CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
1.2. Câu hỏi trong đánh giá kết quả học tập
Câu hỏi luôn luôn xuất hiện trong đời sống loài người. Từ khi sinh ra cho đến khi từ giã cuộc đời, phần lớn chúng ta đều mang bên mình vô vàn câu hỏi về rất nhiều
16
các vấn đề, lĩnh vực khác nhau. Đã có nhiều nghiên cứu về khái niệm này, trong đó có thể kể đến:
Theo tác giả Phạm Thị Huệ [14, 32] “Về hình thức, câu hỏi thường là câu nghi vấn có dấu hỏi cuối câu và các từ/cụm từ để hỏi: Thế nào? Tại sao? Ở đâu? Như thế nào? Ai? Gì? Có nên chăng? Liệu...không? Sẽ thế nào? Ví dụ: Tác giả đã phê phán những lối học lệch lạc, sai trái nào? Tác hại của lối học ấy là gì? Hoặc câu cầu khiến có các từ cầu khiên: hãy, thử,... đi kèm các động từ nêu thao tác tư duy, hoặc đề nghị hành động: chứng minh, phân tích, lí giải, bình luận, bác bỏ, minh họa, tìm/xác định, chỉ ra, nêu rõ,... Ví dụ: Sức thuyết phục của văn chính luận Nguyễn Trãi là ở chỗ kết hợp giữa lí lẽ và thực tiễn. Qua đoạn trích trên, hãy chứng minh. Cũng có khi câu hỏi không có từ để hỏi hay từ cầu khiến. Ví dụ: Thử khái quát trình tự lập luận của đoạn trích Nước Đại Việt ra bằng một sơ đồ. Hoặc Tìm bố cục của bài văn và nêu ý chính của mỗi đoạn”.
Theo tác giả Nguyễn Thị Quốc Minh [21, 41- 44], câu hỏi không chỉ “là sự cụ thể hóa câu hỏi trong đời sống trên cơ sở phân biệt lĩnh vực chuyên ngành, nhưng lại vô cùng đa dạng và phức tạp hơn nhiều so với câu hỏi trong đời sống” mà còn “thể hiện nội dung và chất lượng văn hóa trong nhà trường”.
Còn theo tác giả Nguyễn Thanh Lâm [20, 72]: “Câu hỏi là một phạm trù của lí luận dạy học. Đối với GV, câu hỏi là yếu tố điều khiển quá trình dạy học. Đối với HS, câu hỏi là nhiệm vụ cần thực hiện, là một phần của nội dung học tập (…) Câu hỏi là công cụ dẫn dắt hoạt động tư duy của học sinh nên việc sử dụng hệ thống câu hỏi đọc hiểu trong dạy học Ngữ văn là rất cần thiết và có vai trò vô cùng quan trọng. Với mỗi nội dung đọc hiểu cụ thể cần có hệ thống câu hỏi dẫn dắt phù hợp. Đặc biệt, hệ thống câu hỏi phải bám sát đặc trưng loại thể của văn bản, giúp HS nâng cao kĩ năng đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại, phát triển năng lực đọc hiểu, năng lực học tập”
Từ các ý kiến trên, chúng tôi khá tán đồng với cách lí giải của tác giả Nguyễn Thanh Lâm. Như vậy trong đời sống nói chung và trong giáo dục nói riêng, câu hỏi đều có một vị trí quan trọng, thúc đẩy quá trình vận động và phát triển của con người đồng thời phản ánh trình độ nhận thức để từ đó tạo đòn bẩy để hoàn thiện phẩm chất và năng lực cho mỗi người.
17
1.2.2. Đặc điểm của câu hỏi đánh giá kết quả học tập
Như trên chúng tôi đã đề cập, câu hỏi đánh giá kết qủa học tập có khá nhiều cách chia, phân loại khác nhau và trong phạm vi khóa luận này, chúng tôi đi sâu hơn vào cách chia thứ 2 của Lê Thị Mỹ Hà. Do đó đặc điểm của câu hỏi đánh giá kết quả học tập mà chúng tôi đưa ra sẽ gắn với các giai đoạn: chẩn đoán, trong tiến trình và tổng kết.
- Diagnostic assessment: Đánh giá chẩn đoán
“Ngô Cương cho rằng: “Đánh giá chẩn đoán là loại đánh giá được thực hiện trước khi một hoạt động bắt đầu, để kế hoạch thực hiện có hiệu quả hơn nên tiến hành dự toán, trắc định hoặc giám định cơ sở, điều kiện của đối tượng đánh giá.Mục đích của nó là, nhằm tìm hiểu cơ sở và tình hình của đối tượng đánh giá, tìm hiểu tư liệu thiết kế để giải quyết vấn đề, tìm ra biện pháp giải quyết vấn đề, để dễ chỉ đạo.”
Đánh giá chẩn đoán thể hiện sự ưu tiên đối với việc truyền thụ kiến thức.
Một là, nó có thể hướng đến xác nhận “sự sẵn sàng” của một HS để bắt đầu nhập học.
Hai là, đánh giá chẩn đoán có thể tập trung vào thái độ hoặc kỹ năng đã được nhận xét, phán định để làm điều kiện tiên quyết cho một khoá học hoặc một đơn vị bài học.
Ba là, đánh giá chẩn đoán cũng để xem xét liệu HS đã thành thạo, nắm vững một số hay tất cả các mục tiêu, mục đích hay chưa để cho phép HS được chuyển tiếp lên một trình độ học vấn cao hơn.
Cuối cùng, đánh giá chẩn đoán nhằm phân loại HS theo những đặc điểm nhất định - về sở thích, tính cách, trình độ giáo dục, năng khiếu, kỹ năng hay lịch sử học hành - được giả định có liên quan đến mục tiêu dạy học hay phương pháp truyền thụ kiến thức đặc biệt” [8]
- Formative assessment: Đánh giá trong tiến trình
“Anthony J. Nitko, giáo sư người Mỹ đã từng sang Việt Nam tập huấn về đánh giá kết quả học tập của HS, quan niệm “formative assessment” là đánh giá phát triển/
đánh giá quá trình học tập của HS. Theo ông, “đánh giá quá trình học tập của HS nghĩa là chúng ta đánh giá chất lượng thành tích của HS trong tiến trình học tập.
18
Ngô Cương cho rằng, loại đánh giá này có thể kịp thời nhận được các tin tức phản hồi, kịp thời điều tiết kiểm soát nhằm thu gọn khoảng cách giữa quá trình dạy học và mục tiêu.
Đồng thời, thông qua đánh giá để nghiên cứu tiến trình giảng dạy, có thể kịp thời cải tiến phương pháp dạy của thầy và phương pháp học của trò” [8]
- Summative assessment: Đánh giá tổng kết
“Đánh giá tổng kết là phán đoán giá trị về thành quả cuối cùng của một hoạt động nào đó trong một giai đoạn thời kì, nó cũng coi mục tiêu giáo dục được dự đoán trước làm tiêu chuẩn cơ bản, đánh giá mức độ đạt được mục tiêu của đối tượng đánh giá, tức là thành tựu hoặc thành tích cuối cùng.
Ưu điểm của loại đánh giá này là dễ tiến hành, cũng khá khách quan, mọi người dễ tin phục.
Nó vốn có tính chất kiểm nghiệm sự việc sau khi xảy ra, chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng, không cần hỏi đến việc kết quả này hình thành như thế nào.
Theo A.Nitko, “Đánh giá tổng kết KQHT của HS là đánh giá chất lượng và trị giá thành tích học tập của HS sau khi quá trình học tập đã kết thúc.” [8]
1.2.3. Cách sử dụng câu hỏi đánh giá kết quả học tập
Việc sử dụng câu hỏi đánh giá kết quả học tập như thế nào sẽ căn cứ theo các loại hình đánh giá, phương pháp đánh giá đã được quyết định.
Với loại hình đánh giá thì chúng tôi đã đề cập ở phần trên và trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này thì chúng tôi lựa chọn loại hình đánh giá xét theo quá trình học tập, tức là đánh giá chẩn đoán, đánh giá trong tiến trình và đánh giá tổng kết để xây dựng và sắp xếp các câu hỏi sao cho hợp lí.
Sử dụng câu hỏi đánh giá kết quả học tập cũng cần phù hợp với các phương pháp. Hiện nay, chúng ta thường sử dụng các câu hỏi đánh giá kết quả học tập qua kiểm tra miệng (vấn đáp) hoặc kiểm tra viết. Với mỗi phương pháp thì mức độ câu hỏi, thời gian trả lời đều phải được điều chỉnh. Chẳng hạn với vấn đáp, không thể cho thời gian trả lời của học sinh lên tới 90 phút như kiểm tra viết. Còn với kiểm tra viết thì khi sử dụng câu hỏi đánh giá kết quả học tập, ta cần phối hợp nhiều loại câu hỏi khác nhau.
19
Có hai loại câu hỏi được sử dụng hiện nay là câu hỏi trắc nghiệm khách quan và trắc nghiệm tự luận (hay ngắn gọn là tự luận) để đánh giá kết quả học tập. Với trắc nghiệm khách quan, ta có thể phối hợp các kiểu câu trắc nghiệm lựa chọn Đúng/Sai, trắc nghiệm nhiều phương án lựa chọn, trắc nghiệm ghép hợp, trắc nghiệm yêu cầu trả lời ngắn.