Tôi nghĩ, điểm tinh yếu nhất của thơ tự do là cho phép nhà thơ sử dụng và sáng tạo những gì mà đa số người hoặc văn học đương thời không công nhận những thứ đó là thơ.. Hầu hết những gì
Trang 1Ra Ngoài Thơ Hẹn Thơ
Nghĩ Thơ
Ngu Yên
Trang 2
1
Tôi nghĩ:
Thơ tương lai là gì?
Là ngôn ngữ và vật liệu mang phẩm chất cao diễn đạt về cặn bã trong đời sống
Phẩm chất ngôn ngữ bao gồm tư tưởng và thẩm mỹ
Phẩm chất vật liệu bao gồm hiệu năng chuyên môn và vật chất xây dựng Trường hợp này dùng cho thơ dàn dựng, thơ xây cất hoặc thơ kiến trúc
Cặn bã: không chỉ là những xấu xa, chủ yếu là những dư thừa, kể
cả lòng tốt
Diễn đạt đi từ trang giấy ra ngoài không gian, thể hiện trong ba chiều, bốn chiều Diễn, kể cả diễn tả và trình diễn Đạt sử dụng kỹ thuật và nghệ thuật tiếp cận nhận thức cùng cảm xúc
Thơ ngày mai có thân và ý của thơ hôm qua,
nhưng
thân xác cao lớn,
ý nghĩa cảm khoái tâm tư,
dung mạo tiến triển dạng thời đại,
và không đòi hỏi phải giống thơ quá khứ
Thơ tương lai tập trung vào những ấn tượng kích thích nhận thức
và cảm xúc của người đọc theo mỹ cảm và tư duy của người viết Thơ tương lai có thể sẽ phải rời xa hiệu quả giải trí vì không cạnh tranh lại khả năng giải trí của các bộ môn liên quan đến truyền hình
và điện tử
Để chuyên chú vào khả năng cao nhất của thi ca:
Đánh thức, phát sáng và làm đẹp tâm hồn giữa mê muội
2
Tôi nghĩ:
Tự do cần luật lệ và phương cách sử dụng luật lệ để được tự do làm đẹp, làm hay, làm tốt đời sống và bản thân Nếu luật lệ làm mất
Trang 3
đi hoặc kềm hãm ý nghĩa, giá trị nêu trên, luật lệ và phương cách
đó cần hủy bỏ hoặc điều chỉnh
Trong quan niệm này, tôi nghĩ về thể thơ tự do
Cơ bản nhất của thơ tự do là nghệ thuật xây dựng hình ảnh, ngôn ngữ và tứ thơ theo những loại nhịp điệu “thả lỏng” Nhịp điệu “thả lỏng” là đặc điểm để phân biệt giữa thơ tự do và văn xuôi Nhịp điệu
“thả lỏng” là nhịp và điệu không nhất thiết phải tuân theo luật lệ của thơ truyền thống và thơ vần Nó xây dựng trên: 1- Cách sắp xếp hình ảnh 2- Cách tạo âm thanh qua âm sắc, trường độ, nồng độ,
và thứ tự của chữ trong câu 3- Cách dàn dựng câu qua các dấu văn phạm và qua cách sắp xếp vị trí của câu 4- Cách sử dụng tứ thơ 5- Cách sử dụng khoảng trống và khoảng trắng
Những kỹ thuật thường thấy là phương cách xuống hàng, vắt hàng, nhảy hàng, lập lại, so sánh, và những sáng tạo riêng của mỗi nhà thơ
Thơ tự do xuất hiện ở văn học Pháp vào khoảng 1880 Bắt nguồn
từ loại thơ “nhịp điệu bất thường” được trải nghiệm trước đó Thơ
tự do phát triển mạnh vào đầu thế kỷ 20 và ngự trị cho đến nay, mặc dù có một số thể thơ khác ra đời như thơ Cụ Thể, thơ Xuôi, thơ Thị Kiến, thơ Diễn Hoạt nhưng thơ tự do vẫn giữ vững vị trí
vì đó là nhu cầu căn bản để diễn đạt thơ
Cụm từ “thơ tự do” tự nó đã cho chúng ta ý nghĩa tổng quát, tuy nhiên, cũng như bất kỳ loại tự do gì, kể cả tự vận, cũng chỉ tương đối Vì vậy, thơ tự do là loại thơ diễn đạt ký hiệu và ngôn ngữ bởi cảm xúc và trí tuệ không theo luật dài ngắn của câu, số hạng câu,
và cách phân phối bài thơ Âm nhạc tuy cần thiết cho dễ cảm và
mỹ thuật, nhưng không bắt buộc phải có trong thơ tự do Ngôn từ hào nhoáng, bóng bẩy, thẩm mỹ, chải chuốt, cũng không còn được quan tâm Thơ tự do thời nay sử dụng lời lẽ bình thường, có khi tầm thường, để diễn đạt những hình ảnh và tứ thơ, kể cả những tứ thơ cao kỳ Khái niệm này không có nghĩa nhà thơ nên xa lánh ngôn ngữ mượt mà, chải chuốt nhưng chủ ý nhắc nhở sự trung thực và khả năng dùng chữ, dựng câu cho dễ hiểu, dụng ý diễn nghĩa hoặc tượng trưng
Tôi nghĩ, điểm tinh yếu nhất của thơ tự do là cho phép nhà thơ sử dụng và sáng tạo những gì mà đa số người hoặc văn học đương thời không công nhận những thứ đó là thơ Những hình ảnh, ngôn ngữ, ý nghĩa, tứ thơ, và cách diễn đạt vượt ra khỏi lề lối sáng tác đương dụng, gây bất ngờ, ngạc nhiên, thú vị, ngưỡng mộ: tạo cho
Trang 4
bài thơ một giá trị không chỉ thuần về văn chương, mà còn tạo giá trị khai phá nghệ thuật Một trong những quyền lực cao quí của tự
do là được phép được làm thêm sự mới lạ
Mỗi nhà thơ tự do thể hiện sự hiểu biết, quan niệm, sự thẩm thấu, tinh thần ứng dụng, mức độ đánh giá sự tự do vào thơ của họ Không phải chỉ bắt chước hoặc mô phỏng lối làm thơ của người khác Vì vậy, cho dù thơ tự do giống nhau, vẫn có khác biệt Bản chất của sáng tạo là tự do Bản chất của tự do là sáng tạo Những luật lệ nào đã thành hình cho thơ tự do, đều có thể xóa bỏ, vượt qua hoặc thay đổi Hầu hết những gì gọi là luật lệ trong mỗi bài thơ tự do có giá trị, đều được tạo ra bởi khả năng sáng tạo, học thuật và sở thích của mỗi nhà thơ
Tôi nghĩ, thơ ngày mai vẫn là thơ tự do, tự do theo phẩm chất của thời đại, tự do với khoa học điện tử, tự do với những phạm vi do hình thức sáng tạo
Chính vì không bị ràng buộc bởi luật lệ thơ truyền thống, không bị bắt ép phải tuân hành những đòi hỏi, những điều kiện văn học, thơ
tự do được đánh giá trên hiệu năng sáng tạo trong tinh thần cá nhân, cơ hội thực hiện và khả năng tự do của xã hội
Có thể học hỏi từ những biến hóa, sáng tạo, tác động của tự do trong thơ tự do để so sánh với tự do thực tế mà chúng ta đang sống, không chừng có thể nhìn thấy sự bất hạnh của nó: Tự do dùng để biểu diễn
3
Tôi nghĩ:
Quan sát một đồi tượng hoặc suy tư một ý nghĩ là giai đoạn đầu tiên trước khi hình ảnh, tứ thơ, ngôn ngữ thành hình câu thơ Câu thơ hay, có giá trị, là câu thơ sáng tạo Cụm từ “sáng tạo” trở thành sáo ngữ vì chẳng nói lên được ý thức thực tế Câu thơ có giá trị là câu thơ gây thú vị, tạo sự ngưỡng mộ đối với người đọc, nhưng trước hết phải cưu mang ý tưởng thâm trầm hoặc đa nghĩa
Sự sâu sắc và thông minh thể hiện qua lời lẽ thích thú, ngạc nhiên tạo ra cảm xúc sung sướng, hài lòng cho nhà thơ, từ truyền sang độc giả
Câu thơ là đơn vị cấu trúc chính của bài thơ Tuy nhiên, không thể sáng tác câu thơ nào cũng hay Theo định luật tự nhiên, bên cạnh
Trang 5
câu thơ hay là nhiều câu thơ thường Có lẽ phải nói, sau lưng câu thơ hay là những câu thơ thường hỗ trợ, hy sinh, thúc giục như người đàn bà và con cái sau lưng người đàn ông thành công Nghĩa
là, người đàn ông sẽ thất bại khi vợ con không ủng hộ
Một trong những việc gây thất bại cho bài thơ là nhà thơ nỗ lực sáng tác hoàn toàn những câu thơ hay trong bài đó Điều khó tin là khi một bài thơ được xây dựng bởi tất cả các câu thơ hay, bài thơ
đó trở thành sáo, ảo hoặc hết hay Trong thực tế, chính những câu thơ thường kết hợp làm cho câu thơ hay nổi bật
Những câu thơ hay là những câu thơ chủ lực trong cấu trúc bài thơ Nếu những câu thơ thường không làm tròn chức năng, những câu thơ chủ lực không có khả năng xây dựng thành bài thơ độc đáo Như vậy, chức năng, cấu trúc của câu thơ thường cần được tìm hiểu tinh nhuệ như đã từng tích trữ kinh nghiệm hiểu biết về câu thơ hay
“Thường” có ý nghĩa như thế nào trong “câu thơ thường”?
Thường có nghĩa bình thường nhưng không tầm thường Thường
có nghĩa câu thơ mang ý nghĩa thường và cảm xúc thường nhưng ngôn ngữ và nghệ thuật diễn đạt không nhất thiết phải thường Câu thơ thường như những nhạc sĩ hòa tấu trong ban nhạc sau lưng để
ca sĩ nhập vào cảm xúc hát lên những câu thơ hay Những nhạc sĩ này không phải là những nhạc sĩ cổ điển, nhạc sĩ phổ thông, trình tấu theo bài bản, quy luật nhất định Họ là những nhạc sĩ Jazz Hòa nhạc tự do, ngẫu hứng, kết hợp với nhau và cùng phản ứng với cảm xúc của ca sĩ Nhạc sĩ tấu nhạc hay, ca sĩ hát hay thêm Ca sĩ hát hay thêm, nhạc sĩ tấu nhạc hay hơn Muốn được như vậy, mỗi nhạc sĩ sau lưng ca sĩ phải là những tài năng tinh luyện Sở học và kinh nghiệm của họ phải đạt đến mức độ phản ứng ngẫu nhiên mà hòa nhạc ăn khớp Câu thơ thường cũng vậy Thường mà không thường
“Thường” có nghĩa đã được luyện tập thuần nhuyễn đến độ bình thường Nhà thơ viết một câu bình thường, nhưng trong mạch thơ, bài thơ, câu đó có tác dụng không thể thiếu
Câu thơ, cụm từ hoặc từ ngữ “thường” có khả năng ngụ ý, tượng trưng cho một điều gì “không thường” Hiệu quả của câu thơ, cụm
từ, từ ngữ thường đó làm cho bài thơ sâu sắc hơn
Trang 6
Ví dụ: Cụm từ “Black Lives Matter” bắt nguồn từ chế độ nô lệ ở Hoa
Kỳ Được sử dụng như một vấn nạn về nhân quyền và khẩu hiệu đấu tranh chống nạn kỳ thị da đen Cụm từ này được thịnh hành trở lại trong thời gian dân da màu tổ chức biểu tình sau cái chết của anh da đen George Floyd, tháng Sáu năm 2020, tạo nên phong trào chống kỳ thị nhiều nơi trên thế giới Khi nhà thơ sử dụng cụm từ
“Black life matter”, tuy có nguồn gốc lịch sử nêu trên, nhưng ý nghĩa chủ yếu nhắm vào giá trị của mỗi đời sống Dùng từ life thay vì lives
Vì đời sống của người da trắng không có vấn đề nhưng mỗi đời sống của người da đen cần được quan tâm trong cán cân nghiêng lệch của quyền lực tại Hoa Kỳ Nhìn rộng hơn, “Black Life Matter” chỉ là tượng trưng cho tất cả những mạng sống, màu da nào bị quyền thế đe dọa trong thế yếu, kể cả da trắng Mỗi đời sống dù thể hiện tốt đẹp hay xấu xa như thế nào, vẫn là một điều kỳ diệu Khi một đời người chấm dứt là cắt đi cả một mạng lưới nhân sinh dày đặc tiếp tục từ người đó
Nhìn từ bên ngoài, câu thơ thường không nhất thiết phải tuân theo luật văn phạm mà theo sức tự động và lực tự nhiên của vô thức khi thành hình Từ ngữ thơ cũng không nhất định theo ý nghĩa của từ điển mà bày tỏ ý nghĩa theo mạch thơ hoặc theo ý nghĩa của toàn bài thơ Vị trí của chữ thường được thay đổi để tạo nên nhịp điệu
và xây dựng âm sắc một cách nào đó thuận nhĩ Toàn bộ những điều nêu trên kết hợp với khoảng trống tạo nên hình ảnh, ý tứ và thẩm mỹ của hình thức câu thơ
Nhìn vào trong, câu thơ thường vì căn bản ý nghĩa của nó bình thường Nội dung tương đối dễ hiểu Cảm xúc dẫn dắt nó không bị tràn ngập bởi xúc động mà bình tĩnh hơn với sự hiện diện của lý trí Chức năng của câu thơ thường là dàn dựng, làm nền, làm cầu, làm thang, để câu thơ hay xuất hiện Hiệu quả của câu thơ thường là gia tăng cảm xúc thích thú để câu thơ hay tung hoành
Tuy nhiên, tôi cũng nhìn thấy một số nhà thơ lớn không quan tâm đến câu thơ nổi bật, mà chú trọng phẩm chất của từng câu Mỗi câu trong bài là mỗi thành tích Có thể bình thường nhưng mang theo trọng lượng, như:
Mạnh giỏi không Sài Gòn
Bây giờ là đợt tấn công thứ nhì
Còn nước mắt là giọt thứ mấy
Trang 7
Còn thao thức là đêm thứ mấy
Còn lo âu làm sao đếm
Còn thống khổ làm sao đo
Thôi đừng nói, đừng nói
Hãy gục đầu lên vai nhau
(Hỏi Thăm Sài Gòn, Nguyên Sa.)
Khi mỗi câu trong một bài thơ đều là câu thơ thường nhưng kết hợp thành ý nghĩa sâu sắc hoặc ý tưởng xúc động, đó là bài thơ hay Đơn giản mà hay Hay ở chỗ đơn giản mà giá trị
4
Tôi nghĩ:
Làm sao để diễn tả ý thâm trầm và tứ sâu sắc bằng một phong thái
dễ cảm? Dễ cảm luôn luôn là bí quyết cho thơ đi thẳng vào lòng người đọc
Những tính làm cho thơ khó cảm bao gồm:
Trang 8
- Cách diễn tả của trẻ con về những gì khó hiểu
- Cách diễn tả yêu thương của mẹ đối với con
- Cách bình tĩnh thâm thúy của cha khuyên con đã trưởng thành
- Cách mềm mỏng của vợ thì thầm với chồng
- Cách suy tư của chồng tâm sự với vợ về việc đời khó khăn
- Cách Stephen Hawking giải thích về vũ trụ
- Cách Socrates truy đuổi câu trả lời bằng câu hỏi
Trên hết là cách tự âm thầm nói chuyện với chính mình về những
gì thao thức, khao khát, thương mến, giận dữ v v
Sự trung thực cần thiết vì thế giới hôm nay chất chứa giả mạo, giả hình và giả ảo Bản chất thơ là tiếp cận sự thật Cũng như khoa học, triết học, thơ đòi hỏi sự trung thực
Giản dị cần thiết vì tư duy về những phức tạp của đời sống càng ngày càng sâu rộng, tạo ra sự khó hiểu Giản dị và trung thực giúp
sự khó hiểu trở nên dễ hiểu hơn Song song với khái niệm này là
sự thưởng thức của độc giả Thời nay, người đọc không để dành nhiều thời giờ cho sách vở, không muốn tiêu hao trí não nhiều về văn chương Nếu bài thơ gây nhiều khó khăn, tăng thêm mệt mỏi khi đang mỏi mệt, dĩ nhiên, không thể trông mong người đọc yêu thích đọc cho hết thơ
Lời thơ là cách tự giới thiệu với độc giả Nếu một người lạ tự giới thiệu một cách huênh hoang, điệu đàn, khó hiểu liệu người nghe
có muốn làm quen? muốn tiếp tục làm bạn? Ngược lại, lời giới thiệu quê mùa, bộc bạch, kém suy nghĩ khó tiếp cận với giới văn chương
Không một ai có thể trung thực hoàn toàn Trung thực là một nỗ lực giữ gìn bản thân không để bị lôi cuốn vào giả hình, giả mạo Trung thực trong thơ là những diễn tả phải đến từ một kinh nghiệm sống hoặc từ một kiến thức được tư duy đã tạo thành niềm tin Trung thực không chính xác là thật thà Có thể thuộc về lương thiện, nhưng có giá trị hơn trong ý nghĩa tử tế Ở mức tối thiểu, nhà thơ cần phải tử tế với thơ và tử tế với độc giả
Giản dị trong thơ không tương đương với đơn sơ, không nhất định phải bình dân Tư duy trong thơ thường thể hiện qua tượng trưng
và ẩn dụ Sự nhìn thấy những bình thường một cách khác thường
và khả năng hợp tác nhạy bén giữa ý thức và vô thức, tạo ra ý và
tứ thơ khó hiểu một cách tự nhiên Giản dị là làm cách nào để diễn
Trang 9độ
Mỗi thể loại thơ, mỗi cá tính và tài năng sáng tác của mỗi nhà thơ,
có mỗi thành phần người đọc riêng Sáng tác không thể chọn hết mọi độc giả Mỗi nhà thơ chỉ có thể trung thực và giản dị một cách riêng đối với thành phần người đọc của họ
5
Tôi nghĩ:
Tứ thơ quan trọng hơn câu thơ, cho dù câu thơ là đơn vị chủ yếu
để xây dựng bài thơ, theo quan niệm truyền thống
Thông thường, câu thơ là đơn vị dễ hiểu, dễ thấy trong cấu trúc của bài thơ Câu thơ ngắn nhất có một chữ hoặc một vần Câu thơ dài không có tiêu chuẩn nào quy định
Một tứ thơ cũng có thể hàm chứa trong một chữ, trong một cụm chữ, trong một câu hoặc nhiều câu
Tứ thơ là hình ảnh, ký hiệu, ngôn ngữ, phối hợp với cách diễn tả
để trình bày ý thơ Ý thơ thuộc về trừu tượng, cho dù là ý thơ về một điều gì, vật gì cụ thể trong thực tế Ý thơ thể hiện qua hình ảnh hoặc một loạt hình ảnh sinh hoạt với nhau Hiệu quả của trình bày hình ảnh và sinh hoạt của ảnh qua ngôn ngữ và ký hiệu trở thành
tứ thơ
Nhiều tứ thơ xây dựng nên bài thơ Đúng hơn, nhiều tứ thơ xây dựng thành một tứ thơ chính, trình bày chủ đề, thông điệp hoặc nội dung bài thơ
Theo tôi, tứ thơ là nơi sáng tạo có thể hiển lộng, nơi biểu lộ được tài hoa của người nghệ sĩ Một tứ thơ trung thực là kết quả của cá
Trang 10
tính, sở học, sở thích, ý thức, và tài năng của nhà thơ Dĩ nhiên, hai động lực đóng góp sáng tạo tứ thơ vẫn là vô thức và may mắn Một trong số lý do để tứ thơ đóng vai trò quan trọng là luận lý thơ Cấu trúc của tứ thơ bao gồm nhiều hình ảnh Những hình ảnh này sinh hoạt với nhau để tạo ra ý nghĩa Những sinh hoạt này thể hiện qua luận lý, dù là một loại luận lý khác với luận lý triết học, toán học, xã hội học và luận lý hàng ngày Luận lý thơ thuộc về vô thức, bốc đồng và xuất thần Một tứ thơ hay, nhất là những tứ thơ phức tạp, đòi hỏi có luận lý thơ hay, độc đáo hoặc mới lạ
Một lý do khác, tứ thơ là đại diện mỹ thuật, cảm tính và trí năng Có nhiệm vụ tượng trưng, ngụ ý, ám chỉ, điềm chỉ ý nghĩa của tứ trong liên hệ ý nghĩa toàn bài
Quan sát một bài thơ qua cấu trúc của tứ thơ sẽ dễ cảm nhận nghệ thuật sáng tác và dễ phân tích, giải mã hơn là dựa trên câu thơ và
từ vựng thơ Sáng tác một bài thơ bằng tứ thơ sẽ khác với sáng tác bằng đơn vị câu và chữ Thời đại chú trọng sáng tác bằng câu thơ và từ vựng thơ đã qua, tuy không mất hiệu lực, nhưng tứ thơ mới là đơn vị quan trọng trong sáng tạo một bài thơ Tôi có lần đã suy nghĩ, chưa dám khẳng định, mỗi tứ thơ là mỗi bài thơ
Thơ mảnh rời (Hậu Hiện Đại), thơ Thị kiến (Visual poetry), thơ Mô hình (Module-poetry), thơ Cụ thể (Concrete poetry) là những loại thơ chú trọng đến tứ hơn câu
6
Tôi nghĩ:
Một bài thơ thường được xây dựng bởi ba phương pháp Một là sử dụng những câu thường để đưa ra những câu hay Càng có nhiều câu hay, bài thơ càng giá trị Hai là sử dụng những câu thường để xây dựng toàn bộ bài thơ hay Cách thứ ba là sử dụng phối hợp cả hai cách trên Về mặt lý thuyết, cách thứ ba nghe có vẻ hợp lý và
dễ hay hơn hai cách kia Trong thực tế, sử dụng cách nào là do sở thích và học thuật của mỗi nhà thơ Rồi tùy vào mỗi loại thơ sẽ có mỗi cách thích hợp Ví dụ, phương pháp thứ hai thích hợp cho loại thơ hiện thực về chính trị, xã hội, phản kháng Tuy nhiên, không
có quy luật nào nhất định
Cá tính của tôi, bất kỳ làm điều gì đều đòi hỏi công phu, tôi luôn luôn bắt đầu bằng xây dựng một giải thuyết để thực hành cho đến khi giải thuyết thành lý thuyết Điều này chưa chắc đã hay vì mất
Trang 11vì khi thực hành, diễn trình làm thơ, tự nó, sẽ phức tạp, rối rắm và
bí ẩn Mỗi bài mỗi khác Không có vải dày nào có thể bao hết lửa Làm thơ là đốt lửa Đốt lý thuyết
Vào một tuổi đời nào đó, khi tất cả mọi chuyện đều bình tĩnh, những
gì trước đây xem là quan trọng, là ghê gớm, bỗng nhẹ nhàng không
ký lô, lúc này, làm thơ không vì lý do gì Lúc này làm thơ vì yêu mến phẩm chất và tinh hoa của thơ Lúc này làm thơ thích thú một mình Không quan tâm có người đọc hay không Xem ra, tuổi già cũng
có điểm lợi hại mà tuổi trẻ khó chạm đến
Lúc này, tôi bắt đầu xây dựng giải thuyết sáng tác thơ bằng tứ, không bằng câu Tứ cũng chia thành tứ dở, tứ thường, tứ độc đáo Bài thơ có giá trị bao gồm tứ thường và tứ độc đáo Bài thơ dở bao gồm tứ thường và tứ dở Bài thơ trung bình có cả ba loại tứ Tính sáng tạo thể hiện nơi tứ thơ độc đáo Tính bắt chước biểu lộ nơi tứ thơ dở
Cấu trúc bài thơ bằng tứ là nghệ thuật kết hợp những cảnh phim ngắn
7
Tôi nghĩ:
Khi những người có khả năng, trình độ và kinh nghiệm công nhận một bài thơ hay, họ chỉ cho chúng ta một khái niệm tổng quát Từ ngữ “hay” có thể phân ra thành trăm mức độ hay khác nhau Có thể lập luận nhiều kiểu hay không giống nhau Có thể tranh cãi để chứng minh đó là bài thơ dở Quan điểm này cho chúng ta ý thức
sự mơ hồ, không thể đánh giá chắc chắn, về giá trị của một bài thơ Tuy nhiên, hầu hết người làm thơ và người đọc thơ không quan tâm về giá trị lâu dài của bài thơ, mà chỉ tập trung sở thích vào hai chữ “hay” và “dở” Nếu hiểu biết hơn, người đó sẽ sử dụng từ
“thích” hoặc “không thích”
Trang 12
Hay hoặc dở, thích hoặc không thích, thông thường đánh giá trên những câu thơ hay và cảm nhận chung toàn bài Vì vậy, làm thơ hoặc đọc thơ, thường xuyên là tìm kiếm những câu thơ hay Những câu hay góp lại dễ làm bài thơ hay
Một bài thơ dù hay hoặc dở đều được cấu tạo bởi ba loại câu: câu
dở, câu thường và câu hay Chúng ta đã tìm hiểu qua câu thơ thường Còn lại chỉ là câu thơ dở và câu thơ hay Độc giả khó đồng
ý với nhau về phẩm chất “hay”, nhưng dễ cùng nhau chấp nhận những điểm “dở” Như vậy, nếu người làm thơ có thể xác định được câu thơ dở và loại bỏ nó sau khi sáng tác, bài thơ chỉ còn những câu thơ hay và những câu thơ thường, bài này có nhiều cơ hội được độc giả yêu thích Lập luận này dẫn đến câu hỏi:
Thế nào là câu thơ dở?
Tôi nghĩ, câu thơ dở là câu thơ bắt chước Không cần bàn đến việc đánh cắp thơ của người khác, kẻ cắp không thể là nhà thơ ngay từ căn bản Bắt chước có nghĩa là nỗ lực làm cho giống, càng giống càng tốt Bắt chước khác với mô phỏng vì mô phỏng có sáng tạo, còn bắt chước thì không Người làm thơ nào cũng tự biết mình có bắt chước hay không Bất kỳ nhà thơ danh tiếng nào đều sử dụng nghệ thuật mô phỏng
Tôi nghĩ, câu thơ dở là câu thơ đầy ngôn ngữ cao ký, bí hiểm, mà không có ý nghĩa tương đương hoặc chẳng có ý nghĩa gì Chữ nghĩa mang tính phô trương, lòe bịp người đọc thường có hiệu quả ngược lại Nếu một bài thơ được xem là khó hiểu, không phải vì ngôn ngữ hoặc diễn tả khó hiểu, mà vì ý tưởng bên trong thâm sâu hoặc uyên bác nên khó hiểu Cần được nghiền ngẫm hoặc giải thích mới có thể cảm nhận hết nghĩa hay ý đẹp
Tôi nghĩ, câu thơ dở là câu thơ không có hai loại cảm xúc: cảm xúc của tâm tư và cảm xúc của trí tuệ Trước kia, văn chương quan tâm hiệu năng của cảm xúc tâm tình Về sau, văn chương chú trọng thêm cảm xúc trí tuệ Cảm xúc tâm tình dễ phai nhạt, trong khi cảm xúc trí tuệ dễ tồn tại trong bài thơ Thơ hay đương đại thường thể hiện cả hai
Tôi nghĩ, câu thơ dở là câu thơ chuyên chở ý nghĩ tầm thường, nhàm chán, quen thuộc Ngoại trừ trường hợp cò lý do đặc biệt, những câu này nên xóa bỏ, bài thơ dễ có giá trị hơn
Tôi nghĩ câu thơ dở là câu thơ gặp trở ngại lúc sáng tác Câu thơ xuất hiện khó khăn Sửa lại nhiều lần vẫn không vừa ý Câu đó nên
Trang 13
xóa bỏ Viết lại câu khác hoặc, đôi khi, không có câu đó, bài thơ suôn sẻ hơn
Tôi nghĩ, bài thơ dở là bài thơ được cấu tạo bởi những câu thơ dở
và những câu thơ thường, không có câu thơ hay Nhiều câu thơ dở cũng làm cho câu thơ hay sa sút và bài thơ giảm thọ tồn tại Kinh nghiệm riêng của tôi, khi làm xong một bài thơ thường có những câu đắc ý Những câu này mang đến sự sung sướng và hài lòng Tuy nhiên, qua một thời gian, có khi khá lâu, đọc đi đọc lại, mới phát giác ra những câu đắc ý này có hại hoặc dở chớ không hay như mình nghĩ Quan điểm này gây lúng túng cho sáng tác Câu hỏi, chờ đến bao lâu mới có thể khám phá cái dở từ cái tưởng rằng hay? Câu trả lời tùy vào cá tính, sức học hỏi và mức độ thận trọng của mỗi người
Tôi nghĩ, khi cái dở được khám phá, hủy bỏ, cái hay sẽ thăng tiến Càng biết nhiều cái hay, sẽ dễ nhìn ra cái dở Diễn trình này kéo dài suốt đời người, đến chết cũng không thể hoàn toàn tất
Chuyện thực hành bỏ dở tìm hay chỉ trông cậy vào sở học tận tụy
“hay” có nghĩa xác định là bài thơ “giá trị”
Thế nào là câu thơ giá trị?
Tôi nghĩ, câu thơ giá trị là câu thơ hội đủ bốn yếu tính của bản thể thơ: Ý nghĩa, cảm xúc, thẩm mỹ và thông đạt Cấu tạo cơ bản tuy đơn giản qua lý thuyết nhưng thực hành sẽ vô cùng phức tạp Lý
Trang 14
do câu thơ thành hình qua khả năng biến hóa của phụ thể và thuộc tính / sắc thái Tùy mỗi cá nhân, mỗi môn phái, cùng một ý tưởng
có thể sẽ thể hiện ra nhiều câu thơ khác biệt: câu dở, câu hay, câu
thường (Xem bài viết: Giải Thuyết Làm Mới Thơ Mới Ngu Yên
Lưu trữ trên Academia, mạng nghiên cứu Nội dung trình bày những điều gì có thể thay đổi để làm mới thơ và những điều gì không thể thay đổi để giữ bản chất thơ Tầm nhìn từ diện bản thể học của triết học.)
Nếu một câu sáng tác thiếu một trong bốn yếu tính trên, sẽ không phải là câu thơ Nếu câu thơ có đủ bốn yếu tính, phần còn lại để định giá trị nằm ở hiệu quả biến hóa
Tôi nghĩ, câu thơ giá trị là câu thơ có ý nghĩa không quen thuộc 1- Hoặc ý nghĩa khác lạ mang tính ngạc nhiên Càng khác lạ không quá độ hư cấu, càng ngạc nhiên không đến độ khủng hoảng, câu thơ dễ gây sự thích thú 2- Hoặc ý nghĩa thâm trầm, sâu sắc mang đến sự thức tỉnh, bừng sáng, choáng váng, hoang mang, nghĩ ngợi, câu thơ dễ đánh động ý thức, tâm lý hoặc vô thức để lưu giữ trong tâm tư
Tôi nghĩ, một câu thơ giá trị là câu thơ có cảm xúc trôi chảy thể hiện qua hình ảnh, tứ và ngôn ngữ thơ Cảm động là con dao hai lưỡi,
có thể thuyết phục lòng người, cũng dễ tạo ra câu thơ bình dân Cảm động là loại cảm xúc cần phải dùng đúng chỗ Ưu điểm của xúc động là tuôn ra những lời thơ từ vô thức, có khả năng bất ngờ
và ngoạn mục, tinh tế và màu sắc Khuyết điểm của nó là sến, lời
lẽ tả chân, bạch văn, đôi khi thiếu thẩm mỹ Thông thường không cưu mang những ý nghĩa sâu sắc Nhất là những xúc động giả tạo như Kim Cương khóc trên sân khấu
Tôi nghĩ, câu thơ có giá trị là câu thơ thông đạt một cách trơn tru
và tài hoa Lời lẽ diễn tả rõ ràng cho dù hình tứ lạ lùng, ý nghĩa hiểm hóc, khó hiểu Thông đạt phát xuất từ vô thức thường đưa ra những lời lẽ khác thường, kỳ diệu, làm ngạc nhiên cả chính tác giả Những câu này cưu mang cảm xúc tự nhiên và ngôn ngữ biến hóa Khác với những câu do ý thức nắn nót, gò mài, cố gắng thành hình
Sự khác biệt là một câu đầy sinh khí nhẹ nhàng bay cao và một câu đầy nghị luận, nặng nề Ngoại trừ vài thể loại thơ mới đương đại, đang nỗ lực sử dụng câu thơ “không giống thơ” để làm thơ, tất cả những loại thơ còn lại đều quan tâm đến nghệ thuật thông đạt trong thẩm mỹ
Trang 15
Điểm nhấn ở đây là khi nhà thơ tự nhận thấy bản thân đang dụng tâm trang điểm câu thơ, có nghĩa là, câu thơ đó không đạt được giá trị
Tôi nghĩ, câu thơ giá trị tự nó nổi bật lên khỏi những câu chung quanh, kể cả những câu ở ngoài bài thơ Nó có vẻ đẹp khiến người đọc phải dừng lại ngắm nghía Có khi trầm trồ Nó có ý tưởng hay
ho khiến người đọc phải ngẫm nghĩ Có khi rung đùi tán thưởng
Có khi thích thú khen thầm Nó có điều gì lạ lùng, hấp dẫn mà người đọc tự nhiên đem lòng ngưỡng mộ
Không ai có thể có khả năng sáng tác liên tục những câu thơ giá trị Vì vây những câu thơ thường trở thành quan trọng mang chức năng hỗ trợ cho những câu thơ hay để có bài thơ hay
Đối với độc giả, sự nghiệp của một nhà thơ đánh giá bằng những câu thơ hay, câu thơ giá trị Đối với sáng tác, sự nghiệp của nhà thơ đánh giá bằng hiệu quả hiện diện của tinh tế từ khả năng sáng tạo
Câu thơ hay, câu thơ giá trị, nếu có thể tìm thấy dễ dàng, mọi người
Điều khó khăn là làm sao đánh giá và xác định một không khí? Không khí vốn vô hình Nó hiện diện nhờ khả năng cảm nhận Nếu khả năng cảm nhận thiếu nhạy bén hoặc lầm lẫn thì sao?
Tạo ra không khí cho một bài thơ là việc làm của tác giả Trong tiến trình sáng tác, một bài thơ có thể thành hình theo tự nhiên, tự động hoặc theo một ý định đã phát họa Sau khi bài thơ đã định, tự nó sẽ tỏa ra một loại không khí nào đó Khi nói đến không khí là nói đến
sự thay đổi của thời tiết Sáng nắng chiều mưa Trưa nóng chiều lạnh Gió nhẹ chuyển thành bão Tuyết rơi giữa mùa hè Trong chu trình thời tiết, nếu dừng lại ở một điểm nào, chúng ta sẽ có không khí của thời điểm đó
Trang 16
Một bài thơ có thể cưu mang một số trạng thái khác nhau Khi bài thơ chấm dứt, các trạng thái thay đổi trong bài thơ tạo thành không khí Như vậy, có ít điều cần quan tâm: 1- Không khí bài thơ có phải
là không khí mà tác giả muốn xây dựng? 2- Nếu phải, không khí đó đậm hay loãng? Tạo được ấn tượng hay không? 3- Trong không khí này, bài thơ thừa hay thiếu những tứ thơ, chi tiết, hình ảnh, ngôn ngữ trong vai trò cấu trúc hoặc hỗ trợ?
Những câu hỏi trên dẫn đến việc điều chỉnh bài thơ để có được một không khí vừa ý, sau khi sáng tác bài thơ đó
Làm thế nào để đánh giá không khí của một bài thơ?
Đánh giá không khí của một bài thơ cần thực tế và khách quan Việc này đương nhiên khó khăn và không hoàn toàn chính xác Thử qua nhiều phương pháp khác nhau, hiện nay tôi sử dụng những lập trình điện tử để đánh giá khí hậu một bài thơ Có những lập trình giúp tác giả phân tích bài thơ khá hữu hiệu nhưng phải trả tiền thuê hàng tháng Một ít lập trình miễn phí ở cấp bậc căn bản, cũng có khả năng giúp tác giả xác định khái quát không khí và tinh thần bài thơ Một trong các lập trình miễn phí là Grammarly (Grammarly.com)
Trước hết tác giả phải tự dịch bài thơ qua Anh ngữ vì lập trình này chỉ đọc tiếng Anh Không cần phải dịch cho thật văn chương, miễn đạt được ý tứ và kỹ thuật thơ căn bản là đủ Nếu tác giả không có khả năng dịch, có thể sử dụng lập trình dịch của Google (https://translate.google.com) Tuy không chính xác, nhưng Google cho bài thơ dịch một tổng diện có thể tạm chấp nhận Nếu bài thơ nặng tính siêu thực, tượng trưng, hoa mỹ, ẩn văn Google sẽ đưa
ra một bản dịch thất lạc Nói một cách khác, trong trường hợp một bài thơ phức tạp, không nên dùng lập trình Google để dịch Nên sử dụng những lập trình dịch cao hơn hoặc dùng người dịch có khả năng
Sau khi có bản Anh ngữ, đưa nó vào lập trình Grammarly Kết quả nhận xét về không khí và tinh thần bài thơ sẽ hiện ra Dĩ nhiên, các lập trình phân tích hoặc hỗ trợ văn chương một cách căn bản chỉ
có tính tổng quát và chuyên môn về kỹ thuật Không có tính sáng tạo và không có nhiều suy luận siêu nhận thức
Ví dụ,
Đầu Hàng, Những Thứ Có Độc