Văn hóa xuất hiện nhiều trong ngôn ngữ quốc gia và trên thế giới ở cả phương Đông và phương Tây... Mối quan hệ VHCN và VHCĐ... Ngày nay nhu cầu giao tiếp ngày càng tă
Trang 1LÝ LUẬN VĂN HÓA BÀI 1 KHÁI NIỆM VĂN HÓA VÀ CƠ CẤU CỦA NÓ
I KHÁI NIỆM VĂN HÓA
1 Dẫn nhập:
Từ “Văn hóa” được dùng rất phổ biến và rộng rãi trong các hoạt động sống của con người Tuy nhiên ta hiểu Văn hóa với các nghĩa dưới đây:
* Văn hóa với nghĩa thông dụng: chỉ trình độ học vấn tập quán quen của 1 cộng
đồng hay của 1 con người VD: Văn hóa công sở, văn hóa phong bì, văn hóa giao thông…
* Văn hóa với nghĩa chuyên biệt: chỉ trình độ văn minh của 1 tộc người, của nhân
loại VD: Văn hóa nguyên thủy, VH phong kiến) hay chỉ 1 lĩnh vực hoạt động của xã hội VD: Lĩnh vực công tác của xã hội Bộ văn hóa, sở văn hóa, ĐHVH Hà Nội…
* Văn hóa với nghĩa rộng hẹp khác nhau, phạm vi khác nhau:
- Văn hóa với nghĩa rộng: chỉ sự khác biệt của con người với động vật
- Văn hóa với nghĩa hẹp: chỉ sự khác biệt giữa cộng đồng này với cộng đồng khác, Chỉ đời sống tinh thần giữa cá nhân này với cá nhân khác
* Văn hóa chỉ như là tiêu chí đánh giá phẩm chất con người VD: người này có
văn hóa, người kia thiếu văn hóa…
Vì sao văn hóa có nhiều cách hiểu khác nhau như vậy:
- Do đối tượng nhận thức của mỗi người bởi văn hóa hết sức rộng lớn và phong phú
- Do chủ thể nhận thức với trình độ khác nhau, tập quán thói quen cũng khác nhau
- Do những nghiên cứu khoa học về văn hóa cũng khác nhau VD: nhân loại học văn hóa, dân tộc học, xã hội học
Nhận xét: Văn hóa là cái tên bí hiểm khôn cùng đối với ai đang cố định nghĩa tìm
hiểu về nó, do vậy khái niệm văn hóa ta cần hiểu dưới thuật ngữ khoa học chứ không phải là quan niệm thông dụng
2 Nguồn gốc của Thuật ngữ văn hóa.(bắt đầu từ đâu, vận động ntn?)
Trang 2Văn hóa xuất hiện nhiều trong ngôn ngữ quốc gia và trên thế giới ở cả phương Đông và phương Tây
a Nguồn gốc văn hóa ở phương Đông:
Văn hóa đã tồn tại dưới hai nghĩa ban đầu: Văn hóa là nhân văn giáo hóa; Văn hóa là văn trị giáo hóa
- Văn hóa là nhân văn giáo hóa: Xuất hiện trong sách chu dịch của khổng tử TK
6-5 TCN – 6-56-51 – 479 TCN Trong sách chu dịch có câu “Quang hồ nhân văn dĩ hóa thành thiên hạ” nghĩa là Xem dáng vẻ, đem văn vẻ của con người mà cải biến thành thiên hạ Trong câu này xuất hiện hai từ văn và hóa
+ Văn: là vẻ đẹp của con người, do con người sáng tạo ra gọi là nhân văn, đối lập với thiên văn là văn của trời đất, cây cỏ, sông núi…
+ Hóa: là đem cái văn mà cải hóa, giáo hóa con người, làm cho con người trở nên tốt đẹp Văn hóa ở đây là nhân văn giáo hóa hay có thể gọi là văn minh giáo hóa hay có thể gọi là “Hóa dân dịch tục”…
- Văn hóa là văn trị giáo hóa: xuất hiện trong sách “Thuyết uyển chi vũ” của Lưu
Hướng dưới thời Tây Hán TK 2 – TK 1TCN Trong đó có câu: Thánh nhân cai trị thiên hạ trước hết dùng văn đức, sau mới dùng vũ lực Văn trị ở đây là lấy văn đức để giáo hóa con người, đưa con người vào trật tự, kỷ cương, phép tắc, lễ nghĩa, để tổ chức cai trị họ Văn hóa tác động vào đời sống cộng đồng để tổ chức cộng đồng đó là văn trị giáo hóa
b Nguồn gốc phương Tây
Từ Culture 1 tiếng la tinh bắt nguồn từ tiếng Hi Lạp cổ là cultus với nghĩa vun trồng, vỡ đất, làm nông nghiệp ngoài đồng sau chuyển thành cultura nghĩa là gieo trồng trí tuệ khai mở tinh thần cho con người
- Nội dung: Trí tuệ của con người cũng phải gieo trồng vun xới như cây cối; Văn
hóa là việc gieo trồng trí tuệ cho con người
Dù là ở PĐ hay PT khái niệm văn hóa hay culture đều có hàm nghĩa tương đồng nhau Nó chỉ hành động tinh thần, giáo dục để mà khai mở tinh thần để gieo trồng trí tuệ làm cho con người trở thành người
3 Định nghĩa thuật ngữ văn hóa:
a Quan niệm của Mac về văn hóa: Căn cứ vào mức độ tự nhiên được con người
biến thành bản chất người Tức là mức độ tự nhiên được con người khai thác cải tạo thì có thể xét được trình độ văn hóa chung của con người (bản thảo triết học
Trang 31444) Đã chỉ ra được nguồn gốc, bản chất của văn hóa: Văn hóa có nguồn gốc từ hoạt động sáng tạo của con người: khai thác, cải tạo…
- Bản chất văn hóa: Năng lực hoạt động sáng tạo của con người hay là năng lực bản chất người Con người hoạt động có ý thức, có tính xã hội cao, hoạt động có công cụ và sử dụng công cụ 1 cách phổ biến, có năng lực biểu trưng, biểu tượng…
b Quan niệm của HCM: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống loài
người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, VHNT, những côn gcụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở, và các phương thức sử dụng toàn bộ sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa” Chỉ ra được nguồn gốc và bản chất của văn hóa HCM khác Mac ở chỗ HCM nói cụ thể hơn về những thống kê của văn hóa, đứng trên chức năng luận, mục đích luận để nói về văn hóa
c Quan niệm của USNESSCÔ: Văn hóa là tổng thẻ sống động các hoạt động sáng
tạo của các cá nhân và cộng đồng trong quá khứ và trong hiện tại Qua các thế kỷ hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên hệ thống các giá trị truyền thống và thị hiếu – Những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc
4 Đặc trưng của Văn hóa: Có 5 đặc trưng
- Văn hóa mang tính nhân sinh, không có sẵn trong tự nhiên do con người sáng tạo
ra, của con người và vì con người
- Văn hóa mang tính lịch sử, văn hóa được sáng tạo ra, lựa chọn trong lịch sử, trao truyền, bảo tồn trong lịch sử, truyền bá lưu truyền trong lịch sử
- Văn hóa mang tính hệ thống, Văn hóa bao gồm tổng thể hoạt động sáng tạo của con người, sản phẩm do con người sáng tạo ra, phương thức, giá trị con người sáng tạo ra Nó gắn bó xâm nâhpj, tác động tạo nên hệ thống
- Văn hóa mang tính giá trị: Văn hóa là do con người sáng tạo ra đều có lợi cho con người, cần thiết cho con người, bao gồm những sản phẩm vật thể và tinh thần, hữu hình và vô hình, cae cái tĩnh và cái động, bao gồm cả cái có thật và không có thật
- Văn hóa mang tính dân tộc, gắn với cộng đồng người, sống trong môi trường khác nhau, bối cảnh xã hội khác nhau…cho nên nó phản ánh vào văn hóa của cộng đồng ấy, tính dân tộc là tính đặc thù của văn hóa
5 đặc trưng này là 5 mắt lưới chụp vào hiện thực trong đời sống xã hội đẻ chỉ ra cái gì là văn hóa, cái gì không phải là văn hóa
5 Văn hóa, văn minh và các phạm trù liên quan đến văn hóa:
Trang 4Văn hóa và văn minh là hai thuật ngữ được dùng như là 2 khái niệm đồng nghĩa Tuy vậy hai khái niệm này không đồng nhất với nhau
- Văn hóa: Giàu tính nhân văn, hướng tới giá trị muôn thủa
- Văn minh: hướng tới giá trị công nghệ, hợp lý tiện lợi của vật chất, vật thể trong đời sống xã hội và hướng tới giá trị trước mắt
- Tiêu chí của Văn hóa và văn minh:
Giá trị Mang giá trị tinh thần Vật chất , công nghệ
Trình độ Trình độ người, trình độ nhân tính Trình độ KHKT, tổ chức Trạng thái Trạng thái tĩnh, ổn định tương đối Trạng thái động, biến đổi
Xu hướng Khẳng định các giá trị hiện tượng sự
vật
Phủ định các giá trị có trước và vươn đến cái mới Đối sánh Là cái đối sánh với tự nhiên Với cái mông muội dã
man Yếu tố Bao gồm: khoa học, logic, duy lý Bao gồm: tiền logic, phi
logic Giữa các
cộng đồng
người
Giữa các côgnj đồng người là sự
khác lạ
Là sự cao thấp
- Văn hóa văn minh có quan hệ vơi snhau, văn minh được coi như là nấc thang của văn hóa, trình độ phát triển của văn hóa và có thể nói trong văn hóa có văn minh và trong văn minh có văn hóa nên hôm nay người ta thường dùng các phạm trù kép
- Văn hóa- văn hiến – văn vật:
+ Văn hiến: là sách vở, là người tài giỏi
+ Văn vật: là công trình hiện vật có giá trị văn hóa lịch sử
Như vậy văn hiến, văn vật là chỉ 1 bộ phận của văn hóa, văn hiến gần với nghĩa văn hóa tinh thần, văn vật gần với nghĩa văn hóa vật chất
Trang 5II CẤU TRÚC, TÍNH CHẤT, CHỨC NĂNG CỦA VĂN HÓA
1 Cấu trúc của văn hóa
- Ý nghĩa nghiên cứu cấu trúc văn hóa: VH là một hiện tượng có tính hệ thống là sự vật bao gồm những thành tố cấu thành và mối quan hệ với nhau để nghiên cứu văn hóa ta cần n/c cấu trúc của văn hóa; nghiên cứu để nhận thức đầy đủ hơn về văn hóa; để tác dộng vào yếu tố của sự vật làm biến đổi sự vật, thúc đẩy sự phát triển của sự vật
- Cấu trúc của văn hóa có 2 cách chia có tính chất truyền thống của văn hóa
Chia ra văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần; Văn hóa cá nhân và văn hóa cộng đồng
a Văn hóa VC và TT:
- Căn cứ đời sống thực tiễn của xã hội, đời sống xã hội có 2 nhu cầu cơ bản: nhu cầu vc và nhu cầu tt Nên người ta phải hoạt động sáng tạo ra 2 sản phẩm ấy để đáp ứng nhu cầu xã hội
- Căn cứ vào phương thức tồn tại của văn hóa để chia văn hóa vc và văn hóa tt: Vật thể hóa vào các sản phẩm vật chất, thăng hoa vào sản phẩm vật chất; VHTT là sự tồn tại những sản phẩm tinh thần của con người 1 cách tương đối độc lập với vật chất đó là hệ thống tri thức, kỹ năng, giá trị thẩm mỹ, giá trị đạo đức của con người
- Ý nghĩa thực tiễn: Để phát triển một nền văn hóa của 1 dân tộc, 1 thời đại thì chúng ta phải tác động ngoại cảnh cả yếu tố v/c và tinh thần của xã hội
b VH cá nhân và VH CĐ
Dựa trên cơ sở triết học và xã hội học Căn cứ vào
- VH là của con người, nhưng con người tồn tại 2 tư cách: Cá nhân cụ thể và tư cách những hình thức cộng đồng người
+ VHCN: là những đặc tính riêng của từng cá nhân + những đặc tính chung của cộng đồng mà cá nhân đó đã tiếp thu được trong quá trình thực tiễn lịch sử, mỗi văn hóa cá nhân là 1 nâhn cách văn hóa Nhân cách cá nhân phát triển cao có đóng góp cho xã hội người ta gọi là danh nhân văn hóa
+ VHCĐ: là những cái chung của cả cộng đồng là những giá trị chuẩn mực khuôn mẫu hình thức ứng xử của 1 cộng đồng trong quá trình sinh sôi của cộng đồng đó, được cộng đồng thừa nhận và chấp nhận, nó trở thành quy ước chung của cộng
Trang 6đồng, nó chi phối đời sống cộng đồng, kêu gọi cộng đồng, cố kết cộng đồng tạp hợp cộng đồng phấn đấu thúc đẩy cho cộng đồng phát triển…Văn hóa cộng đồng không phải là tổng số giản đơn của các văn hóa cộng lại mà nó là cái của cha ông
ta chọn lựa để biến thành quy tắc chung
* Mối quan hệ VHCN và VHCĐ
Là mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau, VHCN có vai trò to lớn trong côgnj đồng, nó biểu hiện sự phong phú đa dạng của VHCĐ, VHCN tác động thúc đẩy sự phát triển của VHCĐ đặc biệt là những cá nhân nổi trội, danh nhân văn hóa, góp phần hình thành nhân cách của từng cá nhân và của cả cộng đồng VHCĐ cũng có vai trò to lớn đến VHCN nó là môi trường nuôi dưỡng VHCN, mỗi VHCN ấy phải tiếp nhận trong VHCĐ, là nơi giao lưu tiếp biến văn hóa của cá nhân
- Ý nghĩa thực tiến: Chúng ta muốn xây dựng 1 nền văn hóa TTĐĐBSDT chúng ta phải nâng cao ý thức đồng thời phải có mặt bằng VH chung
2 Chức năng của văn hóa
a Chức năng của văn hóa là gì?
- Văn hóa cũng là 1 sự vật hiện tượng nên nó có chức năng của 1 sự vật hiện tượng Là vai trò ảnh hưởng tác động , tác dụng của sự vật hiện tượng ấy với các sự vật hiện tượng khác trong cùng một hệ thống
- VH là 1 hiện tượng sự vật trong đời sống xã hội nên nó cũng có quan hệ với các sự vật hiện tượng khác trong xã hội, văn hóa tác động vào các lĩnh vực của đời sống xã hội chủ yếu thông qua con người
- Chức năng của sự vật hiện tượng cũng là lý do tồn tại của nó, 1 sự vật hiện tượng không còn chức năng nữa thì nó sẽ không tồn tại, sẽ bị đào thải khỏi hệ thống
* Ý nghĩa: NC chức năng của VH có ý nghĩa quan trọng , để hiểu sâu về văn hóa
biết được vai trò chức năng ý nghĩa của VH trong đời sống xã hội để phát huy chức năng đó trong đời sống xã hội Chúng ta hiểu VH không chỉ qua khái niệm văn hóa mà còn hiểu vai trò chức năng ý nghĩa của nó trong đời sống xã hội
* Cách tiếp cận chức năng của VH: Có bao nhiêu cách tiếp cận bao nhiêu hệ thống
lý thuyết, quan niệm thì có bấy nhiêu cách chia về chức năng của VH Truyền thống và chung nhất người ta chia thành 6 chức năng của VH
+ Chức năng giáo dục: Là chức năng bao trùm cua rvăn hóa (chức năng gốc của văn hóa), chức năng này được thể hiện từ khi văn hóa hình thành trong đời sống xã
Trang 7hội, văn hóa vừa là 1 yếu tố vừa là 1 sản phẩm của xã hội nhưng ra đời cùng đời sống xã hội, cũng là 1 biện pháp yếu tố đặc trưng để tạo thành đời sống xã hội; Văn hóa ra đời từ thời cổ đại nhằm khai sử tinh thần, trí tuệ cho con người, biến con người tự nhiên thành con người xã hội Ngày nay người ta gọi quá trình đó là văn hóa cá nhân để hình thành nhân cách bởi con người mới ra đời chỉ là cơ thê rtự nhiên nếu sinh thể đó không được trao truyền VH thì nó sẽ không thành người, không trở thành 1 nhân cách (vì người không đẻ ra người mà sẽ trở thành người khi nó tiếp nhận văn hóa)
+ Chức năng nhận thức: Đây là chức năng quan trọng gắn liền với chức năng giáo dục, con người có nhu cầu thiét yếu là nhận thức về tự nhiên, xã hội, và bản thân mình để từ đó để có ứng xử thích ứng với điều kiện đó; Văn hóa chính là hệ thống tri thức và ứng xử của con người được tích hợp lại nó đem lại cho con người hiểu biết xung quanh, hiểu biết về bản thân mình để con người tiếp tục phát triển sự hiểu biết ấy mà không pahỉ làm lại từ đầu và không thể làm lại từ đầu
+ Chức năng thẩm mỹ: Đây là chức năng đặc biệt nó thỏa mãn nhu cầu sáng tạo và hưởng thụ nghệ thuật thẩm mỹ của con người Quan niệm của Phương Đông văn hóa là vể đẹp, hóa là biến đổi, văn hóa là làm cho con người hóa ra có văn; THẩm mỹ chính là cái hoàn thiện cá nhân và xã hội, văn hó giúp con người vươn lên trong cuộc sống bằng các phương thức cách thức hưởng thụ cái đẹp trong cuộc sống đặc biệt là trong nghệ thuật, con người khác động vật ở chỗ con người không bị quy định bởi quy luật sinh học mà còn bị quy định bởi quy luật thẩm mỹ
+ Chức năng dự báo: Chức năng quan trọng của văn hóa gắn liền chức năng nhận thức, con người có nhu cầu nắm bắt tương lai và nhìn lại quá khứ để mà định hướng cho hoạt động nhằm tránh những rủi ro và đem lại lại kết quả như mong muốn cho cá nhân và cộng đồng VD: dự báo thời tiết…; Văn hoácung cấp cho con người những tri thức những dữ kiện những quy luật để dự báo tương lai.Đó là những tri thức thông tin khoa học tri thức lịch sử, những tri thức phỏng chiếu vào trong tương lai Ngày nay do sự phát triển nhanh chóng của xã hội, khoa học công nghệ, sự dự báo luôn luôn được đặt ra mặc dù dự báo không tuyệt đối lâu dài nhưng vần cần phải có dự báo
+ Chức năng giải trí: Đây là chức năng có ý nghĩa to lớn đối với con người, con người trong hoạt động thực tiễn xã hội nảy sinh nhu cầu giải trí Do sự mệt mỏi trong quá trình lao động, do sự căng thẳng của cuộc sống dồn ép của khoa học công nghệ…do vậy con người cần sự bù đắp về hao tổn vật chất tinh thần, vì vậy văn hóa chính là nguồn lực để giải tỏa những dồn nén, uất ức của con người trong cuộc sống, thông qua văn hóa bằng văn hóa để bù đắp giải tỏa căng thẳng về tinh thần; Nhu cầu giải trí tăng lên đòi hỏi văn hóa phải nâng cao về giai trí do vậy giải
Trang 8trí đã trở thành 1 nền công nghiệp giải trí văn hóa còn trở thành 1 nền kinh tế đóng góp cho xã hội như: CN du lịch…
+ Chức năng giao tiếp: Đây là 1 chức năn gthiết yếu của con người mang tính tộc, loài vì con người mới biết sống thành xã hội, có tổ chức cực kỳ đa dạng phưc stạp, chính vì thế con người phải có sự tương giao, giao tiếp ứng xử liên quan với nhau, văn hóa cung cấp cho con người nội dung giao tiếp, cách thức giao tiếp Ngày nay nhu cầu giao tiếp ngày càng tăng lên và trở nên quan trọng trong cuộc sống con người
Bên cạnh 6 chức năng còn có nhiều cách chia chức năng khác như: 4 chức năng là: Chức năng giao tiếp; Chức năng giáo dục; Chức năng tổ chức xã hội; chức năng điều tiết xã hội
Văn hóa còn tạo ra giá trị chuẩn mực khuôn mẫu để hành động để định hướng hành động cho con người thông qua những giá trị chuẩn mực khuôn mẫu ấy
3 Tính chất xã hội của văn hóa: tính chất xã hội của văn hóa là tính chất cộng đồng
- Văn hóa của các cộng đồng là văn hóa mang 1 đặc điểm của 1 cộng đồng nhất định trong đó cộng đồng là 1 tập hợp nhỏ, cộng đồng là 1 quan hệ mật thiết với nhau, gắn bó với nhau trong đời sống vật chất và tinh thần
- Trong xã hội đã phân ra 3 tính chất cơ bản sau:
+ Tính chất giai cấp: Theo quan điểm của macxit các giai cấp khac nhau thì tạo nên sự khác biệt các văn hóa của các giai cấp, sự đối lập chủ yếu biểu hiện ở hệ tư tưởng đây là cốt lõi của văn hóa VD Quan niệm về thế giới, sự phát triển của xã hội, quyền con người, công bằng xã hội hay ở các giá trị đạo đức cũng có sự khác biệt
+ Tính dân tộc: là tính chất ưu trội của văn hóa Các cộng đồng dân tộc được hình thành trước hết là do sinh thái họckhác, điều kiện địa lý, kinh tế chính trị, lịch sử khác nên cũng được biểu hiện trong văn hóa, sự khác ấy qua quá trình hình thành dân tộc các dân tộc cộng đồng đã tạo ra cho mình những giá trị những chuản mực, những bản sắc riêng và người ta trao truyền cho nhau những giá trị, lựa chọn các phương thức ứng xử
+ Tính nhân loại của văn hóa(tính người trong văn hóa): Đây là đặc trưng có tính chất tộc loài của con người, chỉ con người mới có văn hóa và bản chất người được thể hiện trong văn hóa, văn hóa là sự sáng tạo của con người và tính nhân loại này được thể hiện ở từng con người và nó thể hiện trong cộng đồng nhân loại nói
Trang 9chung, chính là tạo ra giá trị phổ quát, giá trị mang tính người (chân thiện mỹ), con người hướng đến cái đúng, cái sự thật, cái tốt và cái đẹp
* Mối quan hệ của 3 tính chất này
- Trong tính nhân loại là cái phổ biến, cái nền tảng lâu dài của con người, dù con người từ thế hệ này sang thế hệ khác, cộng đồng này sang cộng đồng khác, thính nhân loại cũng không thay đổi Nó có trong mỗi bản chất người, nó được tập hợp ở mỗi cá nhân và mỗi cộng đồng
- Tính dân tộc: là biểu hiện đặc thù của tính nhân loại, tính dân tộc cũng sẽ tồn tại mãi trong nhân loại, tính dân tộc làm phong phú tính nhân loại
- Tính giai cấp là tính nổi bật nhất trong xã hội có giai cấp thì sẽ có gai cấp đấu tranh, nó sẽ mất đi khi xã hội không còn giai cấp, là cái tính thứ yếu của văn hóa, không phải là bản tính sâu nhất Tuy nhiên ở từng thời kỳ xã hội nó cũng có ý nghĩa mang tính tích cực và vai trò to lớn trong việc giải phóng dân tộc và giai cấp Những tính chất này biểu hiện ở những giai đoạn đặc thù và nền văn hóa khác
BÀI 2 CÁC QUY LUẬT VẬN ĐỘNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA VĂN HÓA
Trang 102 Các quy luật tác động làm cho văn hóa phát triển (2 quy luật cơ bản)
a Quy luật kế thừa của văn hóa
* Khái niệm: Kế thừa hiểu theo nghĩa hán việt: Kế là tiếp nhận, tiếp thu, tiếp tục;
Thừa là nhân lên, mở rộng ra, nâng cao lên Kế thừa là tiếp tục và nâng cao lên
- Tính khách quan của kế thừa văn hóa: được quyết định bởi sự tồn tại và phát triển của đời sống xã hội Lịch sử nhân loại nói chung và lịch sử các cộng đồng nói riêng, về căn bản là 1 quá trình phát triển liên tục các giai đoạn, các thế hệ sau bao giờ cũng phải tiếp nhận, tiếp tục phát triển trên cơ sở những thành tựu, kết quả mà giai đoạn trước đã đạt được nếu như không muốn và không thể làm lại lịch sử từ đầu
- Quan điểm của Mac đã khảng định tính tất yếu ấy của lịch sử, mác viết “lịch sử chẳng qua chỉ là sự nối tiếp lịch sử những thế hệ xã hội riêng rẽ, trong đó mỗi thế hệ đều phải khai thác những vật liệu, những tư bản, những lực lượng sản xuất do tất cả các thế hệ trẻ để lại do đó mỗi thế hệ 1 mặt phải tiếp tục những phương thức hoạt động được truyền lại nhưng trong hoàn cảnh đã hoàn toàn thay đổi và mặt khác lại biến đổi hoàn cảnh bằng hoạt động đã hoàn toàn thay đổi”
- Sự tồn tại và phát triển của nhân loại nói chung phải tuân thủ theo 2 quá trình sau: + Giai đoạn sau, thế hệ sau muốn phát triển phải tiếp nhận những thành tựu văn hóa mà giai đoạn trước, thế hệ trước để lại
+ Các thế hệ trước muốn truyền lại dạy dỗ cho các thế hệ sau thì phải sử dụng và chỉ sử dụng những gì cha ông mình, bản thân mình đã tạo ra đó là tất yếu khách quan
Lê Nin đã nóiViệc dạy dỗ rèn luyện thế hệ trẻ phải xuất phát từ những vật liệu cũ
mà xã hội đã để lại cho chúng ta, chúng ta chỉ có thể xây dựng xã hội mới bằng tổng số các kiến thức, các tổ chức thiết chế bằng các dự trữ nhân lực và vật lực mà
xã hội cũ để lại cho chúng ta
* Nội dung của quy luật: Kế thừa VH chính là kế thừa di sản VH mà cũng là nói
đén vai trò của di sản VH của từng cộng đồng nói riêng và của nhân loại nói chung
- Di sản: Di sản văn hóa là các sản phẩm văn hóa của thời đại trước, giai đoạn trước sáng tạo ra để lại cho giai đoạn sau, thế hệ sau và được thế hệ sau biết đến, khai thác, sử dụng
Trang 11- Cơ cấu của Di sản văn hóa gồm: Di sản văn hóa vật thể(hữu hình); và Di sản văn hóa phi vật thể(vô hình)
- Tính chất của Di sản văn hóa: Có cả tích cực và tiêu cực Tính chất của Di sản văn hóa tùy thuộc vào chủ thể, thời gian không gian, tiêu chí đánh giá tiêu cực hoặc tích cực
- Vai trò của Di sản văn hóa trong quá trình phát triển của văn hóa:
+ Di sản văn hóa là cơ sở nền tảng cho việc XD và tiếp tục phát triển Di sản văn hóa VH đồng thời nó là đối tượng để tiếp thu và tiếp biến thành những sản phẩm mới, những giá trị mới
+ Di sản văn hóa là một bộ phận hợp thành của ĐSXH hiện đại, nó là yếu tố quan trọng trong môi trường văn hóa đương đại của chúng ta
+ Di sản văn hóa lưu giữ những giá trị văn hóa cổ truyền, nó góp phần tạo nên và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc
+ Di sản văn hóa là cơ sở giao lưu tiếp biến văn hóa, giữa văn hóa của dân tộc này với dân tộc khác
+ Di sản văn hóa là chất kích thích sáng tạo giá trị mới, là màng lọc để lựa chọn giá trị mới, là truyền thống của dân tộc phải phát huy phát triển của ta nói riêng, góp phần vào văn hóa chung của nhân loại
+ Di sản văn hóa, là nguồn lực kinh tế, là yếu tố cơ bản để phát triển KHKT, du lịch, dịch vụ và cũn là nguồn cung cấp công nghệ truyền thống, tri thức truyền thống để chúng ta phát triển
Tóm lại: Di sản văn hóa là tài sản vô giá của dân tộc, do vậy ĐCSVN đã nhấn
mạnh nhiệm vụ kế thừa Di sản văn hóa cũng là nhấn mạnh việc xây dựng nền văn hóa mới của chúng ta Di sản văn hóa là tài sản vô giá gắn kết cộng đồng dân tộc, cốt lõi của bản sắc dân tộc, là cơ sở để sáng tạo giá trị mới và giao lưu văn hóa hết sức coi trọng và bảo tồn kế thừa phát huy các giá trị truyền thống bác học và giá trị dân gian, VH cách mạng bao gồm cả VH vật thể và VH phi vật thể
b Quy luật giao lưu – tiếp biến văn hóa
* Khái niệm: Giao lưu – tiếp biến trong tiếng hán – việt dùng để định nghĩa của từ
Aeculluration của khái niệm phương tây
- Quy luật Giao lưu – tiếp biến văn hóa được hiểu là khi 2 nhóm người có văn hóa khác nhau tiếp xúc lâu dài và trực tiếp gây ra những biến đổi mô thức văn hóa ban đầu của 1 hay của 2 nhóm, Giao lưu – tiếp biến được hiểu theo nghĩa hán việt là sự
Trang 12giao nhau, sự tiếp xúc với nhau giữa hai nền, hai kiểu, 2 dòng văn hóa khác nhau dẫn đến sự tiếp thu và biến đổi các yếu tố các cơ cấu của 1 hay 2 nền văn hóa ấy
- Giao lưu – tiếp biến VH là quy luật phổ biến mang tính khách quan của các nền văn hóa trên thế giới của các quốc gia, cộng đồng, dân tộc khi nó tiếp nhận VH Quan điểm của NeRo “không 1 nền văn hóa nào trên thế giới lại tuyệt đối cổ xưa thuần khiết mà không bị ảnh hưởng của nền văn hóa khác”
- Đặc trưng của Giao lưu – tiếp biến VH: các cộng đồng sống trong môi trường khác nhau, điều kiện tự nhiên khác nhaunos sẽ quy định các sản phẩm VH của họ Người ta muốn tồn tại phải có sự trao đổi với nhau, từ sự trao đổi với nhau, từ sự trao đổi kinh tế dẫn đến trao đổi văn hóa, tạo nên các yếu tố truyền thống, bên cạnh sự trao đổi kinh tế văn hóa người ta còn giao tiếp về chính trị - xã hội, hôn nhân
- Trong thời đại ngày nay Giao lưu – tiếp biến văn hóa nó gắn liền với tổng thể các vấn đề của đời sống xã hội, khi nói đến Giao lưu – tiếp biến văn hóa là nói đến sự giao lưu giữa các nền văn hóa, tạo nên sự tiếp xúc văn hóa và do đó Giao lưu – tiếp biến văn hóa đã được diễn ra Từ đó quy luật Giao lưu – tiếp biến văn hóa phát huy tác dụng của nó làm cho 1 số yếu tố văn hóa của cộng đồng người này truyền đến cộng đông người kia, tùy mức độ khác nhau các yếu tố này được tiếp thu, được kết hợp với những yếu tố có sẵn ở bên trong làm biến đổi các yếu tố cũ của 1 hay cả 2 nền văn hóa của các cộng đồng
- Cùng với quy luật kế thừa, quy luật Giao lưu – tiếp biến có giá trị to lớn làm cho văn hóa của các cộng đồng nói riêng và văn hóa nhân loại nói chung vận động và phát triển Nói đến Giao lưu – tiếp biến văn hóa là nói đến 2 yếu tố:
+ Yếu tố nội sinh: là yếu tố bên trong có sẵn hay được nội sinh hóa từ trước có vai trò như điều kiện, cơ sở cho việc tiếp nhận yếu tố bên ngoài, còn là yếu tố để hòa quyện vào yếu tố bên ngoài
+ Yếu tố ngoại sinh: là yếu tố bên ngoài của nền văn hóa khác, nó là đối tượng của việc tiếp thu đồng thời nó là cái kích thích thúc đẩy Giao lưu – tiếp biến để tạo ra cái mới Để phát triển nền văn hóa ta còn phải phát huy vai trò của cả hai yếu tố đó nội sinh và ngoại sinh
- Ngoài hai quy luật cơ bản còn những sự tác động có tính quy luật như: KT - CT, các yếu tố văn hóa như tôn giáo, triết học đạo đức cũng tác động vào văn hóa nói chung để thúc đẩy văn hóa nhưng không phải là quy luật cơ bản
Trang 13BÀI 3 XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA TIÊN TIẾN
ĐẬM ĐÀ BẢN SẮC DÂN TỘC
1 Phương pháp, quan điểm
a Những vấn đề đặt ra
- Vấn đề Nghị quyết TW 5 khóa VIII nhấn mạnh là vấn đề cơ bản nhất đó là sự nghiệp CNH – HĐH đất nước chúng ta trong giai đoạn này Đây là nhiệm vụ to lớn, nặng nề nhiệm vụ chưa từng diễn ra trong lịch sử của chúng ta, nó đòi hỏi phát huy cao độ năng lực tinh thần, trí tuệ, đạo đức của con người Việt Nam, VH Việt Nam
- Trong quá trình phát triển VH của chúng ta, chúng ta phải mở cửa để tiếp thu tiếp biến những thành tựu văn hóa văn minh của nhân loại (tiếp nhận những tiền đề của nhân loại, các thành tựu KHKT, VH để mà phát triển đất nước chúng ta) Muốn tiếp thu được những thành tựu văn hóa văn minh của nhân loại ta cần có 1 nền văn hóa văn minh tương ứng
- Văn háo văn minh bị tràn qua và sẽ là nô lệ cho xu hướng ấy, là bóng mờ của người khác, là bãi thải công nghiệp, văn hóa của nước khác
- Nếu quay lưng lại hay chạy trốn nó sẽ dẫn đến diệt vong VD như VN có dầu thô nếu không biết sử dụng ta chỉ hút dầu thô lên và bán giá rẻ sau đó nhập dầu với giá đắt để sử dụng
- Xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc là 1 trong 6 mục tiêu chiến lược phát triển của đất nước ta.Văn hóa là 1 trong 6 mục tiêu XHCN mà ta xây dựng, không những thế nó là tiền đề là điều kiện thực hiện các mục tiêu khác,
nó còn là chất kết dính các mục tiêu khác để tạo nên mục tiêu tổng hợp Xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc là hiện thực cấp bách mà chúng ta đặt
ra hôm nay là khắc phục sự suy thoái đạo đức, tư tưởng, lối sống, những mặt tiêu cức đang đe dọa đến Đảng và chế độ xã hội
- Xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc ngoài việc tiếp thu tiếp biến những thành tựu văn hóa văn minh của nhân loại vẫn còn áp đặt văn hóa tạo
ra 1 nền văn hóa đồng phục, đem sản phẩm nước này đến nước khác, tiếp nhận mô hình kinh tế xã hội, giá trị văn hóa của các nước mà không có sự lựa chọn sẽ làm mất di khả năng sáng tạo của các quốc gia dân tộc Đây là xu hướng tiêu cực
b Phương hướng mục tiêu, quan điểm chỉ đạo
* Phương hướng mục tiêu