Dịch tễ học bài nhiễm HIV AIDS

Trong thời kỳ này, phương thức truyền bệnh đã được xác định, virus đã được phân lập, kỹ thuật xét nghiệm phát hiện kháng thể HIV trong máu đã được phát triển.. 3/1985: Kỹ thuật xét nghiệ

1 Trình bày được tình hình nhiễm HIV/AIDS trên thế giới và ở Việt Nam.

2 Trình bày được các phương thức lây và không lây truyền HIV.

3 Trình bày được các biện pháp phòng chống nhiễm HIV/AIDS.

MỤC TIÊU BÀI HỌC

HIV là viết tắt của tiếng Anh: Human-immuno-defeciency-virus là virus gây suy giảm miễn dịch ở người Người bị nhiễm HIV thì hệ thống miễn dịch trong cơ thể họ suy giảm, rối loạn và bị phá vỡ Vì vậy họ rất dễ nhiễm khuẩn, nhiễm virus, nhiễm nấm.

A.BẠN CÓ BIẾT HIV/AIDS ?

KHẢ NĂNG TỒN TẠI CỦA VIRUS:

- Vi rút HIV có thể sống được 1 tuần trong điều kiện ở nhiệt độ 250C;

- Trong các bơm kim tiêm có dính máu HIV thì vi rút này có thể sống được 2 – 3 ngày.

- Càng ở điều kiện nhiệt độ thấp, vi rút HIV càng có thể sống lâu (từ 7-10 ngày ở nhiệt độ 40C, và lâu hơn nếu nhiệt độ thấp hơn)

HIV có ở đâu?

Trong cơ thể người, HIV tồn tại chủ yếu trong máu, tinh dịch, dịch tiết âm đạo và trong sữa mẹ Vì vậy HIV lây truyền qua 3 đường chính: Đường máu, quan hệ tình dục và từ mẹ sang con.

- Đường máu: Đây là đường phổ biến và dễ lây nhất Vì:

+ Do truyền máu hoặc các chế phẩm từ máu có nhiễm HIV.

+ Tiêm chích: Dùng chung bơm kim tiêm có nhiễm HIV mà không tiệt trùng hoặc tiệt trùng không đúng cách.

+ Các dụng cụ y tế: Sử dụng bơm kim tiêm trong điều trị, dụng cụ phẫu

thuật, thủ thuật rạch da có dính máu hoặc các loại dịch (nói trên)của người bị nhiễm HIV.

+ Các dịch vụ thẩm mỹ: Cạo râu, bấm móng tay,…

- Quan hệ tình dục: Người bình thường quan hệ với người bị nhiễm HIV, gái mại dâm (nhất là khi bộ phận sinh dục bị tổn thương, viêm nhiễm).

- Từ mẹ sang con: Mẹ bị nhiễm HIV sẽ truyền sang con trong quá trình mang thai, sinh nở hay cho con bú sữa mẹ.

II LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN ĐẠI DỊCH HIV/AIDS

Diễn biến của HIV/AIDS trên thế giới có thể tóm tắt qua 3 giai đoạn:

1 Thời kỳ yên lặng

Trường hợp AIDS đầu tiên được phát hiện vào năm 1981 Do thời gian ủ bệnh trung bình8-10 năm cho thấy HIV đã xâm nhiễm con người từ thập kỷ 70 về trước và hoàn toànnằm ngoài sự quan tâm chú ý của y học

2 Thời kỳ phát hiện AIDS (1981-1985)

Những trường hợp AIDS đầu tiên được phát hiện năm 1981 đã kết thúc thời kỳ yên lặng,

mở đầu cho thời kỳ thứ 2 của lịch sử AIDS: thời kỳ phát hiện AIDS

Trong thời kỳ này, phương thức truyền bệnh đã được xác định, virus đã được phân lập,

kỹ thuật xét nghiệm phát hiện kháng thể HIV trong máu đã được phát triển Những mốcquan trọng trong thời kỳ này là:

II LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN ĐẠI DỊCH HIV/AIDS

8/1981: Những trường hợp AIDS đầu tiên được mô tả ở Los Angeles bởi Michael Gottlieb.

5/1983: Luc Montagier ở viện Pasteur Paris lần đầu tiên phân lập được virus gây AIDS ở Trung Phi.

5/1984: Robert Galo ở viện nghiên cứu ung thư Mỹ cũng phân lập được virus gây AIDS.

3/1985: Kỹ thuật xét nghiệm phát hiện kháng thể HIV trong máu đã được phát triển.

3/1985: Luc Montagier và cộng sự phân lập được virus khác cúng gây AIDS ở Tây Phi, được gọi là HIV-2.

3/1987: Thuốc điều trị AIDS đầu tiên được thử nghiêm lâm

sàng là Azidothymidine

II LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN ĐẠI DỊCH HIV/AIDS

Thời kỳ động viên toàn thế giới chống AIDS

Chương trình phòng chống AIDS toàn cầu đã được thiết lập vào ngày 1/2/1987 với 3 mục tiêu:

- Phòng nhiễm HIV

- Giảm ảnh hưởng cá nhân và xã hội của nhiễm HIV.

- Hợp nhất các cố gắng quốc gia và quốc tế chống AIDS.

Đứng trước sự phát triển ngày càng nghiêm trọng của đại dịch

HIV/AIDS, tháng 12/1994, liên hiệp quốc đã quyết định thành lập chương trình liên hiệp phòng chống AIDS.

III TÌNH HÌNH NHIỄM HIV/AIDS TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM

Thời kỳ động viên toàn thế giới chống AIDS

Chương trình phòng chống AIDS toàn cầu đã được thiết lập vào ngày 1/2/1987 với 3 mục tiêu:

- Phòng nhiễm HIV

- Giảm ảnh hưởng cá nhân và xã hội của nhiễm HIV.

- Hợp nhất các cố gắng quốc gia và quốc tế chống AIDS.

Đứng trước sự phát triển ngày càng nghiêm trọng của đại dịch

HIV/AIDS, tháng 12/1994, liên hiệp quốc đã quyết định thành lập chương trình liên hiệp phòng chống AIDS.

1 Tình hình nhiễm HIV/AIDS trên thế giới (Đọc thêm)

• Trường hợp HIV đầu tiên ở Việt Nam được chẩn đoán năm 1990

• Theo báo cáo thì 100% các tỉnh và 97% các huyện đều có trường hợp HIV (VAAC, 2011)

• Tỷ lệ hiện mắc ở người lớn trong cả nước là 0,44% (VAAC, 2009)

• HIV tập trung trong những quần thể nguy cơ cao nhất định

2 Tình hình nhiễm HIV/AIDS ở Việt Nam

Báo cáo số tích lũy các trường hợp HIV, AIDS và tử vong ở Việt Nam, theo năm

(Source: VAAC – MoH, 2010)

Phân bố nhiễm HIV theo độ tuổi ở Việt Nam

Phân bố nhiễm HIV theo giới

VAAC, 2010

Nam

73,5%

Nữ 26,5%

Chưa rõ 0,01%

Dự đoán nhiễm HIV ở Việt Nam giai đoạn 2004 - 2012

NGUỒN TRUYỀN

NHIỄM

ĐƯỜNG TRUYỀN NHIỄM KHỐI CẢM THỤ CỬA RA CỬA VÀO

-Quan hệ tình dục không an

toàn

-Tiêm chích, tiêm truyền

- Quan hệ tình dục không an toàn

- Tiêm chích, tiêm truyền

- Mẹ truyền sang con

Máu, huyết tương, dụng

IV NHỮNG ĐẶC ĐIỂM RIÊNG CỦA ĐẠI DỊCH

1 Hiện tượng tảng băng nổi

Thời gian từ khi nhiễm HIV đến khi tiến triển thành AIDS dài ngắn khác nhau ở từngbệnh nhân Thời gian nhiễm HIV không triệu chứng kéo dài, đa số người nhiễm HIV trông khoẻ mạnh và họ là nguồn lây nhiễm rất lớn Khi có một bệnh nhân AIDS thìthực tế đã có hàng trăm người nhiễm HIV không triệu chứng trong cộng đồng Đây

chính là hiện tượng “Tảng băng nổi “: phần rất nhỏ nổi trên mặt nước là số bệnh nhân

AIDS, còn phần nặng rất lớn chìm dưới nước là số người nhiễm HIV không triệu

chứng và những bệnh nhân ở giai đoạn nhiễm trùng cơ hội

2 Nhiễm HIV là nhiễm suốt đời

Khi HIV xâm nhập vào cơ thể nó sẽ tồn tại suốt đời trong cơ thể người bị nhiễm và làm lây lan cho người khác trong quần thể.

3 Những hinh thái dịch tễ học

WHO và CT toàn cầu phòng chống AIDS đã mô tả các hình thái qua 2 yếu tố: thời gian những trường hợp bị nhiễm HIV xuất hiện

và lan tràn ra quần thể dân cư và phương thức lây truyền.

- Hình thái I: ở các nước như Bắc Mỹ, Uc, Tây Âu Dịch HIV

xuất hiện cuối những năm 70 và đầu những năm 80, lây truyền

chủ yếu qua tình dục đồng giới và tiêm chích ma túy.

- Hình thái II: Ở Sahara-Châu Phi, dịch HIV bắt đầu xuất hiện

cuối 70 và đầu 80, lây truyền chủ yếu qua tình dục khác giới.

- Hình thái III: khu vực con lại: Nam và Đông Nam Á, Đông Á và Thái Bình Dương, Bắc Phi và Trung Đông, Đông Âu và Trung

Á Dịch HIV xuất hiện và bắt đầu lan rộng cuối 80, chủ yếu qua tình dục khác giới và tiêm chích ma túy.

V TÁC NHÂN GÂY BỆNH

HIV (Human Immunodeficiency Virus) là căn nguyên của AIDS

HIV lần đầu tiên Viện Pasteur Paris phân lập từ máu của một bệnh nhân năm

1983 và gọi là virus có liên quan với viêm hạch (Lymphadenopathy Associated Virus) Năm 1984, các nhà khoa học Mỹ cũng phân lập được virus gây AIDS

và gọi nó là virus hướng tế bào lympho T ở người Về thực chất cả hai đều làmột loại virus, năm 1986 Hội nghị định danh quốc tế về virus đã thống nhất têngọi là HIV-1 Cùng năm đó, các nhà khoa học Pháp đã phân lập được HIV-2 ở Tây Phi Trong khi HIV-1 phân bố trên khắp thế giới thì HIV-2 chỉ khu trú ở một số nước Tây Phi và TâyẤn Độ Hai virus này cùng gây nên AIDS với

bệnh cảnh lâm sàng không thể phân biệt được Đường lây hoàn toàn giống

nhau nhưng chúng khác nhau về cấu tạo di truyền

Về cấu trúc có 3 lớp : + Lớp vỏ ngoài là màng lipid trên đó có các gai nhú glycoprotein (GP), đặc biệt là GP120 và GP 41 có tính kháng nguyên cao.

+ Lớp vỏ trong gồm 2 lớp protein (p24), là kháng nguyên rất quan trọng để chẩn đoán nhiễm HIV.

- Trong cơ thể HIV có khả năng xâm nhập vào nhiều loại tế bào nhưng chủ yếu tấn công và gây tổn thương tế bào lympho T CD4, dẫn đến gây suy giảm miễn dịch vì tế bào T CD4 là trụ cột Tế bào

T CD4 không còn khả năng giúp đỡ tế bào lympho B sinh kháng thể, không kích hoạt tế bào lympho T CD8 trở thành T CD8 hoạt hóa để tiêu diệt tế bào đích mang HIV; giảm số lượng và chức

năng của T CD8, lympho B, tế bào diệt, giảm chức năng đại thực bào Kết quả là hệ thống miễn dịch suy giảm

- HIV dễ bị bất hoạt bởi yếu tố vật lý, hóa chất và nhiệt độ Trong dung dịch nó bị phá hủy ở 56oC sau 20 phút Ở dạng đông khô

mất hoạt tính ở 68 oC sau 2 phút Hóa chất: ethanol, hypoclorit, phenol, hydrogen peroxid HIV nhanh chóng bị bất hoạt.

VI TIẾN TRIỂN CỦA QUÁ TRÌNH NHIỄM HIV

Quá trình nhiễm HIV thường tiến triển qua các giai đoạn:

- Nhiễm trùng cấp tính (sơ nhiễm): Xảy ra sau khi nhiễm HIV vài tuần đến vài tháng

Khoảng 50% bệnh nhân có biểu hiện các triệu chứng nhiễm trùng cấp giống như cúm Các triệu chứng: sốt, viêm họng, mệt mỏi, sưng hạch, nổi mẩn đỏ ở da và tự khỏi Đây làlúc mà cơ thể sản xuất ra kháng thể và người ta có thể phát hiện được bằng xét nghiệm

- Nhiễm HIV không triệu chứng: kéo dài trung bình 8-10 năm, có kháng thể trong máu

Những người này đóng vai trò rất quan trọng về mặt dịch tễ học

- Giai đoạn có các biểu hiện lâm sàng từ nhẹ là các bệnh có liên quan đến nặng: là

AIDS điển hình là giai đoạn cuối cùng Bệnh bộc phát nghiêm trọng gây tử vong do:

+ Nhiễm trùng cơ hội

+ Viêm não do HIV

+ Gầy mòn

+ Ung thư: các ung thư thường gặp là Sarcoma Kaposi, u lympho

Khoảng thời gian từ khi chẩn đoán AIDS đến khi chêt là khác nhau tùy thuộc vào các điềukiện chẩn đoán sớm, điều trị đặc hiệu HIV, điều trị nhiễm trùng cơ hội và ung thư

VII XÉT NGHIỆM PHÁT HIỆN NHIỄM HIV

Xét nghiệm phát hiện kháng thể

Xét nghiệm sàng lọc: sử dụng 2 kỹ thuật SEORDIA và ELISA Xét nghiệm khẳng định nếu làm xét nghiệm phát hiện ELISA 2 lần đều (+) thì phải khẳng định bằng một trong các xét nghiệm: + Phương pháp Western Blot

+ Kỹ thuật kết tủa miễn dịch phóng xạ

+ Thử nghiệm miễn dịch huỳnh quang

Xét nghiệm phát hiện trực tiếp sự có mặt của HIV

Phát hiện kháng nguyên HIV

Phân lập virus.

Phản ứng khuếch đại chuỗi (PCR)

3 Quy định xét nghiệm chẩn đoán nhiễm HIV

Bộ Y tế (5/2000) quy định xét nghiệm chẩn đoán nhiễm HIV ở nước ta hiện nay như sau:

3.1 Xét nghiệm chẩn đoán nhiễm HIV đối với người lớn và trẻ

em >= 18 tháng tuổi

Một mẫu máu được gọi là có kháng thể HIV dương tính khi cả 3 lần xét nghiệm với 3 loại sinh phẩm có chế phẩm kháng nguyên khác nhau và các nguyên lý phản ứng khác nhau đều dương tính

Ví dụ: Lần 1: Serodia-HIV hoặc Quick test (+).

Lần 2: ELISA-HIV (+).

Lần 3: ELISA-Gencreen-HIV (+) Kết luận: KT HIV (+).

3.2 Xét nghiệm chẩn đoán nhiễm HIV ở trẻ em dưới 18 tháng tuổi: Trẻ em dưới 18 tháng tuổi khi kháng thể kháng HIV (+) cần

gửi mẫu huyết thanh về Viện VSDT hoặc Viện Pasteur TP HCM

để xét nghiệm kháng nguyên p24 hoặc kỹ thuật PCR.

VIII CÁC PHƯƠNG THỨC LÂY

VÀ KHÔNG LÂY TRUYỀN HIV

1 Các phương thức lây truyền HIV

HIV đã được phân lập từ máu, tinh dịch, dịch tiết âm đạo, nước bọt, nước mắt, sữa mẹ, nước tiểu và các dịch khác của cơ thể, nhưng nhiều nghiên cứu về dịch tễ học cho thấyrằng chỉ có máu, tinh dịch và dịch tiết âm đạo đóng vai trò quan trọng trong việc làm lâytruyền HIV Do đó chỉ có 3 phương thức làm lây truyền HIV

1.1 Lây truyền theo đường tình dục

Đường tình dục là một trong những đường lây truyền chủ yếu của đại dịch HIV/AIDS Ước tính tỷ lệ nhiễm HIV/AIDS trên thế giới qua đường tình dục chiếm khoảng 75% trongtổng số người bị nhiễm HIV/AIDS

Các con đường lây truyền

1.2 Lây truyền theo đường máu

- HIV có trong máu toàn phần và các thành phần của máu như hồng cầu, tiểu cầu, huyết tương, các yếu tố đông máu Do đó HIV có thể được truyền qua máu hay các sản phẩm của máu có nhiễm HIV Nguy cơ lây truyền qua đường máu

có tỷ lệ rất cao, trên 90%

- HIV cũng truyền qua các dụng cụ xuyên, chích qua da chưa được tiệt trùng như bơm kim tiêm (tiêm chích ma túy), kim xâu tai, dao cạo râu khi các dụng

cụ đó có HIV.

- Lây truyền trong chăm sóc y tế

- Chăm sóc, cứu chữa bệnh nhân HIV/AIDS

- HIV có thể lây truyền qua việc cấy truyền cơ quan tổ chức và cho tinh dịch.

1.3 Lây truyền từ mẹ sang con trong thời kỳ chu sinh

+ Khi thai còn trong tử cung: Virus HIV được truyền từ mẹ sang thai nhi ở giai đoạn rất sớm ngay từ tuần thứ 8 và kéo dài trong suốt thời gian mang thai.

+ Khi thai đi qua đường sinh dục:

+ Vấn đề lây truyền qua bú sữa mẹ: Các nhà khoa học đã phân lập được HIV từ sữa của người mẹ bị nhiễm HIV.

HIV có thể lây qua khi trẻ bú mẹ: HIV có trong sữa mẹ, có thể qua các nứt

ở núm vú xâm nhập vào trẻ khi trẻ đang mọc răng hoặc có tổn thương ở niêm mạc miệng Nếu bà mẹ bị áp xe vú hay đau ở vú có thể làm tăng nguy cơ lây truyền HIV cho con qua bú sữa mẹ.

Tỷ lệ lây nhiễm qua bú mẹ khoảng 15%, sẽ tăng lên khi ở giai đoạn cuối hoặc bị nhiễm HIV khi cho con bú vì nồng độ virus trong máu lúc này cao.

Nguy cơ lây truyền từ mẹ sang con khác nhau tùy từng nước, từ 25-40% ở các nước kém hoặc đang phát triển, từ 15-20% ở các nước công nghiệp phát triển.

Hình thức phơi nhiễm Tỷ lệ truyền bệnh mỗi lần phơi

nhiễm

Tỷ lệ nhiễm trùng toàn cầu

Mẹ truyền sang con 25% 40% ở nước kém phát triển 15%

-25% ở các nước phát triển hơn 2% - 3%

Tiêm chích ma úy Dưới 1,0%

Kim đâm và những phơi nhiễm do

chăm sóc y tế khác Dưới 0,5%

Người nhà có tiếp xúc phơi nhiễm

Bảng 18.2: Nguy cơ nhiễm HIV theo hình thức phơi nhiễm và phân bố trên toàn cầu

Những phương thức không lây truyền HIV

Ngoài 3 phương thức lây truyền nêu trên, hiện nay chúng ta không có bằng chứng về

phương thức lây truyền nào khác

HIV không lây qua đường hô hấp như ho, hắt hơi

HIV không lây qua tiếp xúc sinh hoạt thông thường như nơi làm việc, trường học, rạp hát,

bể bơi HIV không lây truyền qua bắt tay, ôm hôn, mặc chung quần áo, dùng chung cốc, chén, bát, đĩa, thìa

Muỗi đốt không làm lây truyền HIV Thực tế ở Châu Phi cho thấy rằng những vùng bị sốtrét nặng nề không tường ứng với vùng có tỷ lệ nhiễm HIV cao Khi vào cơ thể muỗi, HIV

bị dịch vị dạ dầy tiêu diệt, nó không thể sống và nhân lên trong cơ thể muỗi được

IX BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG

Nguyên tắc cơ bản phòng chống HIV/AIDS

Dự phòng nhiễm HIV

Giảm tác động của HIV/AIDS đối với cá nhân và xã hội

Huy động và thống nhất các nổ lực quốc gia, toàn cầu phòng chống HIV/AIDS

1 Dự phòng nhiễm HIV

1.1 Phòng lây nhiễm HIV qua đường tình dục:

Để phòng lây nhiễm HIV qua đường tình dục, cần phải thực hiện các biện pháp sau:

Giáo dục lối sống lành mạnh và thực hiện an toàn tình dục:

+ Biện pháp có hiệu quả nhất là quan hệ tình dục lành mạnh, chung thủy một vợ, mộtchồng Không quan hệ tình dục bừa bãi

+ Sử dụng bao cao su khi sinh hoạt tình dục giúp cho người nhiễm hoặc nghi ngờ nhiễmHIV tránh lây lan cho người bạn tình

+ Giáo dục kiến thức về các bệnh lây truyền qua đường tình dục, khuyến khích họđến các cơ sở y tế khám, điều trị khi nghi ngờ mắc bệnh.

- Cung cấp các dịch vụ y tế và xã hội:

+ Mở rộng dịch vụ cung cấp bao cao su

+ Các dịch vụ y tế xã hội nhằm xử lý các bệnh lây truyền qua dường tình dục.+ Phát triển mạng lưới xét nghiệm HIV và tư vấn

- Khống chế nạn mại dâm đề phòng lây lan HIV từ các tệ nạn mại dâm

1. Phòng lây nhiễm HIV qua đường máu

- Qua truyền máu và các sản phẩm của máu:

- Qua tiêm chích ma túy

- Qua tiêm chích, thủ thuật và phẫu thuật

1.3 Phòng lây nhiễm HIV từ mẹ sang con

Giáo dục tuyên truyền cho phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ phòng nhiễmHIV/AIDS, đặc biệt là phụ nữ có hành vi nguy cơ cao

Chẩn đoán sớm thai phụ bị nhiễm HIV bằng xét nghiệm để phát hiện HIV.Phụ nữ đã nhiễm HIV khuyên họ không nên có thai vì sẽ tiến triển nhanhchóng tới AIDS, con sinh ra có khả năng bị AIDS Nếu có thai nên nạo thai,

sử dụng bao cao su trong quan hệ tình dục

Nếu thai phụ muốn giữ thai thì phải gởi họ đến các tuyến kỹ thuật cao hơn đểđược quản lý và điều trị dự phòng bằng các thuốc chống Retrovirus

Bà mẹ bị nhiễm HIV có tiếp tục cho trẻ bú sữa mẹ hay không cần phải được cân nhắc:

Cung cấp chất bổ dưỡng tốt nhất cho trẻCung cấp các kháng thể giúp cho trẻ chống lại các bệnh nhiễm trùng

Cho bú sữa mẹ có thể làm chậm hay ngăn sự tiến triển thành AIDS ở trẻ em bịnhiễm HIV