự nó và hiện tượng.Giữa chúng là mối quan hệ biện chứng có thể chuyển hóa lẫn nhau Lêninviết: "Dứt khoát là không có và không thể có bất kỳ sự khác nhau nào vềnguyên tắc giữa hiện tượng và vật tự nó Chỉ có sự khác nhau giữa cái đãđược nhận thức và cái chưa được nhận thức Còn những điều bịa đặt triết học

về ranh giới đặc biệt giữa hai cái đó, về một vật tự nó nằm "ở bên kia" hiệntượng (Cant), về việc có thể và cần phải dựng lên một bức tường triết họcgiữa chúng ta và vấn đề về cái thế giới mà một bộ phận nào đó chưa đượcnhận thức nhưng vẫn tồn tại ở ngoài chúng ta (Hium) - tất cả những cái đó chỉ

là những điều thuần túy bậy bạ, Schrulle, quái tưởng và bịa đặt mà thôi"13

c Chân lý là một quá trình, chân lý không ở điểm đầu hay điểm cuối củanhận thức, chân lý là cụ thể chính ở mối quan hệ tương đối và tuyệt đối của nó(155 Tp) Chân lý tuyệt đối là tổng vô hạn của các chân lý tương đối (174 Tp).Lênin viết: "Trong lý luận nhận thức, cũng như trong tất cả các lĩnh vực khác củakhoa học, cần suy luận một cách biện chứng, nghĩa là đừng giả định rằng nhận

thức của chúng ta là bất di bất dịch và có sẵn, mà phải phân tích xem sự hiểu

biết nảy sinh ra từ sự không hiểu biết như thế nào, sự hiểu biết không đầy đủ

và không chính xác trở thành đầy đủ hơn và chính xác hơn như thế nào"14

Vật chất được Lênin định nghĩa như sau: "Vật chất là một phạm trùtriết học, dùng để chỉ thực tại khách quan, được đem lại cho con người trongcảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh và tồn tạikhông lệ thuộc vào cảm giác"15

5.Chương 3: Lý luận về nhận thức của chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán và của chủ nghĩa duy vật biện chứng (III) Tr 188-262

- Chương này cũng gồm 6 phần:

Trang 10

1 Vật chất là gì? Kinh nghiệm là gì?

2 Sai lầm của Plêkhanốp về khái niệm "kinh nghiệm"

3 Nói về tính nhân quả và tính tất nhiên trong giới tự nhiên

4 "Nguyên tắc về tiết kiệm tư duy" và vấn đề "tính thống nhất củathế giới"

5 Không gian và thời gian

6 Tự do và tính tất nhiên

- Trong chương này, theo Lênin, "chúng ta chỉ có thể thương hại chonhững kẻ đã tin theo Avênariut và đồng bọn rằng dường như có thể nhờ vàodanh từ "kinh nghiệm" mà loại trừ sự phân biệt "cũ rích" giữa chủ nghĩa duytâm và chủ nghĩa duy vật"16 Họ không chỉ lạm dụng danh từ "kinh nghiệm"

mà còn tỏ ra dốt nát nữa Bọn họ, "tuy lấy chủ nghĩa duy tâm làm điểm xuấtphát, nhưng vẫn thường đi lạc hướng về phía giải thích từ "kinh nghiệm" mộtcách duy vật"17

Lênin phân tích, khi họ nói: "chúng ta không nên rút triết học từ bảnthân chúng ta, mà từ trong kinh nghiệm " Ở đây, kinh nghiệm được đem đốilập với cái cái triết học được rút ra từ bản thân, nghĩa là được giải thích như làmột cái gì khách quan, từ bên ngoài đưa đến cho con người, tức là được giảithích một cách duy vật "Mối liên hệ chặt chẽ giữa tư tưởng và kinh nghiệm

đã làm nảy sinh những khoa học tự nhiên hiện đại Kinh nghiệm đẻ ra tưtưởng Tư tưởng ngày càng phát triển, lại được đối chiếu với kinh nghiệm" Ởđây, "triết học" riêng của Makhơ bị vứt bỏ, và tác giả tự phát chuyển sangquan điểm thông thường của các nhà khoa học tự nhiên là những người xétkinh nghiệm một cách duy vật.18

- Lênin phê phán bọn Makhơ xuất phát từ duy tâm chủ quan đã coi vậtchất chẳng qua chỉ là một sự liên hệ nhất định giữa những cảm giác Từ đó

Trang 11

bọn họ đã cho rằng, tính tất yếu, tính nhân quả, tính quy luật cũng được gọi lànhững phạm trù chủ quan do ý thức lý tính, lôgíc mà ra, chứ không là cáikhách quan của thế giới Họ coi không gian, thời gian là những hệ thống sắpđặt có thứ tự, trật tự hàng loạt cảm giác.

Bác bỏ quan niệm của Makhơ cho rằng, "cái mà chúng ta gọi là vậtchất chỉ là một sự liên hệ có quy luật nào đó giữa những yếu tố" và Piếc-xơncho rằng, "về phương diện khoa học thì không thể phản đối việc phân loạinhững nhóm tri giác cảm tính nào đó ít nhiều không biến đổi, tập hợp vớinhau thành loại, và gọi chung là vật chất, như vậy chúng ta đã tiến gần đếnvới định nghĩa của Gi.Xt Minlơ: vật chất là một khả năng thường xuyên vềcảm giác"19Lênin kết luận: "Tất cả những nhà triết học mà chúng tôi trích dẫn,đều (người công khai, kẻ thì chê dấu) thay đường lối triết học cơ bản của chủnghĩa duy vật (từ tồn tại đến tư duy, từ vật chất đến cảm giác) bằng mộtđường lối đối lập là chủ nghĩa duy tâm Việc thừa nhận đường lối triết học

mà các nhà triết học duy tâm và bất khả tri đã phủ nhận thì trái lại được diễnđạt bằng những định nghĩa sau đây: vật chất là cái tác động vào giác quan củachúng ta, thì gây ra cảm giác; vật chất là một thực tại khách quan được đemlại cho chúng ta trong cảm giác; v.v "20 "Đương nhiên, sự đối lập giữa vậtchất và ý thức chỉ có ý nghĩa tuyệt đối trong những phạm vi hết sức hạn chế:trong trường hợp này, chỉ giới hạn trong vấn đề nhận thức luận cơ bản là thừanhận cái gì có trước và cái gì có sau? Ngoài giới hạn đó, thì không còn nghingờ gì nữa rằng sự đối lập đó là tương đối"21

- Đồng thời, trong chương này, Lênin khẳng định các quan điểmđúng đắn của chủ nghĩa duy vật biện chứng là sự tồn tại khách quan của vậtchất, tự nhiên đã tạo ra những nguyên lý về tính khách quan của nhân quả,của quy luật thế giới Không gian, thời gian là hình thức tồn tại khách quancủa vật chất Nói cách khác là Lênin đã trình bày tính vật chất và tính quyluật của thế giới

Định dạng
Số trang	22
Dung lượng	39,92 KB