ĐỀ CƯƠNG ÔN TẬP TRIẾT HỌC MÁC LÊNIN

Chống lại tất cả các quan điểm của chủ nghĩaduy tâm về phạm trù vật chất: Khẳng định vật chất có trước, ý thức có sau,vật chất là nguồn gốc của ý thức, quyết định ý thức khắc phục quan đ

ĐỀ CƯƠNG ÔN TẬP TRIẾT HỌC MÁC LÊNIN

● CHƯƠNG II

Câu 1: Anh/ chị hãy phân tích định nghĩa vật chất của Lênin và rút ra

ý nghĩa phương pháp luận?

Như chúng ta đã biết, vật chất là một phạm trù nền tảng của chủnghĩa duy vật triết học Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, xung quanh vấn

đề này luôn diễn ra những cuộc đấu tranh không khoan nhượng giữa chủnghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm Bản thân quan điểm của chủ nghĩaduy vật về phạm trù vật chất cũng trải qua lịch sử lâu dài, gắn liền vớinhững tiến bộ của khoa học và thực tiễn

Các quan niệm về vật chất của các nhà duy vật trước Mác hoặc đồngnhất vật chất với các dạng vật chất cụ thể (triết học duy vật cổ đại) hoặcđồng nhất vật chất với các dạng vật chất cụ thể và tính chất của chúng (triếthọc duy vật thế kỷ XVII-XVIII) Ở phương Đông quan niệm rằng vật chất

là kim, mộc, thủy, hoả, thổ hay đó chính là âm dương ngũ hành Còn ởphương Tây, các triết gia quan điểm rằng đó là nước, lữa, có thể là khôngkhí hoặc là nguyên tử Trong quan điểm của Đêmôcrít, nguyên tử là vậtchất không màu, không mùi, và là hạt nhỏ bé nhất, không thể nào phânchia được Ông được coi là đỉnh cao trong triết học Hy Lạp cổ đại ởphương Tây và ông cho rằng, vật chất là nguyên tử Tuy nhiên, các phátminh của vật lý học cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX đã bác bỏ quan niệmđồng nhất vật chất với các dạng cụ thể của vật chất hoặc với thuộc tính củavật chất của các nhà triết học duy vật cổ đại và cận đại Tia X- là sóng điện

từ có bước sóng rất ngắn; sau khi bức xạ ra hạt Anpha, nguyên tố Uranichuyển thành nguyên tố khác; điện tử là một trong những thành phần tạonên nguyên tử; khối lượng của các điện tử tăng lên khi vận tốc của điện tửtăng Trong bối cảnh đó, chủ nghĩa duy tâm nhảy vào tấn công Chủ nghĩaduy tâm cho rằng nguyên tử đã biến mất rồi, không còn nữa Thế giới củachúng ta chỉ có một thứ đó là ý thức, ý thức là cái số một quyết định vậtchất, vật chất là cái số hai Điều này đòi hỏi khắc phục “cuộc khủnghoảng” phương pháp luận của vật lý; tạo đà cho phát triển tiếp theo củanhận thức duy vật biện chứng về vật chất, về những tính chất cơ bản của nó

Lênin đã đưa ra dựa vào các phát minh về thực vật, thiên văn và địa

lý Lênin cũng dựa vào định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng.Lênin đã kết luận rằng nguyên tử không biến mất, nguyên tử chỉ chuyển từđằng này sang dạng khác Định nghĩa vật chất của V.I.Lênin “Vật chất làmột phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho

con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại,phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác” Trong định nghĩa này,Lênin đã đưa ra ba nội dung:

Thứ nhất, vật chất là một phạm trù triết học” Đó là một phạm trùrộng và khái quát nhất, ko thể hiểu theo nghĩa hẹp như các khái niệm vậtchất thường dùng trong các lĩnh vực khoa học cụ thể hoặc đời sống hằngngày

Thứ hai, vật chất là toàn bộ thực tại khách quan, tác động vào cảmgiác của con vật Đó cũng chính là tiêu chuẩn để để phân biệt cái gì là vậtchất và cái gì ko phải là vật chất Thực tại khách quan được đem lại chocon người trong cảm giác, tồn tại ko lệ thuộc vào cảm giác Điều đó khẳngđịnh thực tại khách quan (vật chất) là cái có trước (tính thứ nhất), còn cảmgiác (ý thức) là cái có sau (tính thứ hai) Vật chất tồn tại ko lệ thuộc vào ýthức

Thứ ba, thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảmgiác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh Điều đó nóilên "thực tại khách quan” (vật chất) được biểu hiện thông qua các dạng cụthể, bằng “cảm giác” (ý thức) con người có thể nhận thức được Và “thựctại khách quan” (vật chất) chính là nguồn gốc, nội dung khách quan của

“cảm giác” (ý thức)

Định nghĩa của Lênin về vật chất đã giải quyết được cả hai mặt củavấn đề cơ bản của triết học theo lập trường của chủ nghĩa duy vật biệnchứng Thế giới quan duy vật biện chứng xác định được vật chất trong lĩnhvực xã hội; đó là tồn tại xã hội quy định ý thức xã hội, kinh tế quy địnhchính trị v.v và tạo cơ sở lý luận cho các nhà khoa học tự nhiên, đặc biệt làcác nhà vật lý vững tâm nghiên cứu thế giới vật chất

Từ những nội dung định nghĩa vật chất của Lênin, ta rút ra được ýnghĩa phương pháp luận Chống lại tất cả các quan điểm của chủ nghĩaduy tâm về phạm trù vật chất: Khẳng định vật chất có trước, ý thức có sau,vật chất là nguồn gốc của ý thức, quyết định ý thức (khắc phục quan điểm

về vật chất của chủ nghĩa duy vật cổ và cận đại về vật chất), song ý thức cóthể tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người

Vì vậy, con người phải tôn trọng khách quan, đồng thời phát huy tính năngđộng chủ quan của mình Khẳng định ý thức con người có khả năng nhậnthức được thế giới vật chất (chống lại thuyết không thể biết và hoài nghiluận)

Giúp phân biệt vật chất với tư cách triết học nó sẽ khác với vật chấtcủa chuyên nghành Vật chất của chuyên ngành trong lĩnh vực vật lý học lànguyên tử, điện tử Vật chất trong lĩnh vực hóa học là phân tử Vật chấttrong lĩnh vực sinh học là tế bào, hồng cầu, bạch cầu Trong mỗi lĩnh vựcđều vật chất riêng, nhưng vật chất bao trùm nhất, hết tất cả mọi thứ là vậtchất của triết học Vật chất của chuyên nghành là đi vào cái cũ thể, còn vậtchất triết học là nó chỉ bao quát, trừu tượng, để chỉ mọi dạng vật chất trong

vũ trụ chứ không riêng gì một dạng của vật chất

Đấu tranh khắc phục triệt để tính chất trực quan, siêu hình, máy móc

và những biến tướng của nó trong quan niệm về vật chất của các nhà triếthọc tư sản hiện đại Do đó, định nghĩa này cũng đã giải quyết được sựkhủng hoảng trong quan điểm về vật chất của các nhà triết học và khoa họctheo quan điểm của chủ nghĩa duy vật siêu hình

Khẳng định thế giới vật chất khách quan là vô cùng, vô tận, luôn vậnđộng và phát triển ko ngừng, nên đã có tác động cổ vũ, động viên các nhàkhoa học đi sâu nghiên cứu thế giới vật chất, tìm ra những kết cấu mới,thuộc tính mới và những quy luật vận động của vật chất để làm phong phúthêm kho tàng tri thức của nhân loại

Câu 2: Anh/chị hãy vận dụng mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và

ý thức để chứng minh nhận định sau:” Mọi chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước phải xuất phát từ thực tế và tôn trọng quy luật khách quan.

Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quanđược đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng tachép lại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác

Còn ý thức theo chủ nghĩa duy vật biện chứng dựa trên cơ sở lýluận phản ánh: về bản chất, coi ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quanvào trong bộ óc con người một cách năng động, sáng tạo Ý thức là hìnhảnh chủ quan của thế giới khách quan “ Ý thức không bao giờ có thể là cái

gì khác hơn là sự tồn tại được ý thức

Theo quan điểm triết học Mác – Lênin, vật chất và ý thức có mốiquan hệ biện chứng, trong đó vật chất quyết định ý thức, còn ý thức tácđộng tích cực trở lại vật chất Chủ nghĩa duy vật biến chứng còn khẳngđịnh trong mối quan hệ giữa vật chất và ý thức thì: vật chất có trước, ý thức

có sau, vật chất là nguồn gốc của ý thức, quyết định ý thức, song ý thức cóthể tác động trở laị vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người

Để chứng minh rõ ràng hơn cho mối quan hệ giữa vật chất và ý thức ta điqua hai yếu tố Yếu tố thứ nhất là vật chất quyết định ý thức Vai trò quyếtđịnh của vật chất đối với ý thức được thể hiện trên mấy khía cạnh sau Thứnhất, vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức Trong thiên văn học, người

ta đã khám phá được lịch sử ra đời của Trái Đất Trái Đất được hình thành

từ cách đây 3- 7 triệu năm Từ những vụ nổ Big Bang, từ những khi vậtchất chưa có sự sống tiến hóa thành vật chất có sự sống, hình thành vũ trụ,hình thành Trái Đất và hàng triệu năm sau đó con người mới xuất hiện, màcon người là kết quả của một quá trình phát triển tự nhiên, tiến hóa lâu dài,phức tạp của giới tự nhiên, của thế giới vật chất Và một điều tất nhiên từ

đó, ý thức chính là một thuộc tính của bộ phận con người cũng do giới tựnhiên, vật chất sinh ra

Khi con người xuất hiện thì bộ não của nó là một dạng vật chất đặcbiệt, có tổ chức cao nhất, là cơ quan phản ánh để hình thành ý thức Ý thứctồn tại phụ thuộc vào hoạt động thần kinh của bộ não trong quá trình phảnánh để hình thành ý thức Ý thức tồn tại phụ thuộc vào hoạt động thần kinhcủa bộ não trong quá trình phản ánh hiện thực khách quan Sự vận độngcủa thế giới vật chất là yếu tố quyết định sự ra đời của cái vật chất có tưduy là bộ óc con người

Những thứ thế giới khách quan tác động đến bộ não con người Từ

đó thì ý thức con người mới từng bước từng bước được hình thành Đóchính là nguồn gốc của ý thức

Thứ hai, vật chất quyết định nội dung của ý thức Vật chất như thếnào thì nó phản ánh vào ý thức của chúng ta như thế đó Ý thức suy chocùng đều là phản ánh hiện thực khách cho dù nó ở bất kỳ hình thức nào.Nội dung của nó chính là kết quả của sự phản ánh trong bộ não con người.Ông Feuerbach đã từng nói “Người ở nhà giàu suy nghĩ sẽ khác người ởtúp lều tranh” Điều này ông Feuerbach muốn cho chúng ta biết rằng điềukiện vật chất như thế nào thì nó sẽ tác động vào ý thức như thế đó Tư duycủa người giàu thì khi họ cầm một số tiền trong tay họ luôn muốn nghĩcách để làm sao có thể biến những tờ tiền nhỏ thành nhiều tờ tiền lớn thậmchí là gấp trăm gấp ngàn lần số tiền ban đầu, tiền biến ra tiền Trong khichúng ta, điển hình là các bạn sinh viên, hàng ngày cũng cầm với số tiền ấytrong tay nhưng chúng ta chỉ có thể nghĩ được rằng hôm nay chúng ta ăn gì,chúng ta tiêu số tiền số sao cho hợp lý Và một điều dĩ nhiên, khi điều kiệnvật chất thay đổi thì sớm hay muộn thì ý thức cũng sẽ thay đổi theo Hoặcđiển hình là một cô vợ trong gia đình, khi họ là một người nội trọ tiếp xúc

chỉ quanh quẩn 4 bức tường, vật chất của cô ấy chỉ 4 bức tường chỉ trongmột ngôi nhà hàng ngày suy nghĩ hôm nay ăn gì làm gì, việc nhà, bếp núc,con cái, các thứ, dần dần thì ý thức của họ cũng sẽ thay đổi theo, trở thànhmột người phụ nữ xuề xòa, đầu xù tóc thì rối, da dẻ nhợt nhạt, và dần dầnngười chồng bên cạnh cũng sẽ cảm thấy chán ngấy, họ đem ngoại hình của

vợ mình ra so sánh với các cô ngoài xã hội, xinh đẹp và tài năng, nhưngkhi người vợ đi làm, bước ra ngoài xã hội, khi đó vật chất đã thay đổi, thì ýthức cũng sẽ thay đổi theo, bây giờ cô có nhu cầu làm đẹp bản thân đểbước ra đường, cô có thể kiếm ra tiền mà không cần phụ thuộc bất kì ai.Hoặc giống như một câu nói chúng ta thường nghe “ giàu thì đổi bạn màsang thì đổi vợ”

Thứ ba là vật chất quyết định bản chất của ý thức Thực chất phảnánh và sáng tạo là hai thuộc tính không thể tách rời trong bản chất của ýthức Nhưng sự phản ánh của con người không phải là “soi gương”, “ chụpảnh” hoặc là “phản ánh tâm lí” như con vật mà là phản ánh tích cực, tựgiác, sáng tạo thông qua thực tiễn Nếu chủ nghĩa duy vật cũ xem xét thếgiới vật chất như những sự vật, hiện tượng cảm tính, thì chủ nghĩa duy vậtbiện chứng xem thế giới vật chất là thế giới của con người hoạt động thựctiễn Chính thực tiễn là hoạt động vật chất có tính cải biến thế giới của conngười – là cơ sở để hình thành và phát triển ý thức trong đó ý thức của conngười vừa phản ánh, vừa sáng tạo, phản ánh để sáng tạo và sáng tạo trongphản ánh

Thứ tư, vật chất quyết định sự vận động, phát triển của ý thức Mọi

sự tồn tại và phát triển của ý thức đều gắn liền với quá trình biến đổi củavật chất Vật chất thay đổi thì sớm hay muộn ý thức cũng sẽ thay đổi theo.Khi con người ngày càng phát triển cả thể chất và tinh thần thì điều tấtnhiên ý thức cũng sẽ phát triển cả về nội dung và hình thức phản ánh của

nó Một bằng chứng cho điều đó chính là sự văn minh trong đời sống xãhội ngày càng cao và khoa học thì ngày càng phát triển

Và yếu tố thứ hai chính là ý thức có tính độc lập tương đối và tácđộng trở lại vật chất Ý thức tác động trở lại vật chất theo 2 xu hướng: một

là tích cực, và hai là hạn chế Tích cực là khi ý thức phản ánh đúng điiềukiện của vật chất và nó sẽ giúp chúng ta đưa ra các dự báo, dự toán chínhxác Và ngược lại, khi ý thức phản ánh sai lệch điều kiện của vật chất thì

nó sẽ làm cho chúng ta có những tính toán sai lầm Bởi vì ý thức có tínhđộc lập tương đối, ý thức là một dạng vật chất đặc biệt, bộ não chúng ta cónhiệm vụ ra lệch cho các cơ quan cảm giác phải thu nhận thông tin, xử lý

và phân loại thông tin Ví dụ như Bác Hồ được mọi người công nhận cókhả năng nhìn người rất giỏi Điển hình như Bác có thể nhìn ra được tiềmnăng trong ông Dương Quang Lễ ( Trần Đại Nghĩa ) và mời ông về giúpsức cho đất nước Dù khi đó đất nước đang rất khó khăn, ông DươngQuang Lễ vẫn vì dân tộc chấp nhận hi sinh những danh hoa ở xứ người mà

về quê hương cống hiến Bác đã tìm ra được nhân tài của đất nước, ngườihết mình vì nghĩa lớn với đất nước Điều cho cho thấy nhìn nhận của Bác,

ý thức của Bác đã tác động lại vật chất một cách tích cực nhất, đưa ra nhậnđịnh chính xác nhất để giúp đất nước lúc khó khăn bấy giờ

Từ mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trong triết học Mác – Lênin

và từ bao kinh nghiệm thành công và thất bại trong quá trình lãnh đạo cáchmạng, Đảng Cộng sản Việt Nam đã rút ra bài học quan trọng cũng chính là

ý nghĩa của phương pháp luận “Mọi đường lối, chủ trương của Đảng phảixuất phát từ thực tế, tôn trọng quy luật khách quan” Vì vật chất quyết định

ý thức, ý thức là sự phản ánh vật chất, cho nên trong nhận thức phải bảođảm nguyên tắc “tính khách quan của sự xem xét” và trong hoạt động thựctiễn phải luôn luôn xuất phát từ thực tế, tôn trọng và hành động theo cácquy luật khách quan Thứ hai, vì ý thức có tính độc lập tương đối, tác độngtrở lại vật chất thông qua hoạt động của con người, cho nên cần phải pháthuy tính tích cực của ý thức đối với vật chất bằng cách nâng cao năng lựcnhận thức các quy luật khách quan và vận dụng chung trong hoạt độngthực tiễn của con người, hạn chế mặt tiêu cực của ý thức Cần phải chốnglại bệnh chủ quan duy ý chí cũng như thái độ thụ động, chờ đợi vào điềukiện vật chất, hoàn cảnh khách quan Điển hình là trước 1986, đường lối,chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đưa ra chính là ưu tiên côngnghiệp nặng nhưng lại không xuất phát từ thực tế tình hình nước ta lúc bấygiờ, mọi xuất phát điểm là 0, do đó dẫn đến 10 năm nước ta khủng hoảngkinh tế trầm trọng, nhân dân thì đói nghèo Đến năm 1986, nước ta đã nhậnthức lại đổi từ ưu tiên công nghiệp nặng sang ưu tiên công nghiệp nhẹ nhưcác mặt hàng lương thực thực phẩm, hàng tiêu dùng, hàng xuất khẩu Việcnày hoàn toàn xuất phát từ thực tiễn của Việt Nam, nước ta có đủ điều kiện

để phát triển lương thực thực phẩm như Đồng bằng Sông Hồng, Đồngbằng Sông Cửu Long, … nhân dân có nhiều kinh nghiệm về nông nghiệpnhư trồng lúa nước Việc này cũng không đòi hỏi vốn phải nhiều hay cơ sở

hạ tầng, khoa học kĩ thuật hiện đại Khi ta ưu tiên phát triển công nghiệpnhẹ thì nó tạo cơ sở tạo điều kiện có thể từng bước ưu tiên phát triển côngnghiệp nặng Với sự thay đổi này, nó được xuất phát từ thực tế, tôn trọngqui luật khách quan thì nó đã giúp đưa đất nước ta thoát khỏi khủng hoảng,

thoát khỏi một nước đói ăn triền miên, vươn mình trở thành nước đứng thứhai thế giới về xuất khẩu gạo, từng bước vào tổ chức Asian, WTO, khẳngđịnh vị thế của Việt Nam.

Câu 3: Anh/chị hãy phân tích nội dung của 2 nguyên lý của phép biện chứng duy vật Từ 2 nguyên lý anh/ chị rút ra cho bản thân được ý nghĩa phương pháp luận như thế nào?

Như chúng ta đã biết, phép biện chứng duy vật được xây dựng trên cơ

sở một hệ thống những nguyên lý những phạm trù cơ bản những quy luậtphổ biến phản ánh đúng đắn hiện thực Trong hệ thống đó nguyên lý vềmối liên hệ phổ biến và nguyên lý về sự phát triển là hai nguyên lý kháiquát nhất Vì thế Ph.Ăngghen đã định nghĩa phép biện chứng chẳng quachỉ là môn khoa học về những quy luật phổ biến của sự vận động ảnh và sựphát triển của tự nhiên của xã hội loài người và của tư duy

Thứ nhất nguyên lý về mối liên hệ phổ biến: mọi sự vật hiện tượngtồn tại luôn có mối quan hệ tác động qua lại chuyển hóa lẫn nhau, không có

sự vật hiện tượng nào mà chỉ tồn tại một cách độc lập, tách rời nhau, từ đórút ra được bài học thực tế rằng muốn nhận xét đúng một sự việc hoặc sựvật hiện tượng ảnh ảnh cần phải xem xét chúng ở các mặt các phương diện

và yếu tố để đánh giá chính xác tránh quan điểm phiến diện chỉ nhìn vàomột sự việc mà đánh giá chung cho toàn bộ Điển hình đó là câu chuyệnthầy bói xem voi đồng thời cần phải đặt các sự việc hoặc sự vật hiện tượng

đó trong những điều kiện hoàn cảnh lịch sử khác nhau để đánh giá Điểnhình là khi đưa ra phản ánh cho một kẻ phạm tội trộm cắp cần phải xem xétrằng tiền sử của người đó đã từng phạm tội hay chưa nếu chưa thì lý do gì

mà người đó phạm tội, có thể vì lý do đang túng thiếu cần tiền chữa bệnhcho con để thực hiện hành vi chẳng hạn từ đó mới xem xét giảm án thíchhợp cho người này

Thứ hai nguyên lý về sự phát triển, mọi sự vật hiện tượng luôn tồn tạitrong trạng thái vận động và phát triển theo đường xoắn ốc cái mới ra đờithay thế cái cũ trên cơ sở cái cũ nhận thức được nguyên lý này bạn cầnphải hiểu rằng mọi thứ luôn cần phải có thời gian tích lũy khi tích lũy đạtđến một mức độ nhất định đòi hỏi bạn phải bước tiến một bậc mới tiến bộhơn phát triển hơn Từ đó cần phải tránh tâm lý ù lì, không chấp nhận sựphát triển như một quy luật tất yếu hoặc nôn nóng chưa tích lũy đủ màmuốn tiến lên bậc mới

Quan điểm toàn diện phát triển và lịch sử cụ thể là những quan điểm

cơ bản thuộc về phương pháp luận của phép biện chứng duy vật Chúng

được xây dựng trên cơ sở lý giải theo quan điểm duy vật biện chứng vềtính khách quan tính phổ biến và tính đa dạng phong phú của các mối liên

hệ và sự phát triển của tất cả các sự vật hiện tượng trong tự nhiên xã hội và

tư duy

Về quan điểm toàn diện, ta thấy từ tính khách quan và phổ biến củacác mối liên hệ đã cho thấy trong hoạt động nhận thức và thực tiễn cầnphải có quan điểm toàn diện Quan điểm toàn diện đòi hỏi trong nhận thức

và xử lý các tình huống thực tiễn cần xem xét sự vật trong mối liên hệ biệnchứng qua lại giữa các bộ phận, giữa các yếu tố, giữa các mặt của chính sựvật và trong sự tác động qua lại giữa sự vật đó với các sự vật khác Chỉ trên

cơ sở đó mới có thể nhận thức đúng về sự vật và xử lý có hiệu quả các vấn

đề của đời sống thực tiễn như vậy, quan điểm toàn diện đối lập với quanđiểm phiến diện, siêu hình trong nhận thức và thực tiễn Lênin đã cho rằng:

“Muốn thực sự hiểu được sự vật, cần phải nhìn bao quát và nghiên cứu tất

cả các mặt, tất cả các mối liên hệ “và quan hệ giao tiếp” của sự vật đó”.Thật vậy, từ chính thực tiễn thực tế của đại dịch COVID-19 mà Đảng, Nhànước ta đã đề ra biện pháp phù hợp để đối phó, có cái nhìn bao quát trên tất

cả các mặt không phiến diện Cụ thể, số lượng bệnh nhân tăng lên đã tạo ramối quan tâm lớn trong cộng đồng Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã chỉđạo các biện pháp ngăn chặn và chống lại sự lây lan của bệnh sang ViệtNam, cũng như cảnh báo công dân Việt Nam tránh đến các khu vực códịch Trong tháng 2 và tháng 3 năm 2020, Bộ Giáo dục và Đào tạo đình chỉtất cả hoạt động của các trường học trên toàn quốc như một phần của cácbiện pháp kiểm dịch chống lại sự lây lan của virus Ngoài ra, Bộ Giáo dụccũng đã di dời khung thời gian năm học và kỳ thi THPT quốc gia lại đểphù hợp với tình hình nghỉ học tránh dịch Phó thủ tướng Vũ Đức Đamcũng nhấn mạnh tinh thần "không được chủ quan, lơ là", phải "lường trướcnhiều khả năng biến động tiêu cực của dịch để có giải pháp ứng phó thíchhợp Ta thấy, trong hoạt động nhận thức và thực tiễn cần phải xem xét sựviệc trên nhiều mặt trong nhiều mối quan hệ của nó Thực hiện điều này sẽgiúp cho chúng ta tránh được hoặc hạn chế được sự tính diện siêu hình,máy móc, một chiều trong nhận thức cũng như trong việc giải quyết cáctình huống thực tiễn nhờ đó tạo ra khả năng nhận thức đúng được sự vậtnhư nó vốn có trong thực tế và xử lý chính xác có hiệu quả đối với các vấn

đề thực tiễn Ví dụ khi phân tích bất cứ một đối tượng nào chúng ta cầnvận dụng lý thuyết hệ thống tức là xem xét nó được cấu thành từ những

yếu tố bộ phận nào với những mối quan hệ ràng buộc và tương tác nào từ

đó có thể phát hiện ra thuộc tính chung của hệ thống vốn không có ở mỗiyếu tố ố mặt khác cũng cần phải xem xét sự vật ấy trong tính mở của nó nótức là xem xét nó trong mối quan hệ với các hệ thống khác với các yếu tốtạo thành môi trường vận động phát triển của nó

Tiếp theo về nội dung chính của quan điểm phát triển Trong nhận thức

và thực tiễn cần phải xem xét sự vật theo một quá trình không ngừng thayđổi về chất ở trình độ cao hơn qua sự biểu hiện của nó ở các giai đoạn, cáchình thái xác định, nhờ đó giúp cho chúng ta nhận thức được sự vật theomột quá trình không ngừng phát triển của nó Cũng từ đó có thể dự báođược giai đoạn, hình thái phát triển trong tương lai của nó Ví dụ, C Mác

đã đứng trên quan điểm phát triển đế phân tích sự phát triển của xã hội loàingười qua các hình thái tổ chức kinh tế - xã hội hoặc ông đã đứng trênquan điểm đó để phân tích lịch sử phát triển của các hình thái giá trị: từhình thái trao đổi ngẫu nhiên đến hình thái cao nhất của nó là hình thái tiềntệ, Quan điểm phát triển luôn đặt sự vật, hiện tượng theo khuynh hướng đilên Phát triển là một quá trình biện chứng, bao hàm tính thuận nghịch, đầymâu thuẫn, vì vậy đòi hỏi chúng ta phải nhận thức được tính quanh co,phức tạp của sự vật, hiện tượng trong quá trình phát triển Xem xét sự vật,hiện tượng trong quá trình phát triển cần phải đặt quá trình đó trong nhiềugiai đoạn khác nhau, trong mối quan hệ biện chứng giữa quá khứ, hiện tại

và tương lai trên cơ sở khuynh hướng phát triển đi lên Đồng thời, phảiphát huy vai trò nhân tố chủ quan của con người để thúc đẩy quá trình pháttriển của sự vật, hiện tượng theo đúng quy luật Ta thấy đại dịch COVID-

19 ban đầu chỉ xuất hiện trong một thành phố của Trung Quốc, rồi sau đólây lan qua nhiều nơi khác trong đó có Việt Nam Trong tương lai, dịchbệnh vẫn sẽ lây lan và phát triển Nó sẽ trở nên nguy hiểm hơn khi chúng

ta không nắm được bản chất phức tạp của dịch bệnh Hay khi chúng ta có

tư tưởng bảo thủ, trì trệ, định kiến, đối lập với sự phát triển, lơ là cho rằngdịch bệnh sẽ không quá nguy hiểm Tư tưởng sống chết có số, ai chết mặc

ai khiến ta chủ quan, không thừa nhận sự phát triển của dịch bệnh, chính tưtưởng đó rất dễ đẩy ta rơi vào sai lầm và nhận hậu quả đáng tiếc Nếuchúng ta nhận thức được sự phát triển của dịch bệnh là một con đường đầyphức tạp, khó lường trước được điều gì thì chúng ta sẽ tránh được 2khuynh hướng là chủ quan, khinh thường và bi quan, giao động Chúng ta

sẽ dễ dàng khắc phục được dịch bệnh

Cuối cùng nội dung chính của quan điểm lịch sử cụ thể Trong nhậnthức và thực tiễn cần phải xem xét sự vật trong các mối quan hệ và tình

huống xác định, các giai đoạn vận động, phát triển xác định; cũng tức là:khi nhận thức và xử lý các tình huống thực tiễn cần phải tránh quan niệmchung chung trừu tượng, thiếu tính xác định lịch sử cụ thể; tránh chiếttrung, ngụy biện Quan điểm lịch sử - cụ thể yêu cầu trong việc nhận thức

và xử lý các tình huống trong hoạt động thực tiễn cần phải xét đến nhữngtính chất đặc thù của đối tượng nhận thức và tình huống phải giải quyếtkhác nhau trong thực tiễn, phải xác định rõ vị trí, vai trò khác nhau củamỗi mối liên hệ cụ thể trong những điều kiện cụ thể để từ đó có đượcnhững giải pháp đúng đắn và có hiệu quả trong việc xử lý các vấn đề thựctiễn Như vậy, trong nhận thức và thực tiễn không những cần phải tránh vàkhắc phục quan điểm phiến diện siêu hình mà còn phải tránh và khắc phụcquan điểm chiết trung, ngụy biện Như thế chúng ta thấy Đảng và Nhànước ta đã xem xét toàn diện bản chất dịch bệnh và những tình huống phảigiải quyết khác nhau trong thực tiễn Chúng ta cần phải linh hoạt chủ độngứng phó với những tình huống có thể xảy ra mà chúng ta không thể lườngtrước được Phải dựa vào thực tiễn, nhìn nhận, đánh giá từ đó mới đưa ragiải pháp đúng đắn và hiệu quả, đưa ra nhiều hướng giải quyết cho nhữngtrường hợp xảy ra

Như vậy, với tư cách là khoa học về mối liên hệ phổ biến và sựphát triển, phép biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác-Lênin giữ một vaitrò đặc biệt quan trọng trong nhận thức và thực tiễn Khẳng định vai trò đócủa phép biện chứng duy vật, Ăngghen viết: “Phép biện chứng là phươngpháp mà điều căn bản là nó xem xét những sự vật và những phản ánh củachúng trong tư tưởng trong mối liên hệ qua lại lẫn nhau của chúng, trong

sự ràng buộc, sự vận động, sự phát sinh và sự tiêu vong của chúng” Lênincũng cho rằng: “Phép biện chứng đòi hỏi người ta phải chú ý đến tất cả cácmặt của những mối quan hệ trong sự phát triển cụ thể của những mối quan

hệ đó, chứ không phải lấy một mẩu ở chỗ này, một mẩu ở chỗ kia”

Câu 4: Anh/ chị hãy phân tích và chứng minh thực tiễn là cơ sở, là động lực, mục đích và là tiêu chuẩn của nhận thức chân lý

Như chúng ta đã biết, phạm trù thực tiễn là một trong những phạmtrù nền tảng cơ bản của triết học Mác Lênin nói chung và của lý luận nhậnthức mác xít nói riêng Trong lịch sử triết học không phải mỗi trào lưu đều

đã đưa ra quan niệm về một cách đúng đắn về phạm trù này

Theo quan điểm của triết học Mác-Lênin, thực tiễn là toàn bộ nhữnghoạt động vật chất- cảm tính, có tính lịch sử - xã hội của con người nhầmcải tạo tự nhiên và xã hội phục vụ nhân loại tiến bộ Từ quan niệm đó có

thể thấy thực tiễn bao gồm những đặc trưng sau: Thứ nhất, thực tiễn khôngphải toàn bộ hoạt động của con người mà chỉ là những hoạt động vật chất -cảm tính Đó là những hoạt động vật chất mà con người cảm giác được cóthể quan sát trực quan gđược Hoạt động vật chất – cảm tính là những hoạtđộng mà con người sử dụng lực lượng vật chất, công cụ vật chất tác độngvào vật chất để biến đổi chúng, từ đó con người mới làm biến đổi được thếgiới khách quan phục vụ cho mình.Thứ hai, hoạt động thực tiễn là nhữnghoạt động mang tính lịch sử - xã hội của con người Nghĩa là, thực tiễn làhoạt động chỉ diễn ra trong xã hội, với sự tham gia của đông đảo ngườitrong xã hội Đồng thời thực tiễn có trải qua các giai đoạn lịch sử phát triển

cụ thể của nó.Thứ ba, thực tiễn là hoạt động có tính mục đích nhằm cải tạo

tự nhiên và xã hội phục vụ con người Nói tới thực tiễn là nói tới hoạt động

có tính tự giác cao của người, khác với hoạt động bản năng thụ động thíchnghi của động vật Nói tóm lại, thực tiễn là toàn bộ những hoạt động vậtchất có mục đích mang tính lịch sử xã hội của con người nhằm cải biến tựnhiên và xã hội.Thực tiễn tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau, ở nhữnglĩnh vực khác nhau, cơ bản gồm ba hình thức

Thứ nhất, hoạt động sản xuất vật chất là hình thức thực tiễn có sớmnhất, cơ bản nhất, quan trọng nhất Sản xuất vật chất vừa có mối quan hệvừa là phương thức tồn tại cơ bản của con người và xã hội con người Ví

dụ như hoạt động gặt lúa của nông dân, lao động của các công nhân trongcác nhà máy, xí nghiệp,… chính là hoạt động sản xuất vật chất và tất nhiênnếu không có sản xuất vật chất, con người và xã hội không thể tồn tại vàphát triển Sản xuất vật chất còn là cơ sở cho sự tồn tại của các hình thứcthực tiễn khác cũng như tất cả các hoạt động sống khác của con người

Hình thức tiếp theo, hoạt động chính trị - xã hội là hoạt động thựctiễn thể hiện tính tự giác cao của người nhằm biến đổi, cải tạo xã hội, pháttriển các thiết chế xã hội, các quan hệ xã hội… tạo ra môi trường xã hộithuận lợi cho con người phát triển Điển hình là các hoạt động bầu cử đạibiểu Quốc hội, tiến hành Đại hội Đoàn Thanh niên trường học, Hộinghị công đoàn,…hoặc các hoạt động chính trị-xã hội như đấu tranh giaicấp; đấu tranh giải phóng dân tộc; đấu tranh cho hòa bình, dân chủ, tiến bộ

xã hội; đấu tranh cải tạo các quan hệ chính trị - xã hội chủ yếu nhằm tạo ramôi trường xã hội dân chủ, lành mạnh, thuận lợi cho con người phát triển.Thiếu hình thức hoạt động thực tiễn này, con người và xã hội loài ngườicũng không thể phát triển bình thường

Thứ ba, hoạt động thực nghiệm khoa học là hình thức đặc biệt củahình thức thực tiễn Là khi con người chủ động tạo ra những điều kiệnkhông có sẵn trong tự nhiên cũng như xã hội để tiến hành thực nghiệmkhoa học theo mục đích đã đề ra, sau đó vận dụng những thành tựu khoahọc, kỹ thuật, công nghệ vào sản xuất vật chất, vào cải tạo chính trị - xã hội,cải tạo các quan hệ chính trị - xã hội phục vụ con người Đặc biệt là khicách mạng công nghệ phát triển mạnh mẽ như hiện nay thì hình thức hoạtđộng thực tiễn này ngày càng đóng vai trò quan trọng Như là các hoạtđộng nghiên cứu, làm thí nghiệm của các nhà khoa học để tìm ra các vậtliệu mới, nguồn năng lượng mới, vác-xin phòng ngừa dịch bệnh mới.

Ba hình thức thực tiễn này có quan hệ biện chứng, tác động, ảnhhưởng qua lại lẫn nhau Trong đó sản xuất vật chất đóng vai trò quan trọngquyết đinh hai hình thức thực tiễn kia Tuy nhiên hai hình thức thực tiễncòn lại cũng có ảnh hưởng quan trọng tới sản xuất vật chất Có thể nói thựctiễn là cầu nối con người với tự nhiên, xã hội Đồng thời cũng tách conngười ra khỏi thế giới tự nhiên, để “làm chủ” tự nhiên

Vậy còn nhận thức là gì? Nhận thức là quá trình phản ánh tích cực,

tự giác và sáng tạo thế giới khách quan vào bộ óc con người trên cơ sởthực tiễn, nhằm sáng tạo ra những tri thức về thế giới khách quan đó Quátrình nhận thức của con người gồm hai giai đoạn Giai đoạn đầu là nhậnthức cảm tính được tạo nên do sự tiếp xúc trực tiếp của các cơ quan cảmgiác với sự vật, hiện tượng, đem lại cho con người hiểu biết về đặc điểmbên ngoài của chúng Giả sử khi muối ăn tác động vào các cơ quan cảmgiác, mắt (thị giác) sẽ cho ta biết muối có màu trắng, dạng tinh thể; mũi(khướu giác) cho ta biết muối không có mùi, lưỡi (vị giác) cho ta biết muối

có vị mặn Giai đoạn nhận thức tiếp theo là nhận thức lý tính dựa trên nhậnthức cảm tính đem lại, nhờ các thao tác của tư duy như phân tích, so sánh,tổng hợp, khái quát… tìm ra bản chất, quy luật của sự vật, hiện tượng.Điển hình là nhờ đi sâu phân tích, người ta tìm ra cấu trúc tinh thể và côngthức hóa học của muối, điều chế được muối

Cũng như từ những phân tích về thực tiễn và nhận thức ở trên, tacũng phần nào hiểu được vai trò của thực tiễn đối với nhận thức Thực tiễn

và nhận thức không ngừng phát triển trong sự tác động lẫn nhau, trong đóthực tiễn đóng vai trò là cơ sở, nguồn gốc, động lực, mục đích của nhậnthức và là cơ sở của chân lý

Thực tiễn là cơ sở, nguồn gốc, động lực của nhận thức ở chỗ conngười muốn tồn tại thì phải lao động sản xuất để tạo ra những sản phẩm

phục vụ cho con người, mà muốn lao động sản xuất thì con người phải tìmhiểu thế giới xung quanh Vậy, hoạt động thực tiễn tạo ra động lực đầu tiên

để con người nhận thức thế giới Trong hoạt động thực tiễn, con ngườidùng các công cụ, các phương tiện để tác động vào thế giới, làm thế giớibộc lộ những đặc điểm, thuộc tính, kết cấu, quy luật vận động; con ngườinắm bắt lấy các đặc điểm thuộc tính đó, dần dần hình thành tri thức về thếgiới, con người thì dần tự hoàn thiện bản thân mình, các giác quan của conngười ngày càng phát triển Do đó, làm tăng khả năng nhận thức của conngười về thế giới Trong bản thân nhận thức có động lực trí tuệ Nhưng suycho cùng thì đông lực cơ bản của nhận thức là thực tiễn Trong hoạt độngthực tiễn, con người đã vấp phải nhiều trở ngại, khó khăn và thất bại Điều

đó buộc con người phải giải đáp những câu hỏi do thực tiễn đặt ra.Ăngghen nói: Chính thực tiễn đã “đặt hàng” cho các nhà khoa học phảigiải đáp những bế tắc của thực tiễn (ngày càng nhiều ngành khoa học mới

ra đời để đáp ứng yêu cầu của thực tiễn như KH vật liệu mới, KH đạidương, KH vũ trụ…) Cũng trong hoạt động thực tiễn, con người chế tạo racác công cụ, phương tiện có tác dụng nối dài các giác quan, nhờ vậy làmtăng khả năng nhận thức của con người về thế giới

Thứ hai, thực tiễn là mục đích của nhận thức mà mục đích củamọi nhận thức không phải vì bản thân nhận thức mà là vì thực tiễn nhằmcải biến giới tự nhiên, biến đổi xã hội vì nhu cầu của con người Mọi lýluận khoa học chỉ có ý nghĩa khi nó được ứng dụng vào thực tiễn Cuốicùng, thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý Vậy chân lí là gì? Chân lý có tính

cụ thể, có đặc tính gắn liền và phù hợp giữa nội dung phản ánh với một đốitượng nhất định cùng các điều kiện, hoàn cảnh lịch sử cụ thể Nhưng làmsao để nhận biết được nhận thức của con người đúng hay sai? Tiêu chuẩn

để đánh giá cuối cùng không nằm trong lý luận hay trong nhận thức mà ởthực tiễn Khi nhận thức được xác nhận là đúng, nhận thức đó sẽ trở thànhchân lý và phục vụ thực tiễn phát triển hoặc ngược lại Ví dụ cụ thể là khihọc các môn vật lý, hóa học, học sinh thường được tham gia các buổi thínghiệm song song với các buổi học lý thuyết, các buổi thí nghiệm nàychính là thực tiễn để kiểm tra lại đúng đắn của lý thuyết mình vừa học.Đồng thời, trước khi đưa ra các chân lý thì các nhà khoa học đã có quátrình nghiên cứu thực tiễn để đưa ra quy luật Tuy nhiên cũng có trườnghợp không nhất thiết phải qua thực tiễn kiểm nghiệm mới biết nhận thức

đó là đúng hay sai, mà có thể thông qua quy tắc logic vẫn có thể biết đượcnhận thức đó là thế nào Nhưng xét đến cùng thì những nguyên tắc đó cũng

đã được chứng minh từ trong thực tiễn Thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý

vừa có tính tuyệt đối lại vừa có tính tương đối Tuyệt đối là ở chỗ thực tiễn

là tiêu chuẩn khách quan để kiểm nghiệm chân lý, thực tiễn có khả năngxác định cái đúng, bác bỏ cái sai Là tương đối ở chỗ thực tiễn ngay mộtlúc không thể khẳng định được cái đúng, bác bỏ cái sai một cách tức thì.Hơn nữa, bản thân thực tiễn không đứng yên một chỗ mà biến đổi và pháttriển liên tục, nên nó không cho phép người ta hiểu biết bất kỳ một cái gìhóa thành chân lý vĩnh viễn Mác đã từng khẳng định: “Vấn đề tìm hiểuxem tư duy của con người có thể đạt tới chân lý khách quan hay không,hoàn toàn không phải là vấn đề lý luận mà là một vấn đề thực tiễn Chínhtrong thực tiễn mà con người phải chứng minh chân lý”

Tất cả những điều đó cho thấy thực tiễn là cơ sở, là động lực, làmục đích và là tiêu chuẩn của nhận thức chân lý Từ vai trò của thực tiễnđối với nhận thức, đòi hỏi phải quán triệt quan điểm thực tiễn: việc nhậnthức phải xuất phát từ thực tiễn Nghiên cứu lý luận phải đi đôi với thựctiễn như học phải đi đôi với hành Xa rời thực tiễn dẫn đến bệnh chủ quan,giáo điều, máy móc, quan liêu nhưng không được tuyệt đối hóa vai trò củathực tiễn, tuyệt đối hóa vai trò của thực tiễn sẽ rơi vào chủ nghĩa thực dụng

● CHƯƠNG III

Câu 1: Anh/ chị hãy phân tích quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Đảng ta đã vận dụng quy luật này như thế nào trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước?

Như chúng ta đã biết, tồn tại và phát triển con người phải tiến hành sảnxuất đó là hoạt động đặc trưng riêng có của con người và xã hội loài người.Nguyên lý về vai trò của sản xuất vật chất là cơ sở của sự tồn tại và pháttriển xã hội loài người có nghĩa phương pháp luận quan trọng Để nhậnthức và cải tạo xã hội, phải xuất phát từ đời sống sản xuất, từ nền sản xuấtvật chất xã hội Xét đến cùng không thể dùng tinh thần để giải thích đờisống tinh thần; để phát triển xã hội phải bắt đầu từ phát triển đời sống kinh

tế - vật chất Bên cạnh sản xuất vật chất là cơ sở, nền tảng của sự vận độngphát triển xã hội, thì quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độphát triển của lực lượng sản xuất Chính quy luật đó đã được Đảng ta vậndụng vào công cuộc xây dựng và phát triển đất nước

Thứ nhất, về quy luật QHSX phù hợp với LLSX Ở mỗi giai đoạn lịch

sử con người tiến hành sản xuất theo một cách thức nhất định, tức là cómột cách sinh sống, cách sản xuất riêng của mình đó là phương thức sản