LỄ HỘI VĂN HÓA DÂN GIAN CHÙA HƯƠNG

Nói về văn hóa tâm linh của người Việt không thể không nhắc đếnnhững đền chùa cổ kính, linh thiêng mang nét đẹp đặc trưng, trầm lắng, nơibày tỏ niềm thành kính, biết ơn với người xưa, với tín ngưỡng tôn giáo.Một trong những ngôi chùa cổ, nổi tiếng của nước ta phải kể đến chùaHương _ danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử văn hóa và tín ngưỡng củaViệt Nam. “Hôm nay em đi chùa Hương, hoa cỏ còn mờ hơi sương”. Danhthắng Hương Sơn (chùa Hương) từ lâu là điểm du lịch tâm linh nổi tiếngtrong nước và ngoài nước. Với việc được Thủ tướng Chính phủ công nhậnlà Di tích quốc gia đặc biệt, cùng với việc bảo tồn, huyện Mỹ Đức (HàNội) đang xây dựng các chương trình để phát huy giá trị vùng danh thắngnổi tiếng này. Lễ hội chùa Hương ẩn chứa nhiều giá trị văn hóa đằng saunhững hoạt động nghi thức phức tạp. Tìm hiểu lễ hội chùa Hương để từ đóhiểu được tinh thần của người dân nơi đây và các giá trị liên quan đến lịchsử, văn hóa, tín ngưỡng.2. Mục đích nghiên cứu đề tài:Biết được các trình tự trong lễ hộiLí giải được những quan niệm đằng sau những nghi thức và hoạt độngHiểu được các giá trị gắn với lễ hội.3. Đối tượng nghiên cứu:Lễ hội chùa Hương, bao gồm các nghi lễ, hoạt động phần hội.

TIỂU LUẬN CUỐI KÌ

LỄ HỘI CHÙA HƯƠNG

Trang 1

MỤC LỤC

I TỔNG QUAN 2

1 Lí do chọn đề tài: 2

2 Mục đích nghiên cứu đề tài: 2

3 Đối tượng nghiên cứu: 2

4 Phương pháp nghiên cứu: 2

II NỘI DUNG 3

1 Cơ sở lí luận: 3

1.1 Văn hóa là gì? 3

1.2 Lễ hội là gì? 3

2 Cơ sở thực tiễn: 3

2.1 Địa điểm tổ chức: 3

2.2 Thời Gian: 3

2.3 Chùa Hương: 4

3 Diễn biến phần lễ: 9

3.1 Trước lễ: 9

3.2 Trong lễ: 10

3.2.1 Phần lễ 10

3.2.2 Phần hội 12

4 Sau lễ : 14

5 Chùa Hương trong văn học- nghệ thuật: 16

6 Giá trị của lễ hội: 17

6.1 Giá trị lịch sử: 17

6.2 Giá trị văn hóa: 18

6.3 Giá trị giáo dục: 19

III KẾT LUẬN 20

IV TÀI LIỆU THAM KHẢO 21

Một trong những ngôi chùa cổ, nổi tiếng của nước ta phải kể đến chùa

Hương _ danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử văn hóa và tín ngưỡng của Việt Nam “Hôm nay em đi chùa Hương, hoa cỏ còn mờ hơi sương” Danh thắng Hương Sơn (chùa Hương) từ lâu là điểm du lịch tâm linh nổi tiếng trong nước và ngoài nước Với việc được Thủ tướng Chính phủ công nhận

là Di tích quốc gia đặc biệt, cùng với việc bảo tồn, huyện Mỹ Đức (Hà

Nội) đang xây dựng các chương trình để phát huy giá trị vùng danh thắng nổi tiếng này Lễ hội chùa Hương ẩn chứa nhiều giá trị văn hóa đằng sau những hoạt động nghi thức phức tạp Tìm hiểu lễ hội chùa Hương để từ đó hiểu được tinh thần của người dân nơi đây và các giá trị liên quan đến lịch

sử, văn hóa, tín ngưỡng

2 Mục đích nghiên cứu đề tài:

Biết được các trình tự trong lễ hội

Lí giải được những quan niệm đằng sau những nghi thức và hoạt động

Hiểu được các giá trị gắn với lễ hội

3 Đối tượng nghiên cứu:

Lễ hội chùa Hương, bao gồm các nghi lễ, hoạt động phần hội

4 Phương pháp nghiên cứu:

Phân tích, tổng hợp, cấu trúc và hệ thống các tài liệu, sách, báo và ghi chép

về lễ hội, các lý thuyết để bổ sung cho bài tiểu luận

Trong cuốn “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam”, giáo sư Trần Ngọc Thêm định nghĩa: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình”

1.2 Lễ hội là gì?

Theo tác giả Trần Ngọc Thêm , Lễ hội có hai phần: “ Phần nghĩa mang

lễ tạ ơn và cầu xin thần linh bảo trợ cho cuộc sống của mình và phần hội gồm các trò chơi vui chơi giải trí hết sức phong phú”

Trang 4

Chùa Hương hay còn gọi là Hương Sơn là cả một quần thể văn hóa – tôn giáo Việt Nam, gồm hàng chục ngôi chùa thờ Phật, vài ngôi đền thờ thần, các ngôi đình, thờ tín ngưỡng nông nghiệp, nằm ở xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội, được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ 17 vào thời

kỳ Đàng Trong – Đàng Ngoài, sau đó bị hủy hoại trong kháng chiến chống Pháp năm 1947, sau đó được phục dựng lại năm 1988 do Thượng Toạ Thích Viên Thành dưới sự chỉ dạy của cố Hòa thượng Thích Thanh Chân

Nơi đây gắn liền với với tín ngưỡng dân gian thờ Bà Chúa Ba, theo phật thoại xưa kể lại rằng người con gái thứ ba của vua Diệu Trang Vương nước Hương Lâm tên là Diệu Thiện chính là chúa Ba hiện thân của Bồ Tát Quan Thế Âm, trải qua nhiều thử thách, gian nan với chín năm tu hành bà đã đắc đạo thành Phật để cứu độ chúng sinh

Dưới đôi bàn tay khéo léo của người xưa cùng với những nét đẹp tạo hóa mà thiên nhiên ban tặng, mà vẻ đẹp của chùa Hương mang một dấu ấn rất riêng, đưa ta đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác Quần thể chùa Hương

có nhiều công trình kiến trúc rải rác trong thung lũng suối Yến

Khu vực chính là chùa Ngoài, còn gọi là chùa Trò, tên chữ là chùa Thiên Trù Chùa nằm không xa bến Trò nơi khách hành hương đi ngược suối Yến

từ bến Đục vào chùa thì xuống đò ở đấy mà lên bộ Tam quan chùa được cất trên ba khoảng sân rộng lát gạch Sân thứ ba dựng tháp chuông với ba tầng mái

Trang 5

Đây là một công trình cổ, dáng dấp độc đáo vì lộ hai đầu hồi tam giác trên tầng cao nhất Tháp chuông này nguyên thủy thuộc chùa làng Cao Mật, tỉnh Hà Đông, năm 1980 được di chuyển về chùa Hương làm tháp chuông.Chùa Chính, tức chùa Trong không phải là một công trình nhân tạo

mà là một động đá thiên nhiên

Đền Trình hay còn có tên gọi khác là Ngũ Nhạc Linh Từ là một ngôi đền cổ nằm bên dòng Yến Vĩ, dưới chân núi Ngũ Nhạc, cách bến đò Yến Vĩ 500m Muốn đến được đền Trình du khách phải đi đò hơn 10 phút Theo truyền thuyết kể lại, đền Trình từ xưa là nơi thờ một thần tướng có công đánh đuổi giặc Ân phò vua Hùng Huy Vương

Đến với đền Trình, ngoài việc dâng hương cúng viếng, du khách còn được thư giãn trong không khí thanh tịnh của đền

Phong cảnh núi Ngũ Nhạc cạnh đền Trình cũng rất đẹp để du khách thưởng ngoạn, ngắm cảnh

Trải qua nhiều thế kỷ đá vẫn trơ khan cùng tuế nguyệt Thi sĩ Tản Đà

đã phác thảo bức tranh Hương Sơn;

Chùa Hương trời điểm lại trời tô Một bức tranh tình trải mấy thu, Xuân lại xuân đi không dấu vết

Ai về ai nhớ vẫn thơm tho

Trang 6

Ảnh chụp chùa Hương

Nguồn: baomoi.zadn.vn/w1000_r1/2018_02_21_65_25001439/5477cac61586fcd8a

https://photo-1-597.jpg

Có thể nói cái đẹp của Hương Sơn được tạo nên từ bàn tay khéo léo kì công của con người và sự ban tặng của mẹ thiên nhiên Các ngôi chùa được xây rải rác trên triền núi đá vôi, thấp thoáng bên dưới là những rừng cây xanh thẳm Từ chân núi đi ngược lên hàng ngàn bậc đá cheo leo,hành khách sẽ thắp nhang ở chùa ngoài rồi vào chùa trong, lên chùa Giải Oan, chùa Thiên Mụ,với động hình bồng, động Hương Tích Chùa nào cũng cổ kính uy nghi

ẩn hiện trong làn mờ mờ ảo ảo, tạo nên một bầu không khí huyền bí linh thiêng.Mỗi người đến đây đều mang theo một riêng nhưng tất cả mọi người đều cảm thấy trút bỏ được vướng bận hằng ngày, tất cả đều lâng thoải mái

Trang 7

Trên con đường dốc quanh co, dòng người nối đuôi nhau, già trẻ, gái trai đủ mọi lứa tuổi, miền quê Tất cả mọi người đều có được sự thân quen như người trong nhà trước câu “Nam mô A Di Đà Phật” Hương Sơn có rất nhiều động nhưng lớn nhất, kì thú nhất phải nói đến động Hương Tích Lên đến đây, mọi mệt nhọc đều tan biến hết, trong lòng lâng lâng niềm hứng khởi Nơi đây hoa mơ nở trắng như tuyết điểm, hương thơm thoang thoảng trong gió Tiếng chim ríu rít, tiếng suối róc rách lúc gần lúc xa Đứng tên cửa động, du khách hít căng lồng ngực không khí thơm, trong lành

Được chúa Trịnh Xâm ca ngợi là “Nam Thiên đệ nhất động” Từ bên

ngoài, cửa động như miệng một con rồng khổng lồ ăn sâu vào trong lòng núi Đáy rộng và phẳng có thể chứa được mấy trăm người Ánh đèn nến lung linh huyền ảo Những nhũ đá, cột muôn hình vạn trạng, lấp lánh bảy sắc cầu vồng

Nguồn ảnh: Hành trình tâm linh https://hanhtrinhtamlinh.com/wp-content/uploads/2015/11/dong-huong-

tich-quan-the-di-tich-chua-huong-3.jpg

Trang 8

Muốn tham quan được hết chùa Hương phải mất mấy ngày mới thăm hết được Ngồi trong động Hình Bồng, lắng tai nghe tiếng gió tạo thành tiếng nhạc du dương trầm bổng ta sẽ được đắm mình vào trong cõi mộng Trên đỉnh núi có một tảng đá lớn tương truyền dó là bàn cờ tiên Mỗi năm một lần nơi đây các vị tiên ông thương hay đánh cờ đọ tài cao thấp ở đó Còn có biết bao những sự tích, huyền thoại gắn liền với chùa Hương, tạo thêm cho

vẻ kì bí linh thiêng của chốn phong cảnh hữu tình này

Nói về cảnh sắc chùa Hương linh thiêng, lại mang không khí như trên tiên cảnh, nhà thơ Chu Mạnh Chinh đã thể hiện niềm xúc động khôn xiết của mình khi được đặt chân đến mảnh đất Hương Sơn:

"Bầu trời cảnh bụt Thú Hương Sơn ao ước bấy lâu nay Kìa non non, nước nước, mây mây

Đệ nhất động hỏi rằng đây có phải?

Thỏ thẻ rừng mai chim cúng trái Lững lờ khe yến cá nghe kinh"

Ngày nay, bên cạnh phương tiện di chuyển chính là thuyền thì chính quyền huyện Hương Sơn còn cho xây dựng hệ thống cáp treo hiện đại, nhằm phục vụ cho mục đích đi lại của du khách thập phương và những du khách nước ngoài Từ trên cáp treo nhìn xuống, du khách có thể đón nhận trọn vẹn nhất vẻ đẹp linh thiêng, kì vĩ của chùa Hương Nếu trên đường đi không gian cảnh vật tuyệt vĩ vô thường thì khi đặt chân vào chùa Hương, ta sẽ có một cảm giác khác hẳn, đó chính là không gian linh thiêng của chùa chiền, là

Trang 9

những nén nhang khói nghi ngút trong không gian, những mâm lễ đầy được dâng lên lễ phật

Phật tử bốn phương thành tâm bái lạy khiến cho không gian linh thiêng,

cổ kính Dù có tín ngưỡng hay không nhưng một khi đã đặt chân vào chùa Hương thì mọi người đều có một cảm giác chung nhất đó chính là sự nhẹ nhõm trong tâm hồn Lúc ấy con người trở về với những cảm xúc tự nhiên nhất, những gánh nặng, áp lực của cuộc sống cũng vô thức được buông bỏ Mọi người đều thành tâm cầu xin những thứ tốt đẹp, may mắn cho mình và gia đình bằng sự thành tâm, chân thành nhất Chính những điều kì diệu đó

đã khiến cho chùa Hương là một địa điểm thu hút đông đảo du khách thập phương về đây mỗi năm

3 Diễn biến phần lễ:

3.1 Trước lễ:

Lễ hội chùa Hương là một trong những lễ hội lớn nhất ở khu vực miền Bắc mỗi dịp sau Tết Nguyên Đán, từ ngày mở hội, phật tử kéo về nơi đây nhiều như nước, khiến cho không gian lễ hội vô cùng tấp nập, nhộn nhịp Từ chân núi Hương Sơn lên đỉnh núi phải đi bằng thuyền qua một con kênh nhỏ nhưng dài, uốn lượn vô cùng thi vị, cảnh sắc trên đường đi cũng khiến cho người ta cảm thấy choáng ngợp, ngỡ ngàng và hiểu được lí do vì sao mọi người lại gọi Hương Sơn là mảnh đất Tiên Phật, bởi nó quá đỗi đẹp đẽ, thoát tục Hai bên đường đi chính là những cánh đồng cỏ, những cánh đồng lúa chín vàng làm cho bức tranh Hương Sơn thêm tươi đẹp, rực rỡ

Trang 10

Thời gian khai hội chùa Hương vào ngày mùng 6 tháng giêng hàng năm, ngày này vốn là ngày mở cửa rừng, của người dân địa phương sau này trở thành ngày khai hội Lễ hội kéo dài đến hết tháng 3 âm lịch Lễ hội chính thức diễn ra từ rằm tháng giêng đến hết 18 tháng 2 âm lịch với rất nhiều hoạt động vui chơi vô cùng hấp dẫn

Nhân dân xã Hương Sơn và du khách thập phương khi trẩy hội thường gọi với cái tên dân dã là đi chùa Hương, bởi theo “Truyện Phật Bà chùa Hương” thì nơi đây là nơi tu trì và trác tích của đức Phật Quán Thế Âm Bồ Tát đã được Việt hoá và danh xưng là Phật Bà chùa Hương, nghĩa là: Dấu vết thơm tho Lễ hội chùa Hương trong phần lễ thực hiện rất đơn giản Trước ngày mở hội một ngày, tất cả các đền, chùa, đình, miếu đều khói hương nghi ngút, không khí lễ hội bao trùm cả xã Hương Sơn

3.2 Trong lễ:

3.2.1 Phần lễ

Lễ thực hiện rất đơn giản, có nghiêng về "thiền" Nhưng ở chùa ngoài lại thờ các vị sơn thần thượng đẳng với đủ màu sắc của đạo giáo Đền Cửa Võng là "chân long linh từ" thờ bà chúa Thượng Ngàn, là người cai quản cả vùng rừng núi xung quanh với cái tên là "tì nữ tuý Hồng" của sơn thần tối cao Chùa Bắc Đài, chùa Tuyết Sơn, chùa Cả và đình Quân thờ ngũ hổ và tín ngưỡng cá thần

Ở trong chùa Trong có lễ dâng hương, gồm hương, hoa, đèn, nến, hoa quả và thức ăn chay Lúc cúng có hai tăng ni mặc áo cà sa mang đồ lễ chay đàn rồi mới tiến dùng đồ lễ lên bàn thờ Trong lúc chay đàn, hai vị tăng ni múa rất dẻo và đẹp mắt qua những động tác ít thấy ở mọi nơi

Trang 11

Từ ngày mở hội cho đến hết hội, chỉ thỉnh thoảng mới có sư ở các chùa trên đến gõ mõ tụng kinh chừng nửa giờ tại các chùa, miếu, đền Còn hương khói thì không bao giờ dứt

Về phần lễ có nghiêng về "thiền" nhưng ở chùa ngoài lại thờ các vị sơn thần thượng đẳng với đủ màu sắc của đạo giáo

Đền Cửa Vòng là "chân long linh từ” thờ bà chúa Thượng Ngổn, là người cai quản cả vùng rừng núi xung quanh với cái tên là "tì nữ tuý Hồng" của sơn thần tối cao Chùa Bắc Đài, chùa Tuyết Sơn, chùa Cả và đình Quân thờ ngũ hổ và tín ngưỡng cá thần

Hầu hết các du khách đi đến với chùa Hương vào dịp đầu xuân đều có một mục đích chung là dâng lên một lời nguyện cầu, một nén tâm hương Tại nơi đây, du khách có thể dâng lên những lời nguyện cầu của đời sống chân thực, cầu mong sự sinh sôi nảy nở, ước mong cuộc sống đầy đủ

Nhà nông cầu mong mình làm ruộng gạo vun lên thành đụn gạo trắng như ngọc, người buôn bán mong sao có lãi, có lời, tiền của như cây vàng, cây bạc Ai muốn con trai thì xoa đầu núi cậu, ai ước con gái thì xoa đầu núi cô Còn người bệnh thì tin rằng những giọt nước từ bầu sữa tiên (vú mẹ) sẽ trợ thêm sức mạnh cho người mau khỏe Đó thực là những tín ngưỡng của người lao động Nơi đây không có chỗ cho những ai cầu vinh hoa danh vọng, chức tước, quyền hành

Trang 12

3.2.2 Phần hội

Chùa Hương là một danh thắng nổi tiếng, không chỉ bởi cảnh đẹp mà

nó còn là một nét đẹp văn hóa tín ngưỡng đạo phật của người dân Việt Nam Không giống bất kỳ nơi nào, Chùa Hương là một tập hợp nhiều đền chùa hang động gắn liền với núi rừng, và trở thành một quần thể thắng cảnh rộng lớn, với một kiến trúc hài hòa giữa thiên nhiên và nhân tạo Tạo hóa đã khéo bày đặt cho nơi đây núi non sông nước hiền hòa và rồi con người đã thổi hồn vào những điều kỳ diệu đó nó trở lên lung linh, sinh động và nhiều màu sắc Chính điều đó đã tạo nên một nét văn hóa của dân tộc, đó là nét văn hóa tín ngưỡng đạo phật Có lẽ đã trải qua nhiều thế kỷ, nét văn hoá đã in đậm vào trong tâm thức của mỗi con người Việt Nam ta khi đến với Chùa Hương, để rồi những tao nhân mặc khách hàng năm lại nô nức về đây với mong muốn được thắp một nén tâm hương, để thoả ước nguyện của mình Trước một danh thắng như vậy các vị Vua Chúa và các vị nho nhã đã không tiếc lời thán phục Năm 1770 khi Chúa Trịnh Sâm tuần thú Hương Sơn có đề khắc năm chữ lên cửa động Hương Tích “Nam Thiên Đệ Nhất Động ” (Động Đẹp Nhất Trời Nam), kỳ sơn tú thủy” (núi non đẹp lạ) và còn rất nhiều những thi nhân tới đây đã đề bút như: Chu Mạnh Trinh, Cao Bá Quát, Xuân Diệu Chế Lan Viên, Hồ Xuân Hương

Khi đến tham quan chùa Hương, du khách còn được hòa mình vào những hoạt động văn hóa, lễ hội tại nơi đây Lễ hội chùa Hương là nơi hội

tụ sinh hoạt văn hóa dân tộc độc đáo như bơi thuyền, leo núi và các chiếu hát chèo, hát văn,…

Trang 13

Nhắc đến chùa Hương, người ta sẽ nghĩ ngay đến thuyền đò, đây là một phương tiện đi lại chính trong lễ hội Du khách có thể coi ngồi thuyền là một thú vui tao nhã, vãng cảnh lạc vào non tiên cõi Phật Vào những ngày hội chính, hàng loạt những con thuyền đua nhau trên dòng suối Yến Đây là một hoạt động giải trí không thể thiếu trong lễ hội

Rời bến đò, du khách đến với các hoạt động leo núi đặc sắc của khu di tích

Du khách có thể leo bộ lên những bậc thang dẫn đến động Hương Tích, chùa Trong Cảm giác thật tuyệt vời nếu bạn chinh phục từng bậc thang lên xuống vào động Hương Tích Lựa chọn hình thức đi bộ hay cáp treo không thể hiện

sự tôn kính mà thể hiện từ tâm của hành khách đến chùa Hương

Khi đi dọc bến đò hoặc đặt chân lên mảnh đất tâm linh bạn sẽ gặp những làn điệu dân ca hát chèo hoặc hát sẩm trên từng mái nhà tranh Những làn dân ca cứ in sâu vào lòng du khách thập phương nếu đã một lần đến đây Hãy dành cho mình những phút giây tuyệt vời nhất khi hòa mình vào những làn điệu dân ca, điệu hò truyền thống ấy

Ban tổ chức lễ hội Chùa Hương cho biết, mùa lễ hội 2019, đã có hơn một triệu lượt khách thập phương về trẩy hội Chùa Hương ( Theo tổng kết của tổng cục du lịch)