Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ MÔI TRƯỜNG KINH DOANH CHO
2.1. Các lý thuyết về môi trường kinh doanh và vai trò của môi trường
2.1.1. Khái niệm và đặc điểm môi trường kinh doanh
Theo cách hiểu rộng nhất, MTKD là tập hợp những điều kiện bên trong và bên ngoài có ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến hoạt động sản xuất và kinh doanh của các doanh nghiệp (DN). Đây cũng là quan điểm của Jauch và Glueck (1988), theo đó có những tầng mức MTKD khác nhau. Tầng mức môi trường nội tại bao gồm một số yếu tố bên trong mà DN có thể kiểm soát được như vốn, lao động, thông tin, ý tưởng, đất đai, thiết bị, và quyết định sản lượng. Tầng mức môi trường bên ngoài liên quan đến các yếu tố ngành (điều kiện chung cho tất cả các doanh nghiệp hoạt động cùng ngành), quốc gia (hệ thống các yếu tố rộng và bao quát những ngành hoạt động khác nhau của nền kinh tế như ngân hàng, giáo dục, thương mại, công nghiệp,…), khu vực và thế giới (các điều kiện ảnh hưởng đến quốc gia). Đây là tầng mức môi trường mà DN không thể kiểm soát được mà chỉ có thể phản hồi hoặc tương tác lại. Các DN sẽ điều chỉnh những thành tố môi trường nội tại để nắm bắt được những cơ hội cũng như để đối mặt với những thách thức từ môi trường bên ngoài.
Robin Wood (2000) cho rằng MTKD là một tập hợp các yếu tố chính trị, kinh tế, xã hội, công nghệ và đƣợc gọi là phân tích PEST (Political, Economic, Socio-cultural, Technology) hoặc STEP (Social, Technological, Political, Economic). Những yếu tố này nằm ngoài tầm kiểm soát và có ảnh hưởng rất lớn tới hoạt động của DN. Mở rộng thêm khái niệm của Robin Wood (2000), một số tác giả khác phân chia thành tố môi trường theo các yếu tố xã hội, công nghệ, kinh tế, môi trường và chính trị (STEEP: Social, Technological, Economic, Environmental, Political) hoặc văn hóa-xã hội,
chính trị-luật pháp, kinh tế, điều kiện tự nhiên và công nghệ (SPENT: Socio- cultural, Political-legal, Economic, Natural, Technological). Thậm chí, một số nghiên cứu tại Việt Nam còn thu hẹp khái niệm MTKD hơn nữa khi cho rằng MTKD chủ yếu là các chính sách và quy định mà chính phủ áp dụng để điều tiết các hoạt động kinh doanh của DN (VCCI, 2008). Porter (2008) cũng cho rằng MTKD của một quốc gia là kết quả tích lũy của các chính sách nhà nước ở tất cả các thang bậc hành chính khác nhau.
Theo World Bank (2005), môi trường kinh doanh là tập hợp các yếu tố đặc trƣng nhằm tạo ra các cơ hội và các khuyến khích để cho các doanh nghiệp tiến hành các hoạt động đầu tƣ, mở rộng quy mô doanh nghiệp và tăng trưởng. Các thành tố của môi trường kinh doanh bao gồm: môi trường thể chế chính thức, thể chế phi chính thức (mạng lưới doanh nghiệp), môi trường cơ sở hạ tầng (cứng và mềm) và môi trường ngành. Do đó, theo WB, muốn hỗ trợ các doanh nghiệp phát triển, cần quan tâm đến MTKD thông qua các yếu tố cấu thành nó.
Theo Mai Ngọc Cường (1996), MTKD là tổng hợp nhiều yếu tố, điều kiện mà doanh nghịêp sử dụng để tiến hành toàn bộ quá trình kinh doanh. Đó là tổng thể những điều kiện, những yếu tố bên trong và bên ngoài doanh nghiệp nhằm đảm bảo cho doanh nghiệp họat động có hiệu quả. Môi trường bên trong bao gồm toàn bộ những quan hệ kinh tế, tổ chức, kĩ thuật nhằm đảm bảo cho DN kết hợp một cách hợp lý các yếu tố sản xuất đầu vào để tạo ra sản phẩm, theo nguyên tắc chi phí tối thiểu có sản phẩm tối đa. Môi trường bên ngoài là tổng hợp các quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội, luật pháp, khoa học kĩ thuật, tài nguyên; hình thành một cách khách quan, tác động đến hoạt động kinh doanh của DN. Cách tiếp cận này có ƣu điểm là giúp xác định rõ các yếu tố và điều kịên của MTKD. Tuy nhiên hạn chế là không thấy đƣợc tính phức tạp và thường xuyên biến động của MTKD. Bởi các yếu tố này luôn có sự thay đổi, biến động và tác động qua lại lẫn nhau, từ đó phát sinh nhu cầu điều chỉnh, hoàn thiện.
Theo Vũ Huy Từ (2008), MTKD là sự vận động tổng hợp, tương tác lẫn nhau giữa các yếu tố gây ảnh hưởng trực tiếp đến họat động kinh doanh của DN. Các yếu tố đƣợc hình thành theo 4 nhóm sau đây:
- Các loại thị trường: thị trường hàng hóa dịch vụ, thị trường bất động sản, thị trường lao động, thị trường khoa học công nghệ thông tin, thị trường tiền tệ theo nghĩa rộng (bao gồm thị trường vốn, thị trường chứng khoán, các yếu tố: tỷ giá, lãi suất,...).
- Môi trường kinh tế chính trị xã hội thể hiện ở trình độ phát triển kinh tế, xã hội, các yếu tố thuộc chủ trương đường lối, chính sách của nhà nước, những đặc điểm về truyền thống, văn hóa, tâm lý xã hội.
- Môi trường sinh thái: yếu tố này đặc bịêt quan trọng với các DN phát triển nông nghiệp, công nghiệp chế biến.
- Môi trường hành chính kinh tế bao gồm các yếu tố về mô hình tổ chức, họat động của bộ máy và cơ chế quản lý kinh tế xã hội của nhà nước.
Các yếu tố trên luôn tác động qua lại lẫn nhau, tạo thành MTKD của DN, chúng phát sinh vận động theo những quy luật khách quan. Cách tiếp cận này chỉ chú ý đến các yếu tố bên ngoài, làm giảm vai trò của DN trong MTKD, chƣa nhận thức đủ vai trò của DN trong việc thiết lập MTKD. Trên thực tế, DN có vai trò rất lớn trong vịêc tạo lập MTKD cho mình. Điều này thấy rõ ở các quốc gia có nền kinh tế năng động nhƣ EU, Mỹ, Anh, Pháp,... cộng đồng DN có tiếng nói rất quan trọng tới các chính sách kinh tế của nhà nước, họ đã trực tiếp tác động đến MTKD và là một bộ phận của môi trường đó.
Mặc dù có nhiều định nghĩa khá đa dạng về MTKD, nhƣng chủ điểm chính của MTKD nhƣ các thủ tục hành chính và quản lý, hoạt động và chi phí không chính thức, các chính sách hỗ trợ/can thiệp của nhà nước, khả năng tiếp cận các nguồn lực,… vẫn luôn là trung tâm của phần lớn những thảo luận và nghiên cứu về MTKD của các nước đang phát triển nói chung và Việt Nam nói riêng. Những chủ điểm này đã bao chứa những tầng lớp môi trường chính có tác động đến hoạt động của các DN trong phạm vi một quốc gia, cũng nhƣ
có sự gắn bó mật thiết với thể chế cũng nhƣ pháp luật, quy định của chính phủ đối với DN.
Mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau về MTKD nhƣng để đến gần hơn với khái niệm, cần lưu ý một số đặc trưng sau:
+ Bản thân kinh doanh là một quá trình vận động trong một môi trường cũng không ngừng vận động. Bởi vậy mọi sự mô phỏng tĩnh tại chỉ là tương đối theo mục đích nghiên cứu.
+ Các nhân tố cấu thành MTKD vừa tự vận động, lại vừa tác động qua lại với nhau và tạo thành ngoại lực chính cho sự vận động biến đổi của MTKD.
+ Các nhân tố của MTKD rất đa dạng và phong phú. Do đó, việc nghiên cứu nó đòi hỏi nhiều cách tiếp cận và nhiều phương pháp. Với các quy mô nghiên cứu, địa bàn nghiên cứu, khía cạnh nghiên cứu khác nhau thì các yếu tố cấu thành MTKD khác nhau.
+ DN không chỉ thụ động chịu các tác động từ MTKD mà chính nó lại sản sinh ra các tác nhân làm thay đổi MTKD.
Từ việc luận giải trên có thể nhận thức rằng: MTKD là tổng hợp các yếu tố bên trong, bên ngoài doanh nghiệp tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến quá trình hoạt động kinh doanh.
Cách tiếp cận này cho thấy, MTKD bao gồm tổng thể các nhân tố mang tính khách quan và chủ quan, vận động và tương tác lẫn nhau, tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến họat động kinh doanh của DN. Sự tác động này có thể tạo ra những thuận lợi hoặc khó khăn cho họat động kinh doanh. Khác với các tổ chức khác, họat động của một DN không mang tính độc lập, mỗi một DN nhƣ là một khâu, một mắc xích trong hệ thống sản xuất xã hội nhất định, ranh giới giữa DN với MTKD rất linh họat theo mô hình hệ thống mở. MTKD luôn luôn thay đổi, cho nên các yếu tố, điều kiện tác động đến hoạt động kinh doanh của DN không cố định một cách tĩnh tại mà thường xuyên vận động, biến đổi. Bởi vậy để nâng cao hiệu quả họat động của DN, các nhà quản trị phải nhận biết một cách nhạy bén và dự báo đúng đƣợc sự thay đổi của
MTKD, có biện pháp thích hợp để quản lý sự thay đổi đó nhằm tạo MTKD thuận lợi cho các DN họat động có hiệu quả cao.