Từ khoảng thế kỷ thứ XVII đến thế kỷ thứ XVIII, án lệ đã đóng vai trò quan trọng trong pháp luật Đức trong trường hợp không có sẵn văn bản pháp luật hay tập quán, các thẩm phán Đức đã đóng vai trò chủ động trong áp dụng các nguyên tắc của Luật La Mã trong các vụ việc mà họ xét xử.
Trang 1Cơ sở hình thành án lệ ở Đức
Từ khoảng thế kỷ thứ XVII đến thế kỷ thứ XVIII, án lệ đã đóng vai trò quan trọng trong pháp luật Đức trong trường hợp không có sẵn văn bản pháp luật hay tập quán, các thẩm phán Đức đã đóng vai trò chủ động trong áp dụng các nguyên tắc của Luật La Mã trong các vụ việc mà họ xét xử
Án lệ được hình thành dựa trên các cơ sở:
Thứ nhất, Pháp điển hóa các bộ luật trong hệ thống pháp luật tạo (Luật dân sự, luật hình sự, Luật thương mại) tạo ra những lỗ hỏng, những sự chồng chéo, không rõ ràng trong hệ thống pháp luật Pháp điển hóa các bộ luật trong hệ thống pháp luật ở Đức loại bỏ đi được sự hạn chế khi mà các quy định của pháp luật không được tập hợp thống nhất trong các bộ luật mà nó ồn tại tại nhiều văn bản pháp luật nhưng pháp điển hóa lại gây ra những hạn chế nhất định Điều này được chỉ ra trong lý luận luật học ở Đức như sau: “Ngày nay sự ra đời của hàng loạt các luật trong hệ thống pháp luật đi liền với những phức tạp và nó cũng tạo
ra sự mâu thuẫn không rõ ràng Những điều này khác biệt biệt với sự rõ ràng và thống nhất trong quá trình pháp điển hóa pháp luật” Điều này đặc ra vấn đề cần
có một giải pháp cần thiết để khác phục tình trạng phức tạp và mẫu thuẫn nhau
từ đó sẽ tạo nên lỗ hỏng trong hệ thống pháp luật này
Thứ hai, Các nhà làm luật đã tăng cường xây dựng hệ thống pháp luật, pháp điển hóa các bộ luật một cách nhanh chóng, theo đó họ thông qua các luật với các quy phạm pháp luật mang tính khái quát và các nguyên tắc chung chung, không chi tiết Từ thực tế đó chúng ta nhận thấy cần phải chấp nhận sự giải thích pháp luật của tòa án, và điều hiển nhiên Án lệ đang đóng vai trò thiết yếu trong cả thực tiễn pháp luật và hoạt động nghiên cứu pháp lý Thông qua đó để làm rõ ràng, chi tiết và dễ tiếp cận hơn đến tất cả mọi người
Ví dụ: Từ “vũ khí” (weapon) trong Bộ luật Hình sự Đức năm 1871, đã không chi tiết hoá tất cả những loại vũ khí mà người phạm tội sử dụng khi phạm tội
được qui định trong bộ luật này Trường hợp một người dùng hydrochloric
Trang 2acid để tấn công người khác thì có phải là sử dụng vũ khí hay không? Toà án tối
cao CHLB Đức đã giải thích về thuật ngữ này trong án lệ năm 1971 như sau:
“Theo Bộ luật Hình sự Đức được ban hành năm 1871, vũ khí chỉ bao gồm các
công cụ máy móc được sử dụng làm công cụ tấn công Sau thời điểm này, khái niệm này đã thay đổi Ngày nay, các chất hoá học dùng làm phương tiện để tấn công cũng được coi là vũ khí Vì vậy hydrochloric acid được xếp là một loại vũ khí”1
Không ai có thể phủ nhận vai trò quan trọng của các bộ luật và luật thành văn ở Đức, tuy nhiên trong rất nhiều lĩnh vực, chúng ta không thể hiểu được nội dung thực sự của các văn bản luật nếu không tìm hiểu các án lệ liên quan đến việc giải thích pháp luật
Thứ ba, Sự lạc hậu của các văn bản pháp luật Phần lớn các luật do cơ quan lập pháp ban hành không ngay lập tức thay đổi được theo sự thay đổi của ác điều kiện kinh tế xã hội, bởi vì quá trình để sửa đổi một văn bản pháp luật cần có thời gian và phải tuân theo một quy trình thủ tục nhất định Nên các văn bản pháp luật thường hay bị lạc hậu Để hạn chế tình trạng này, các thẩm phán phải giải thích và bổ sung các thiếu sót khi áp dụng các văn bản pháp luật trong một vụ việc cụ thể Những quyết định của tòa án cấp cao nhất trong khi giải quyết những vấn đề còn gây tranh cãi sẽ trở thành những án lệ có tính chất quyết định cho sự áp dụng pháp luật trong một số lĩnh vự pháp luật
Án lệ ra đời do chính những khiếm khuyết của hệ thống pháp luật Như đã nêu ở trên, chính sự mâu thuẫn, không rõ ràng, những kẻ hở, sự chồng chéo trong quá trình phá điển hóa đã tạo ra những lộ hỏng trong hệ thống pháp luật hay từ những quy định chung chung mang tính khái quát được hiểu theo nhiều ý nghĩa nên khi có những khiếm khuyết trong hệ thống pháp luật này, tòa án sẽ viện dẫn những căn cứ pháp luật được coi là hợp lý để đưa ra một phán quyết có tính đột phá và bản án này sẽ được tòa án tối cao công bố là án lệ để áp dụng chung cho
1 Robert Alexy and Ralph Dreier, Statutory Interpretation in The Federal Republic of Germany, in ‘D Neil MacCormick and Robert S Summers, Interpreting Statutes A Comparative Study, Dartmouth Publishing Company Limited, 1991, p.84.’
Trang 3các trường hợp tương tự do khiếm khuyết quy phạm hoặc chưa có dẫn chiếu quy
phạm rõ ràng