BVNS cho rằng, bản dịch tiếng Việt tác phẩm “Những lời bộc bạch” của Jean Jacques Rousseau như là “một món quà tuyệt đẹp mừng 300 năm ngày sinh của đại triết gia từ Việt Nam”.. Con người
Trang 1GIỚI THIỆU “NHỮNG LỜI BỘC BẠCH” CỦA JEAN JACQUES ROUSSEAU
(Lược ghi trong buổi Tọa đàm giới thiệu tác phẩm tại Viện trao
đổi văn hóa Pháp (EDÉCAF) ở Tp HCM tối ngày 20-10-2012)
Huỳnh Trung Kiên lược ghi
Sau lời phát biểu của ông Tổng lãnh sự Pháp tại Tp HCM là bài giới thiệu sâu sắc và cực hay của Triết gia Bùi Văn Nam Sơn (BVNS), nhưng tiếc rằng (và đó là điều tất nhiên) bài tường thuật này chắc không thể nào hay được như thế, tôi tin vậy!
BVNS cho rằng, bản dịch tiếng Việt tác phẩm “Những lời bộc bạch” của
Jean Jacques Rousseau như là “một món quà tuyệt đẹp mừng 300 năm ngày sinh của đại triết gia từ Việt Nam” Đây là buổi giới thiệu lần thứ hai kể từ khi bản dịch tiếng Việt của tuyệt tác này được xuất bản, sau non một tháng của buổi giới thiệu tương tự ở Hà Nội, là sự quan tâm đặc biệt của dịch giả Lê Hồng Sâm (LHS), nhà xuất bản và Viện Pháp giành cho độc giả phía Nam, để chúng ta cùng mừng sinh nhật lần thứ 300 triết gia vĩ đại này
Hơn 100 năm trước, với âm hưởng của Lư Thoa trong “Khế ước xã hội”
vẫy gọi khát vọng “Tự do – Bình đẳng – Bác ái”, các sĩ phu nước Việt đã làm nên cuộc Duy tân vang dội, thực hiện một cuộc “đại thức tỉnh” của dân tộc
ngay trong đêm tối của chế độ thuộc địa Với “Émile hay là về giáo dục”,
chúng ta được Rousseau khai mở một nền giáo dục khai phóng, tự do - một triết
lý giáo dục nhân bản: dạy và học làm người Qua “Những lời bộc bạch”,
Rousseau đã đặt nền móng cho thể loại tự truyện sâu và là cha đẻ của trào lưu lãng mạn Pháp Quá nhiều tài hoa và độc đáo trong một CON NGƯỜI (viết hoa)! Con người đa sầu, đa cảm, đa đoan, đa mang ấy đã thuật lại một cách chân thực về một con người Rousseau trần trụi, chẳng ỉm điều xấu, chẳng thêm
điều tốt trong tuyệt tác “Những lời bộc bạch”: “Tôi muốn phô bày cùng đồng
loại một con người hoàn toàn đúng với chân tướng; và con người ấy, sẽ là tôi đây”.
Nếu cái tôi là tự tô vẽ để lòe đời, lòe người thì đó là cái tôi đáng ghét nhưng cái tôi của Rousseau là cái tôi chân thật, dễ thương và rất đáng để kết bạn Thế nhưng với tư tưởng mới mẽ và sâu sắc, những tư tưởng đứng trên thời đại và đi trước thời đại của mình, Rousseau không được người đời chia sẽ, thường bị hiểu lầm, bị xa lánh, bị xua đuổi, thậm chí bị truy bức Trong hoàn cảnh đó, Rousseau
đã có một cách chống trả độc đáo: tự khơi mở lòng mình để đối diện với cuộc đời như một đấng trượng phu dám phơi trần ngực áo
Trang 2Nếu Thánh Augustin khơi màu cho truyền thống tự phê phán phương Tây, nhưng còn ẩn nấp dưới một con người tôn giáo thì Rouseau đã “thế tục hóa”: ông phơi mình – con người thế tục, phơi cái tự ngã trước cuộc đời, trước
trật tự xã hội đương thời Rousseau tự nhủ mình phải “Tự kể như một nhà thực
vật học còn làm gì với cái cây ấy là công việc của nhà dược học” chứ không
thể “vừa đá bóng, vừa thổi còi” Đó là hình ảnh của con người hiện đại, “ con
người đã trở nên biết bộc bạch, là chủ thể phát ngôn đồng thời là đề tài để phát ngôn” (Foucault) Đó là tính chủ thể của con người hiện đại, tính chủ thể
ấy không phải tự nhiên mà có, mà là kết quả của một quá trình lao động khổng lồ!
Trong “Những lời bộc bạch”, Rouseau không chỉ triết lý bằng trí óc như
Descartes: “Tôi tư duy, vậy tôi tồn tại”, mà ông còn triết lý bằng con tim, và với Rousseau: “Tôi xúc động, vậy tôi tồn tại”!
Tinh thần của Rousseau là tinh thần của tự do, tinh thần của Đại cách mạng Pháp; tinh thần ấy đã vượt qua 300 năm thời gian, xuyên qua lục địa Âu – Á rồi lan tỏa ra khắp thế giới để giờ đây gần gủi với chúng ta hơn bao giờ hết
* * * Tiếp lời giới thiệu của triết gia Bùi Văn Nam Sơn, dịch giả Lê Hồng Sâm – nhân vật chính của buổi giới thiệu, trình bày phần giới thiệu tác giả Jean
Jacques Rousseau và tác phẩm “Những lời bộc bạch” Phần giới thiệu cô đọng
và sâu sắc, nhiều vấn đề hay và đặc sắc xoay quanh 3 nội dung rất rõ ràng: 1) Jean Jacques Rousseau: một đề tài tranh cải bất tận; 2) Những ý tưởng mới mẽ
và sâu sắc lạ kỳ; 3) Những lời bộc bạch: sự sáng tạo thể loại văn chương mới
Trong nội dung đầu tiên, dịch giả LHS khẳng định rằng chưa có con người nào gây nên những tranh cãi quyết liệt và lâu dài như J J Rousseau Từ
năm 1750, khi luận văn Luận về khoa học và nghệ thuật – ra đời thì chàng nhạc
sĩ Jean Jacques vô danh đã trở nên nổi tiếng nhanh chóng Trong luận văn của mình Rousseau cho rằng: Tính chất mơ hồ của kiến thức khoa học và nghệ thuật làm cho con người bị yếu đuối đi, vì thế mà không thể nhận thức được tình trạng bị áp bức hiện thời,… Do vậy, triết học đích thực phải là triết học nói lên tiếng nói của lương tâm Những ý tưởng có vẻ “ngược đời” nhưng lại được trình bày một cách rất hùng hồn đã gây được tiếng vang lớn Từ đó Rousseau bắt đầu làm một cuộc “cải cách” đối với chính bản thân mình, bỏ đi tất cả những nhu cầu phù phiếm, bắt đầu sống theo những nguyên tắc do tự mình đặt
ra (trong luận văn trên) và chỉ sống bằng nghề chép nhạc! Năm năm sau (1755),
Luận về nguồn gốc của sự bất bình đẳng của những con người được xuất bản
và tiếp tục gây sóng gió Rousseau cho rằng trạng thái nguyên sơ thì tốt đẹp, tư hữu sẽ sinh ra bất bình đẳng… Đọc tác phẩm, Voltaire viết thư cho Rousseau:
“Tôi đã nhận được của ông một cuốn sách mới chống lại loài người, tôi xin
2
Trang 3cảm ơn ông…”, Voltaire nói rằng, đọc xong ông chỉ muốn bò bằng bốn chân!
Năm 1758, tiểu thuyết Julie hay nàng Héloise mới được xuất bản và tái bản nhiều lần làm cho Rousseau càng thêm nổi tiếng Năm 1762, khi “Khế ước xã
hội” và “Émile hay là về giáo dục” được xuất bản thì cuộc đời của Rousseau
khác hẳn Ông bị xua đuổi, bị truy bức, bị trục xuất nhiều lần và phải sống lưu vong ở nhiều nơi Tuy vậy, đối với nhiều trí thức, Rousseau vẫn là hình ảnh của một trí thức đáng ngưỡng mộ và thực sự là chúng ta khó mà phủ nhận được vai trò của ông trong phong trào Khai sáng của nước Pháp thế kỷ XVIII, thậm chí
ông còn được coi là triết gia “khai minh về… khai minh” Cuốn “Émile” của
Rousseau được coi như là “Kinh Phúc âm của các nhà giáo dục” Năm 1794, mười sáu năm sau ngày mất của ông và năm năm sau ngày khởi đầu Đại cách mạng Pháp, hài cốt của Rousseau đã được chuyển về điện Panthéon như một sự ghi công của nước Pháp giành cho ông Còn với Tolstoi, Rousseau không chỉ là
sự hâm mộ mà là sự ngưỡng mộ thực sự! Năm nay (2012), kỷ niệm 300 năm ngày sinh của Rousseau, tại Genève quê hương ông đã tổ chức cuộc triển lãm với chủ đề Rousseau – sống hay chết thì cũng làm cho họ lo lắng, bất an Tháng
6 vừa rồi, một cuộc hội thảo: Bạn và thù của Rousseau đã được tổ chức Và “đề tài Rousseau” vẫn tiếp tục là đề tài tranh cãi bất tận…
Nội dung thứ hai, điều làm triết gia Rousseau có những tư tưởng mới mẽ
và sâu sắc một cách kỳ lạ như thế có thể là do quá trình tự học xuyên suốt của ông Do vậy, ông không phải chịu sự áp đặt của những tư tưởng uy quyền hay
“kinh viện” nào khác Rousseau có những tư tưởng đặc sắc về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên với mong muốn tìm một sự hài hòa trong mối quan
hệ đó Con người có tính “nhất thể lưỡng phân”, vừa là con người tự nhiên, vừa
là con người văn hóa Đành rằng không có nhân loại sơ khởi, thuần phát nhưng chính đời sống xã hội đã làm cho những tiềm năng tự nhiên của con người bị biến chất Ông phủ nhận quan điểm cho rằng con người “hơn” động vật ở chỗ con người có trí năng và xúc động (hay cảm thụ tính) Riêng Rousseau cho rằng, ở động vật cũng có những “khả năng” đó, chỉ khác nhau ở cấp độ, mức độ nhiều ít mà thôi… và cho rằng, khác với con vật con người là tự do và có khả năng tự hoàn thiện trong suốt cuộc đời trong khi con vật luôn bị “cầm tù” trong cái “lập trình” hoàn hảo ngay từ khi mới sinh ra Con người có thể đi chệch các
“nguyên tắc” ban đầu và không có sự “lập trình” nào có thể giam hãm tính tự
do của con người một cách tuyệt đối Do được tự do và không chịu phụ thuộc nên con người có tính phê phán (cả phê phán xã hội và phê phán chính bản thân mình) Nhưng cũng bởi tự do nên co người có thể tự hoàn thiện để đi đến hành
vi cao cả nhất và cũng có thể đi đến bại hoại nhất, do đó giáo dục có vai trò đặc biệt quan trọng nhưng cũng không phải là giáo dục để đào tạo con người cho xã hội mà giáo dục nhằm để phát triển tiềm năng tốt đẹp của con người, dạy và
học làm người Xứ mệnh của giáo dục như phát biểu của Montaigne: “Một cái
đầu được đào tạo tốt hơn một cái đầu được nhồi đầy” Triết lý giáo dục nhân
Trang 4bản của Rousseau thể hiện rất rõ, cụ thể và sinh động trong “Émile hay là về
giáo dục” (Bản dịch của Lê Hồng Sâm, Trần Quốc Dương, Nxb Tri thức,
2008, 2010)
Rousseau cũng hoài nghi sự tiến bộ của khoa học và nghệ thuật và hoài nghi cả khả năng lý tính của con người vì ông cho rằng sự tiến bộ về khoa học
và nghệ thuật sẽ dẫn đến sự thoái bộ về nhiều mặt khác của đời sống xã hội Nhiều triết gia Khai sáng không tin vào huyền thoại, vào tôn giáo vì họ cả tin vào một thế giới hoàn hảo dựa vào khả năng lý tính của con người, thì đó cũng lại là một thứ “huyền thoại” khác
Đối với nhiều người, Rousseau là một con người “không bình thường”,
“hơi điên điên”, nói chung là… “kì cục”! Trong khi đó lại xuất hiện nhiều lời buộc tội ông Để cho người đời hiểu mình, Rousseau có nhu cầu muốn giải bày,
đó là động lực để ông viết “Những lời bộc bạch” Tại sao “Les Confession” không được dịch là “Những lời thú tội” mà là “Những lời bộc bạch”? Đối với
Rousseau, tự thú tội là tự thấy mình nhẹ nhõm đi, không cần phải cầu xin hay chờ đợi một đấng nào “giải tội” mà ông tự thấy mình được xá tội hay chí ít cũng
là đã được giảm tội Do đó Les Confession của Rousseau không như những lời
thú tội khác mà nó trở thành “Những lời bộc bạch” như chữ dùng của dịch giả
trong phiên bản tiếng Việt Ngay từ đầu cuốn Tự truyện, Rousseau đã viết rằng:
“Tôi trù tính một công việc không hề có kiểu mẫu, và sẽ chẳng ai bắt chước thực
thi…” Công việc không có kiểu mẫu, điều đó đúng và đã thể hiện trong tác phẩm
nhưng không như Rousseau “trù tính”, chính công việc của ông đã được nhiều
người “bắt chước”! Với “Những lời bộc bạch”, Rousseau đã sáng tạo nên một
thể loại văn chương mới thể tự truyện của thời hiện đại, thậm chí nó còn là căn
cứ để P Lejeune đưa ra khái niệm “giao ước tự thuật” nổi tiếng
Với đọc giả, Rousseau luôn luôn xác lập những đối thoại với người đọc nhưng cũng mở ra cho họ con đường tự đánh giá đối với tác giả Mặc dù từ bỏ
5 người con của mình (đưa vào Viện dưỡng dục - tức Trại mồ côi) nhưng ông
đã “nắm lấy” nhân dân, ông xem “nhân dân” có tư cách cao quý và đầy yêu thương Về cuối đời Rousseau rút lui vào cuộc sống cô độc nhưng hình ảnh Jean Jacques Rousseau và ảnh hưởng của Rousseau luôn hiện diện trong đời sống xã hội, đặc biệt là cuộc đời và sự nghiệp của ông luôn khơi gợi những cuộc trao đổi, thảo luận, thậm chí là tranh cãi… bất tận
* * * Buổi tọa đàm kết thúc bằng những trao đổi ngắn xung quanh tác giả, tác phẩm cũng như bài giới thiệu của diễn giả Tuy nhiên cũng không có nhiều nội dung đặc sắc, thiết nghĩ bài “lược” nhưng cũng đã khá dài nên xin tạm dừng tại đây Phần còn lại là những “bộc bạch” của tác giả, đại triết gia Jean Jacques Rousseau của chúng ta
4