NguyÔn V¨n Quang * Tóm tắt: Trên cơ sở phân tích, đánh giá một số nội dung nổi bật liên quan đến giảng dạy và nghiên cứu pháp luật người khuyết tật NKT trong các trường luật của Canada,
Trang 1
TS NguyÔn V¨n Quang *
Tóm tắt: Trên cơ sở phân tích, đánh giá một số nội dung nổi bật liên quan đến giảng dạy và nghiên
cứu pháp luật người khuyết tật (NKT) trong các trường luật của Canada, có so sánh, đối chiếu với thực tiễn của Việt Nam, bài viết này chỉ ra những kinh nghiệm phù hợp có thể vận dụng trong bối cảnh giảng dạy và nghiên cứu pháp luật NKT trong các cơ sở đào tạo luật ở Việt Nam hiện nay Kinh nghiệm của Canada cho thấy cần lồng ghép đồng bộ vấn đề pháp luật NKT trong các môn học luật có liên quan Cùng với điều này, để nâng cao hiệu quả giảng dạy pháp luật NKT, cần gắn kết chặt chẽ sinh viên với công việc tìm hiểu thực tiễn và thực hành các vấn đề pháp luật liên quan đến NKT Đồng thời, nghiên cứu pháp luật
về NKT, đặc biệt là các nghiên cứu chuyên sâu, liên ngành cần được quan tâm thích đáng và để thực hiện được điều này các cơ sở đào tạo luật ở Việt Nam cần tận dụng cơ hội để nhận được sự trợ giúp từ phía Nhà nước và các tổ chức quốc tế
Abstract: Based on analysing and assessing some noticeable issues relating to the teaching and
research of disability law in Canadian law schools, and comparing this with the practice of Vietnam, this article highlights relevant lessons that could be employed for the teaching and research of disability law in Vietnamese law schools Experiences learnt in Canada show that it is necessary to comprehensively integrate disability law into related law courses Together with this, in order to improve the teaching of disability law, it is necessary to closely introduce students to real activities and legal practice relating to disability law Also, research on disability law, especially in -depth and inter-disciplinary research needs to be encouraged and to achieve this Vietnamese law schools should take any opportunities to get support from the State and international organsiations
các nước phát triển, pháp luật NKT đã
được đưa vào chương trình giảng dạy ở
cả bậc đại học và sau đại học của các cơ sở
đào tạo luật cách đây khá lâu Những vấn đề
liên quan đến pháp luật NKT cũng đã trở
thành chủ đề nghiên cứu của nhiều tác giả
đặc biệt là những người quan tâm đến vấn đề
nhân quyền, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp
của NKT, phụ nữ và trẻ em - những đối
tượng được xem là yếu thế trong xã hội
Khác với điều này, ở Việt Nam, việc đưa
pháp luật về NKT với tính chất là một môn
học vào chương trình đào tạo luật mới được
thực hiện trong thời gian gần đây (bắt đầu từ
năm 2011) và hiện nay Trường Đại học Luật
Hà Nội là cơ sở đào tạo luật duy nhất ở Việt
Nam có môn học này trong chương trình đào tạo Với một môn học còn mới mẻ như vậy, nhiều vấn đề liên quan đến nội dung môn học, tài liệu học tập, phương pháp giảng dạy cần được tiếp tục bàn luận Cùng với điều này, việc nghiên cứu chuyên sâu về pháp luật NKT ở Việt Nam cũng còn khá hạn chế
do phần lớn những người nghiên cứu pháp luật dành sự quan tâm của mình vào những vấn đề khác có tính thời sự đặt ra cho một quốc gia đang phát triển và đang trong giai đoạn chuyển đổi như Việt Nam
Ý nghĩa xã hội và nhân văn của việc giảng dạy, nghiên cứu và áp dụng trong thực
Ở
* Trường Đại học Luật Hà Nội
Trang 2tiễn những quy định pháp luật liên quan đến
NKT là điều không cần phải bàn luận nhiều
Về phương diện pháp lí, cùng với sự phát triển
của đời sống xã hội, các vấn đề liên quan đến
NKT cũng ngày càng trở nên phức tạp, đòi
hỏi cần phải được nghiên cứu thấu đáo để áp
dụng đúng pháp luật, bảo vệ hiệu quả quyền,
lợi ích hợp pháp của NKT Trên bình diện
pháp lí quốc tế, Công ước quốc tế về quyền
của NKT đã được Liên hợp quốc thông qua
ngày 13/12/2006 và Việt Nam đã kí gia nhập
Công ước này vào ngày 22/10/2007.(1 ) Điều
này cũng đồng nghĩa việc xây dựng, ban
hành và tổ chức thực hiện pháp luật NKT ở
nước ta phải dần từng bước tiếp cận và đạt
chuẩn mực quốc tế Bên cạnh đó, tăng cường
việc giảng dạy, nghiên cứu pháp luật NKT là
cách thức hiệu quả để nâng cao nhận thức
của công chúng nói chung, những người
thực hành luật nói riêng về NKT và bảo vệ
quyền, lợi ích hợp pháp cho NKT
Xuất phát từ những lí do nêu trên, nâng
cao chất lượng và hiệu quả của việc giảng
dạy, nghiên cứu pháp luật NKT là điều cần
được quan tâm hiện nay ở nước ta Tìm hiểu
việc giảng dạy và nghiên cứu pháp luật NKT
của các các cơ sở đào tạo luật nước ngoài,
trên cở sở đó đúc rút những bài học kinh
nghiệm phù hợp với Việt Nam là một trong
những cách thức mang tính thực tiễn cao,
góp phần không nhỏ vào việc nâng cao chất
lượng giảng dạy và nghiên cứu pháp luật
NKT trong các cơ sở đào tạo luật ở nước ta
Canada là quốc gia phát triển có xấp xỉ
14, 3% dân số là NKT.( 2) Giống như ở các
quốc gia khác, NKT ở Canada cũng gặp phải
những rào cản căn bản trong những lĩnh vực
quan trọng như giáo dục, việc làm và hoà
nhập cộng đồng Để giải quyết những khó
khăn này, Canada đã ban hành những chính sách xã hội phù hợp nhằm tháo gỡ những rào cản nêu trên, giúp NKT hoà nhập cuộc sống bình thường cùng với cộng đồng Về phương diện pháp luật, Canada đã kí gia nhập Công ước quốc tế về quyền của NKT vào ngày 30/3/2007 và phê chuẩn Công ước này vào ngày 11/3/2010.(3) Khác với một số nước phát triển như Hoa Kỳ, Anh và Australia, Canada chưa ban hành luật chuyên biệt về NKT ở cấp liên bang.( 4 ) Tuy nhiên, vấn đề NKT được lồng ghép trong nhiều đạo luật và văn bản dưới luật của liên bang, đặc biệt là trong các lĩnh vực về việc làm, đi lại và trợ cấp thu nhập; đạo luật chuyên biệt về NKT đã được ban hành ở một số tiểu bang (ví dụ tiểu bang Ontario).( 5) Song hành với sự phát triển của
xã hội và pháp luật, việc giảng dạy và nghiên cứu pháp luật NKT trong các trường luật của Canada đã định hình rõ nét, góp phần quan trọng vào việc nâng cao nhận thức của xã hội nói chung, giới thực hành nghề luật nói riêng
về NKT và việc bảo vệ quyền, lơi ích hợp pháp của họ Đương nhiên, đây là kết quả của quá trình lâu dài trong việc thúc đẩy hoạt động giảng dạy và nghiên cứu pháp luật NKT trong các trường luật của Canada Bài viết này tập trung phân tích những vấn đề có liên quan đến giảng dạy và nghiên cứu pháp luật NKT trong các trường luật của Canada nhằm tìm kiếm những kinh nghiệm phù hợp có thể vận dụng trong bối cảnh giảng dạy và nghiên cứu pháp luật NKT trong các
cơ sở đào tạo luật ở nước ta hiện nay
1 Giảng dạy pháp luật NKT trong các trường luật ở Canada
Các nội dung giảng dạy có liên quan đến NKT và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của NKT đã được lồng ghép vào chương trình
Trang 3đào tạo của các trường luật ở Canada cách
đây khá lâu nhưng chỉ bắt đầu khoảng đầu
những năm 2000, pháp luật NKT mới được
thiết kế là môn học hoàn chỉnh, độc lập trong
chương trình đào tạo của các trường luật.(6)
Cần lưu ý rằng việc lồng ghép các nội dung
liên quan đến pháp luật NKT trong các môn
học khác của chương trình đào tạo luật
không ảnh hưởng đến việc hình thành những
môn học độc lập, hoàn chỉnh về pháp luật
NKT do có sự khác biệt về nội dung cũng
như cách tiếp cận khi thiết kế môn học
Nhìn một cách khái quát, việc giảng dạy
pháp luật NKT trong các trường luật ở
Canada có một số đặc điểm nổi bật dưới đây:
Thứ nhất, giảng dạy pháp luật NKT
không chỉ bó hẹp trong môn học về pháp
luật NKT mà nội dung liên quan đến NKT
được lồng ghép phù hợp trong các môn học
luật khác của chương trình đào tạo Như đã
đề cập ở phần trên, nội dung liên quan đến
NKT đã được lồng ghép vào chương trình
đào tạo luật trong các trường luật ở Canada
từ cách đây khá lâu và những nội dung này
vẫn tồn tại song song với môn học về pháp
luât NKT.( 7) Điều này không những bảo đảm
tính bền vững của việc giảng dạy nội dung
pháp luật này trong chương trình đào tạo luật
mà còn góp phần nâng cao nhận thức của
người học đối với vấn đề NKT và việc bảo
vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ
Thứ hai, vấn đề pháp luật NKT được
thiết kế thành các môn học có tên gọi khác
nhau hoặc liên quan đến các vấn đề chung,
phổ cập về pháp luật NKT hoặc liên quan
đến các khía cạnh chuyên sâu của vấn đề
Điều này có nghĩa là môn học pháp luật
NKT trong chương trình đào tạo của các
trường luật ở Canada được thiết kế tương đối linh hoạt, theo sát nhu cầu đào tạo cụ thể Vì vậy, việc sử dụng cụm từ “các môn học pháp luật về NKT” sẽ chính xác hơn trong bối cảnh đào tạo luật ở Canada
Các môn học pháp luật điển hình về NKT thuộc nhóm các vấn đề chung thường thấy trong chương trình đào tạo của các trường luật ở Canada bao gồm:
- “NKT và pháp luật” (Disabilities and Law): Đây là môn học khá phổ biến trong chương trình đào tạo của các trường luật ở Canada và nhìn chung nội dung môn học này của một số trường luật ở Canada tương đối gần gũi với nội dung môn học luật NKT đang được giảng dạy tại Trường Đại học Luật Hà Nội.(8) Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng mặc dù có cùng tên gọi là “NKT và pháp luật” và đều giải quyết những vấn đề chung liên quan đến pháp luật NKT nhưng nội dung các môn học này trong chương trình đào tạo của các trường luật ở Canada cũng không giống nhau do chúng được các chuyên gia của các trường luật khác nhau thiết kế Một số nội dung chương trình của môn học này được thiết kế theo hướng tập trung vào các kết nối của bối cảnh xã hội, NKT và pháp luật;( 9 ) những chương trình khác thì tiếp cận theo hướng nội dung của pháp luật thực định về NKT.( 10 ) Nội dung chương trình môn học và Giáo trình luật NKT của Trường Đại học Luật Hà Nội hiện nay đi theo hướng tương tự với cách tiếp cận thứ hai
- “Các quyền của NKT” (Studies in Public Law: Disability Rights): Tiếp cận vấn đề NKT
ở góc độ quyền của NKT từ lí thuyết chung đến quyền của NKT trong từng lĩnh vực cụ thể như giáo dục, việc làm, giao thông vận tải, bình đẳng giới, sức khoẻ sinh sản…(11)
Trang 4Môn học này tiếp cận theo hướng nghiên
cứu nội dung của pháp luật thực định về
NKT, gắn trực tiếp với thực hành luật
- “Các quyền của NKT trong tiếp cận công
lí” (Accessible Justice: the Case of Disability
Rights): Xem xét vấn đề các quyền của NKT
dưới góc độ bảo đảm cho NKT được tiếp cận
với tất cả các kênh khác nhau (toà án, trọng
tài, trợ giúp pháp lí miễn phí…) của hệ
thống công lí để bảo vệ các quyền và lợi ích
hợp pháp của mình.(12)
Ngoài các môn học truyền tải những nội
dung kiến thức chung liên quan đến pháp
luật NKT, chương trình đào tạo của các
trường luật ở Canada còn có một số môn học
khá chuyên sâu và nâng cao liên quan đến
pháp luật NKT đặc biệt là đối với NKT tâm
thần (mental disability) Tiêu biểu trong
nhóm này phải kể đến:
- “Pháp luật về NKT tâm thần” (Metal
Disability Law): Môn học này giới thiệu toàn
bộ những vấn đề pháp luật trong các lĩnh vực
hình sự, dân sự, tâm lí học và tâm thần học tư
pháp… liên quan đến đối tượng NKT tâm
thần.(13) Đây là những lĩnh vực chuyên sâu và
khá phức tạp, đòi hỏi người học nắm vững
các kiến thức mang tính chất liên ngành
- “Pháp luật và tâm thần học” (Law and
Psychiatry): Đây là môn học giới thiệu khái
quát các vấn đề liên quan đến khía cạnh
pháp luật về sức khoẻ tâm thần trong lĩnh
vực hình sự, dân sự, các vấn đề liên quan
đến kĩ năng phân tích pháp luật từ góc độc
tâm lí học pháp lí…(14)
Thứ ba, trong chương trình đào tạo của
các trường luật ở Canada, môn học pháp luật
về NKT đều là các môn nằm trong chương
trình tự chọn Đây cũng là điều dễ hiểu đặt
trong tổng thể của chương trình đào tạo luật
và điều này đặt ra nhiệm vụ cho những người làm công việc đào tạo là làm sao để quảng bá rộng rãi môn học nhằm thu hút sự quan tâm của người học Điều cần lưu ý là các trường đại học ở Canada (universities) là các trường đào tạo đa ngành nên một số môn học pháp luật về NKT có thể là môn học bắt buộc trong một số ngành đào tạo khác.(15 ) Các môn học pháp luật về NKT được giảng dạy trong chương trình đào tạo cử nhân luật (JD) và chương trình đào tạo thạc sĩ luật học (LLM) và tất nhiên sinh viên theo học chương trình thạc sĩ luật học luôn được khuyến khích lựa chọn các môn học có tính chất chuyên sâu và phức tạp.(16) Ngoài ra, trong các chương trình đào tạo nghề luật, các trường luật ở Canada cũng kết hợp với đoàn luật sư giảng dạy các môn học pháp luật về NKT trong các khoá học chuyên sâu nhằm tăng cường kiến thức pháp luật về NKT, trau dồi các kĩ năng cần thiết khi giải quyết các vụ việc liên quan đến NKT và kĩ năng làm việc với nhóm khách hàng là NKT
Thứ tư, việc thiết kế chương trình các
môn học pháp luật về NKT trong các trường luật ở Canada cũng có nhiều điểm đáng được quan tâm Như đã nêu ở phần trên, các môn học pháp luật về NKT trong các trường luật
ở Canada được thiết kế khá linh hoạt: Có môn học liên quan đến các vấn đề chung, có môn học chuyên sâu ở những khía cạnh cụ thể; có môn học tiếp cận theo hướng khai thác các khía cạnh xã hội của vấn đề, có môn học tiếp cận theo hướng nội dung pháp luật thực định Dù phong phú, đa dạng nhưng chúng đều thống nhất ở một số điểm có tính chất nguyên tắc dưới đây:
- Các vấn đề đưa vào chương trình giảng dạy được tiếp cận theo hướng khá mở, không
Trang 5quá bó hẹp và lệ thuộc vào nội dung pháp luật
thực định (ngay cả đối với các chương trình
được thiết kế theo hướng nội dung pháp luật
thực định) Điều này có nghĩa là các vấn đề
pháp luật liên quan trong nội dung môn học
luôn được đặt trong bối cảnh xã hội tương
đối rộng để nhìn nhận, đánh giá và phân tích
Vì vậy, nếu nhìn vào tên gọi của các chủ đề
trong môn học sẽ có nhiều người cho rằng
chúng không có “tính luật” nhưng thực chất
nội dung bên trong lại giải quyết các vấn đề
đang đặt ra cho pháp luật về NKT;
- Các nội dung được giảng dạy trong
môn học luôn có xu hướng khuyến khích tư
duy phản biện (critical thinking) của người
học và tránh được sự nhàm chán trong việc
truyền tải những kiến thức thường được cho
là “không hấp dẫn” của môn học pháp luật
NKT Điều này có nghĩa là các chủ đề được
nêu ra trong chương trình học luôn có chỗ
cho sinh viên bàn bạc, thảo luận và nêu ra
các ý kiến, đề xuất của bản thân mình Việc
này góp phần quan trọng trong phát triển các
hướng nghiên cứu, làm phong phú tri thức
khoa học của lĩnh vực pháp luật NKT;
- Trong việc thiết kế nội dung các môn
học về pháp luật NKT, các trường luật ở
Canada đều rất chú trọng đến tính thực tiễn
của chương trình học Vì vậy, các bài học đều
gắn với các vụ việc thực tiễn - là những tình
huống “có vấn đề” đặt ra cho người học nhằm
tăng cường kiến thức và kĩ năng cần thiết để
giải quyết các vụ việc cụ thể phát sinh trong
thực tiễn Điều này cũng đồng nghĩa với việc
sinh viên được yêu cầu phải nghiên cứu, tìm
hiểu các vụ việc thực tiễn và đọc rất nhiều các
tài liệu có liên quan đến nội dung môn học
Để hình dung cụ thể hơn về những vấn
đề được nêu trên, có thể tham khảo nội dung
tóm lược chương trình môn học “Các quyền của NKT” (Studies in Public Law: Disability Rights) của trường luật Đại học Ottawa, Canada Đây là môn học có khối lượng kiến thức là 3 tín chỉ, nằm trong chương trình tự chọn Các nội dung được giảng dạy trong chương trình môn học bao gồm:(17)
- Chủ đề 1: Giới thiệu pháp luật về NKT
- Chủ đề 2: Lí thuyết về khuyết tật
- Chủ đề 3: Lí thuyết về sự bình đẳng và
ý nghĩa của việc bảo đảm các điều kiện phù hợp cho NKT
- Chủ đề 4: Các rào cản trong lĩnh vực giáo dục đối với NKT
- Chủ đề 5: Các rào cản trong lĩnh vực giao thông đối với NKT
- Chủ đề 6: Việc làm và NKT
- Chủ đề 7: Việc làm đối với NKT và những tác động của toàn cầu hoá
- Chủ đề 8: Vấn đề giới và quyền của NKT
- Chủ đề 9: Vấn đề chủng tộc và quyền của NKT
- Chủ đề 10: Tình dục, sinh sản và xét nghiệm gen của NKT
- Chủ đề 11: Học thuyết pháp luật và kinh
tế học và ý nghĩa của nó đối với quyền của NKT
- Chủ đề 12: Có hay không quyền được chết? Quyền của NKT trong việc được trợ giúp thực hiện cái chết nhân đạo
- Chủ đề 13: Vụ việc Latimer và những bài học rút ra từ vụ việc này
- Chủ đề 14: Quyền của NKT trong lĩnh vực cư trú
- Chủ đề 15: Luật về NKT của Hoa Kỳ
- Chủ đề 16: Luật quốc tế về nhân quyền
và NKT
- Chủ đề 17: Các định hướng phát triển của pháp luật NKT trong bối cảnh toàn cầu hoá nền kinh tế
Trang 6Thứ năm, về phương pháp giảng dạy các
môn học pháp luật về NKT trong các trường
luật ở Canada Với tính chất đặc thù của môn
học, trong quá trình giảng dạy, các trường
luật ở Canada đều cố gắng lựa chọn những
cách thức phù hợp để đạt được hiệu quả
giảng dạy tối ưu:
- Về hình thức tổ chức dạy học: Do tính
chất của môn học đòi hỏi cần có nhiều sự trao
đổi, chia sẻ thông tin giữa giảng viên và sinh
viên, phần lớn các trường luật ở Canada đều
sử dụng hình thức seminar (kết hợp thuyết
trình, nêu vấn đề và trực tiếp trao đổi với sinh
viên) trong giảng dạy các môn học pháp luật
về NKT Mục đích của hình thức tổ chức dạy
học này là tăng cường tối đa việc tương tác
giữa sinh viên và giảng viên.( 18 ) Đây được
xem là cách thức phù hợp mặc dù xét về mặt
kinh tế, có thể sẽ tốn kém, nhưng lại là cách
thức tốt nâng cao nhận thức về NKT và pháp
luật bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ
- Về phương pháp giảng dạy: Các trường
luật ở Canada đều đặc biệt chú trọng đến
việc gắn kết các nội dung giảng dạy với thực
tiễn pháp luật trong giảng dạy các môn học
pháp luật về NKT Có nhiều cách thức khác
nhau để thực hiện được điều này Trước hết,
cách thức truyền thống trong đào tạo luật ở
các nước trong hệ thống thông luật (common
law) luôn gắn những nội dung pháp luật với
các vụ việc cụ thể được toà án giải quyết và
việc giảng dạy pháp luật NKT không phải là
ngoại lệ Trong các khoá học pháp luật về
NKT, các giảng viên cũng thường xuyên
mời các chuyên gia pháp luật về NKT (luật
sư đã giải quyết vụ việc có liên quan đến NKT,
những người làm chính sách pháp luật có
liên quan đến NKT…) hoặc chính bản thân
những NKT đang có các vấn đề liên quan
đến pháp luật bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.( 19) Đây là cơ hội tốt để sinh viên
có thể gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm thực tế, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp thu các kiến thức lí luận đã được học Đặc biệt, một trong những phương pháp dạy học có hiệu quả tốt là gửi sinh viên đến thực tập tại các trung tâm thực hành nghề luật có các khách hàng là NKT.(20) Tại những trung tâm thực hành này, dưới sự hướng dẫn của giảng viên
và luật sư, sinh viên sẽ được trực tiếp nghiên cứu hồ sơ, tiếp xúc với khách hàng, qua đó nắm vững được kiến thức lí thuyết và rèn luyện được kĩ năng thực hành nghề luật cũng như kĩ năng làm việc với NKT trên thực tế
2 Nghiên cứu pháp luật NKT trong các trường luật ở Canada
Các trường đại học ở Canada cũng giống như các trường đại học ở các nước phát triển khác đều được xây dựng theo mô hình các đại học nghiên cứu, theo đó các trường đại học không những chỉ chú trọng vào hoạt động giảng dạy mà còn tích cực tham gia vào các hoạt động nghiên cứu Cũng như giảng dạy pháp luật NKT, nghiên cứu trong lĩnh vực pháp luật NKT ngày càng được quan tâm trong các trường luật ở Canada
Trước hết, trong các cơ sở đào tạo luật
lớn ở Canada đều có các giáo sư (giảng viên) luật chuyên sâu nghiên cứu về lĩnh vực pháp luật NKT.( 21) Việc nghiên cứu pháp luật về NKT trong các trường luật ở Canada được thúc đẩy thông qua những thiết chế được lập
ra trong bản thân các trường đại học hoặc các trung tâm nghiên cứu nằm bên ngoài trường đại học Thông thường, tùy vào thế mạnh của từng trường đại học, sẽ có bộ phận chuyên nghiên cứu pháp luật về NKT nằm trong trung tâm nghiên cứu về quyền con
Trang 7người hoặc các vấn đề khoa học pháp lí khác
Chẳng hạn, Trung tâm nghiên cứu về quyền
con người và đa nguyên pháp lí của Đại học
McGill (McGill Centre for Human Rights &
Legal Pluralism) có bộ phận nghiên cứu về
pháp luật NKT,( 22 ) trong khi đó pháp luật
NKT lại được nghiên cứu tại Trung tâm
nghiên cứu các vấn đề pháp lí về quyền của
phụ nữ (Centre for Ferminist Legal Studies)
tại Đại học British Columbia.(23)
Thứ hai, việc nghiên cứu pháp luật NKT
được khuyến khích ngay trong quá trình
giảng dạy các môn học pháp luật về NKT Để
đánh giá kết quả học tập môn học, các giảng
viên hầu như không yêu cầu sinh viên (cả cử
nhân luật hay thạc sĩ luật) làm bài thi viết
(seating exam) mà sinh viên phải hoàn thành
bài luận nghiên cứu (research essay) khoảng
4000 đến 5000 từ về một chủ đề đã được học
Bài luận nghiên cứu này chiếm từ 65% đến
70% trọng số điểm của cả môn học.(24) Bằng
cách thức này, sinh viên phải thực sự làm
công việc nghiên cứu chứ không phải là việc
phản ánh một cách cơ học các nội dung đã
được giảng dạy ở trên lớp Cũng dễ nhận thấy
các vấn đề pháp luật về NKT cũng là đề tài
nghiên cứu của các luận văn thạc sĩ,(25) luận
án tiến sĩ trong các trường luật ở Canada.(26)
Thứ ba, các nghiên cứu liên quan đến
pháp luật NKT phục vụ cho nhiều mục đích
khác nhau Một cách khái quát, có thể phân
chia chúng thành ba nhóm chính: Các nghiên
cứu cơ bản liên quan đến các vấn đề lí luận;
các nghiên cứu phục vụ trực tiếp cho việc
giảng dạy pháp luật NKT; các nghiên cứu
phục vụ cho việc xây dựng chính sách pháp
luật và tổ chức thực hiện pháp luật NKT trên
thực tế Điều dễ nhận thấy là các nghiên cứu
liên quan đến pháp luật NKT trong các
trường luật ở Canada thường được thực hiện theo xu hướng liên ngành bao gồm liên ngành luật và liên ngành luật cùng với các ngành khoa học khác (chính trị học, tâm lí học, xã hội học, tâm thần học tư pháp, công tác xã hội, khuyết tật học…) Nhìn từ khía cạnh của vấn
đề NKT, các nghiên cứu theo xu hướng trên cũng dễ lí giải bởi vấn đề NKT có liên quan đến nhiều khía cạnh xã hội khác nhau và để giải quyết được hiệu quả vấn đề này cần phải
có những phân tích, đánh giá mang tính toàn diện Về khía cạnh liên ngành luật, các vấn đề nghiên cứu thường được phân tích từ nhiều góc độ pháp luật khác nhau như nhân quyền, luật quốc tế, luật hiến pháp và luật hành chính (luật công), luật dân sự (luật tư)…, bao quát
và phản ánh tương đối toàn diện các khía cạnh của vấn đề Đặc biệt các nghiên cứu liên ngành luật và các lĩnh vực khoa học khác đều
là những nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện và
có độ tin cậy cao Nghiên cứu liên ngành như nêu trên trong các trường luật ở Canada phản ánh xu hướng phát triển chung của nghiên cứu luật học trên thế giới hiện nay, thể hiện trình độ nghiên cứu đã phát triển ở mức cao
3 Bài học kinh nghiệ m cho việc giảng dạy, nghiên cứu pháp luật NKT ở Việt Nam
Khó có thể so sánh việc giảng dạy và nghiên cứu pháp luật NKT trong các trường luật ở Canada với việc giảng dạy, nghiên cứu lĩnh vực pháp luật này trong các cơ sở đào tạo luật ở Việt Nam do có những khác biệt
về điều kiện kinh tế-xã hội Tuy nhiên, cũng cần khẳng định rằng cùng với sự trợ giúp của các tổ chức quốc tế như ILO và Irish Aid việc đưa môn học pháp luật NKT trong chương trình giảng dạy của Trường Đại học Luật Hà Nội là nỗ lực đáng khích lệ của Trường trong việc thúc đẩy và nâng cao nhận thức về NKT
Trang 8và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của NKT Ở
khía cạnh nhất định, nội dung chương trình
đào tạo và giáo trình được sử dụng để giảng
dạy môn học pháp luật NKT cũng có nét
tương đồng với các trường luật ở Canada: Nội
dung chương trình được thiết kế theo hướng
tiếp cận nội dung pháp luật thực định (black
letter law) giống như một số trường luật của
Canada; trong giảng dạy môn học pháp luật
NKT, các giảng viên đảm nhiệm công việc
này cũng đã bố trí cho sinh viên đi thực tế ở
một số trung tâm của NKT để tiếp cận và hiểu
sâu hơn đời sống thực tế của NKT; các thuyết
trình của khách mời là NKT cũng được đưa
vào nội dung chương trình giảng dạy môn học
Tuy nhiên, để nâng cao hơn nữa hiệu quả
giảng dạy và nghiên cứu pháp luật NKT trong
Trường Đại học Luật Hà Nội - cơ sở đào tạo
luật của Việt Nam đi tiên phong trong lĩnh vực
này vẫn còn nhiều vấn đề cần được bàn luận
để có những giải pháp phù hợp Những kinh
nghiệm trong giảng dạy và nghiên cứu pháp
luật NKT trong các trường luật ở Canada có
thể đưa ra một vài gợi ý cho các giải pháp phù
hợp với bối cảnh đào tạo luật ở Việt Nam Đây
cũng sẽ là điều giúp cho các cơ sở đào tạo luật
khác ở Việt Nam khác có thêm kinh nghiệm
nếu muốn triển khai đưa môn học pháp luật
NKT vào chương trình đào tạo của mình
Thứ nhất, để nâng cao nhận thức về NKT
và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của NKT,
cần tiến hành lồng ghép đồng bộ vấn đề pháp
luật NKT trong các môn học luật có liên quan
chứ không chỉ tập trung vào môn học pháp
luật NKT Kinh nghiệm của các trường luật ở
Canada cho thấy việc có các môn học pháp
luật về NKT không ảnh hưởng đến việc lồng
ghép nội dung pháp luật NKT trong các môn
học luật khác; ngược lại, nếu tiến hành đồng
bộ sẽ tăng được chất lượng và hiệu quả của việc giáo dục pháp luật NKT trong nhà trường.(27) Thực tiễn ở Trường Đại học Luật
Hà Nội cho thấy việc lồng ghép này chưa được thực hiện ở các môn học luật có liên quan Vì vậy, trong thời gian tới trong chương trình đào tạo của các môn học luật có liên quan cần tính đến việc lồng ghép phù hợp nội dung pháp luật về NKT, trước hết tập trung vào một số môn luật cơ bản như luật hiến pháp (liên quan đến quyền công dân, quyền con người), luật hình sự, luật tố tụng hình sự (liên quan đến tội phạm và xử lí tội phạm do NKT thực hiện hoặc NKT là nạn nhân hay là người có liên quan), luật dân sự (các quyền dân sự của NKT), luật tố tụng dân
sự (liên quan đến bảo vệ quyền lợi dân sự của NKT), luật hôn nhân và gia đình (các vấn đề hôn nhân và gia đình đối với NKT), luật quốc
tế về quyền con người (nội dung liên quan đến quyền của NKT) Để thực hiện công việc này, cần thiết phải có sự phối hợp giữa các bộ môn đảm nhiệm các nội dung trên với bộ môn đang thực hiện công việc giảng dạy luật NKT để xác định rõ cách thức, nội dung các vấn đề được lồng ghép, bảo đảm giảng dạy hiệu quả các vấn đề pháp luật về NKT
Thứ hai, như đã phân tích ở phần trên,
các môn học pháp luật về NKT trong các trường luật ở Canada tương đối đa dạng từ chung đến chuyên sâu, với những cách tiếp cận khác nhau Trong bối cảnh đào tạo luật hiện nay ở Việt Nam khi môn học pháp luật
về NKT mới được đưa vào chương trình giảng dạy, sẽ không phù hợp nếu xây dựng nhiều môn học khác nhau về lĩnh vực này Việc tập trung phát triển chương trình môn học luật NKT tiếp cận theo nội dung pháp luật thực định như hiện nay ở Trường Đại
Trang 9học Luật Hà Nội là phù hợp Tuy nhiên,
nghiên cứu chương trình tương tự của các
trường luật ở Canada (xem ví dụ cụ thể ở
phần trên) có thể gợi ý cho chúng ta một số
vấn đề để đổi mới nội dung chương trình và
giáo trình, tài liệu môn học:
- Dù tiếp cận theo nội dung pháp luật thực
định, nội dung chương trình không nên quá
bám sát những quy định của pháp luật vì sẽ
gây ra sự nhàm chán Nên lựa chọn các chủ
đề có nhiều nội dung tranh luận trong thực tiễn
áp dụng để đưa vào chương trình giảng dạy;
- Cần đưa vào nội dung giảng dạy các vụ
việc, tình huống thực tế để sinh viên và giảng
viên cùng thảo luận trong các giờ lên lớp
Liên quan đến nội dung này việc biên soạn
sách (tài liệu) về vụ việc, tình huống thực tế,
các bình luận khoa học (dạng Cases and
Materials) liên quan pháp luật NKT là điều
cần được quan tâm Với dạng tài liệu này,
nếu vụ việc, tình huống thực tế liên quan đến
pháp luật NKT ở Việt Nam chưa nhiều, cũng
có thể lấy các vụ việc của các nước có trình
độ pháp luật tương đồng hoặc phát triển hơn,
xem như là các vấn đề trong tương lai mà
Việt Nam sẽ gặp phải Có được loại sách (tài
liệu) này, chắc chắn môn học luật NKT sẽ
thú vị hơn đối với người học;
- Nội dung giáo trình luật NKT cũng nên
được biên soạn theo hướng phân tích những
vấn đề pháp luật NKT đặt trong bối cảnh
rộng về kinh tế-xã hội và chính trị, tạo điều
kiện mở cho những thảo luận liên quan chứ
không nên bó hẹp chỉ nhìn nhận từ góc độ
quy định của pháp luật thực định
Thứ ba, như đã nêu ở trên, để giảng dạy
môn học luật NKT, các giảng viên của Trường
Đại học Luật Hà Nội đã có nhiều cố gắng
trong việc tạo điều kiện cho sinh viên tìm
hiểu thực tế và mời các báo cáo viên là NKT thuyết trình các nội dung có liên quan đến kinh nghiệm của bản thân họ Đây là những nội dung cần tiếp tục được phát huy vì điều này đã đi theo đúng xu hướng giảng dạy pháp luật NKT ở các nước phát triển trong
đó có Canada Bên cạnh nội dung này, kinh nghiệm giảng dạy pháp luật NKT trong các trường luật ở Canada cho thấy việc tăng cường thực hành nghề luật trong quá trình giảng dạy cũng là điều cần bàn Trong điều kiện đào tạo luật ở Việt Nam và cụ thể ở Trường Đại học Luật Hà Nội đây là điều hoàn toàn có thể thực hiện được Trước hết, việc mời các luật sư, chuyên gia chính sách pháp luật có kinh nghiệm trong lĩnh vực NKT thuyết trình cho sinh viên và giảng viên có thể thực hiện được một cách tương đối thuận lợi Bên cạnh đó, Văn phòng thực hành nghề luật của Trường Đại học Luật Hà Nội có thể xúc tiến việc mở bộ phận tư vấn, trợ giúp pháp lí miễn phí cho NKT và sinh viên học môn luật NKT có thể được tham gia thực hành để rèn luyện kĩ năng Ngoài ý nghĩa về chuyên môn, việc làm này còn có ý nghĩa xã hội và nhân văn sâu sắc
Thứ tư, nghiên cứu pháp luật về NKT cần
được khuyến khích trong các cơ sở đào tạo luật ở nước ta trong đó có Trường Đại học Luật Hà Nội Kinh nghiệm của các trường luật
ở Canada cho thấy, có nhiều hướng khác nhau
để thúc đẩy hoạt động nghiên cứu pháp luật NKT Ở Trường Đại học Luật Hà Nội, việc thành lập trung tâm nghiên cứu pháp luật về quyền con người trong đó có bộ phận nghiên cứu về pháp luật NKT là điều cần được quan tâm Để khuyến khích sinh viên nghiên cứu pháp luật về NKT, cũng nên nghiên cứu cách thức mà các trường luật ở Canada thực hiện,
Trang 10theo đó sinh viên học môn này không phải làm
bài thi viết thông thường mà được yêu cầu viết
bài luận nghiên cứu (chiếm khoảng 70% trọng
số điểm) thay thế Cùng với điều này, nội dung
pháp luật về NKT cần được giảng dạy chuyên
sâu ở bậc sau đại học và khuyến khích các học
viên cao học và nghiên cứu sinh lựa chọn các
đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ và tiến sĩ về
chủ đề pháp luật NKT
Thứ năm, các nghiên cứu pháp luật về
NKT của các giảng viên tham gia giảng dạy
môn học này cần được khuyến khích đặc biệt
là các nghiên cứu mang tính liên ngành (liên
ngành luật và liên ngành luật cùng với các
lĩnh vực khoa học khác như xã hội học, y tế,
quản lí xây dựng và đô thị…) Xu hướng này,
như đã trình bày ở phần trên, thể hiện rất rõ
trong hoạt động nghiên cứu của các trường
luật ở Canada và đã đem lại những kết quả
nghiên cứu có độ tin cậy, phục vụ đắc lực
cho xã hội Ở Việt Nam, xu hướng này còn
mới mẻ trong các hoạt động nghiên cứu luật
học nói chung chứ không riêng trong lĩnh
vực pháp luật NKT Vì vậy, trong thời gian
tới, các chuyên gia giảng dạy và nghiên cứu
pháp luật NKT cần lưu tâm đến khía cạnh
này để cho ra đời các sản phẩm nghiên cứu
đáp ứng nhu cầu của đời sống xã hội
Thứ sáu, nâng cao chất lượng và hiệu
quả của hoạt động giảng dạy, nghiên cứu
pháp luật NKT là công việc tốn kém thời
gian và nguồn lực vật chất đối với các cơ sở
đào tạo luật Vì vậy, việc tranh thủ sự hỗ trợ
tài chính từ các tổ chức quốc tế và Nhà nước
là điều hết sức cần thiết Thực tế cho thấy,
rất nhiều dự án tăng cường giảng dạy và
nghiên cứu pháp luật NKT trong các trường
luật ở Canada có được tài trợ từ Nhà nước
Trong bối cảnh môn học pháp luật NKT mới
được đưa vào chương trình đào tạo và đang nhận được sự quan tâm của nhiều tổ chức quốc tế và Nhà nước, cơ hội của các cơ sở đào tạo luật ở nước ta nhận được sự trợ giúp
từ phía Nhà nước và các tổ chức quốc tế là rất lớn Vấn đề là các cơ sở đào tạo luật cần phải có kế hoạch hợp lí và bước đi phù hợp
để kịp thời nhận được sự trợ giúp này từ phía các nhà tài trợ, góp phần củng cố, phát triển việc giảng dạy và nghiên cứu lĩnh vực pháp
luật còn tương đối mới mẻ ở Việt Nam./
(1).Xem: http://www.un.org/disabilities/countrie s.as p?navid=17&pid=166 (truy cập ngày 12/7/2013) (2).Xem: http://www.ccdonline.ca/en/socialpolicy (truy cập ngày 12/7/2013)
( 3 ).Xem: http://www.un.org/disabilities/countries.as p?navid=17&pid=166 (truy cập ngày 12/7/2013) (4) Hoa Kỳ đã ban hành Luật về NKT (A mericans with Disabilities Act) vào năm 1990; Australia (vào năm 1992) và Anh (vào năm 1995) đã ban hành Luật liên quan đến việc phân biệt đối xử đối với NKT (Disability Discrimination Act)
(5).Xem: Mary Ann McColl, Mike Schaub, Lauren
Sampson và Kevin Hong (2010), A Canadians with Disabilities Act? tại
http://69.89.31.83/~disabio5/wp-content/uploads/2011/07/CDA-reformat.pdf, tr 6 - 15 (truy cập ngày 12/7/2013)
(6) Nội dung liên quan đến NKT có thể tìm thấy trong các môn học khác như luật tố tụng hình sự (liên quan đến bị can, bị cáo, người bị hại là NKT); các môn học về kĩ năng bào chữa, tranh tụng (liên quan đến các thân chủ là người b ị khuyết tật); các nội dung của luật hiến pháp liên quan đến các mố i quan tâm và nhu cầu đặc biệt của NKT Tuy nhiên chỉ bắt đầu từ năm học 2002 - 2003, môn học “Pháp luật và NKT” mới chính thức được đưa vào chương trình giảng dạy của Trường luật của Đại học Toronto và Đại học York
Xem: Allan McChesney (2003), Promoting Disability Accommodation in Legal Education and Training - The continuing relevance of the 1990 Lepofsky Recommendation tại http://www.reach.ca/u ploads/_
media/lepof_(july_2003).pdf, tr 38 - 39 (truy cập ngày 12/7/2013)
(7).Xem: Allan McChesney (2007), “Disability and