triết bài 7 chương trình mới

- LLSX giữ vai trò quyết định Sự phát triển của LLSX đến trình độ nào đó nhất định làm cho QHSX trở nên không còn phù hợp với trình độ của LLSX nữa.. - LLSX giữ vai trò quyết định Sự phù

Câu hỏi Quy luật là gì?

Trả lời

Quy luật là mối liên hệ bản chất, tất nhiên, phổ biến và lặp đi lặp lại giữa các sự vật, hiện tượng, giữa các thuộc tính của các sự vật cũng như giữa các thuộc tính của cùng một sự vật.

Bài 7

G.V:

Khoa: Lý luận cơ sở c

TÀI LIỆU BẮT BUỘC

1 Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh: Giáo trình

Trung cấp lý luận chính trị: Nội dung cơ bản của chủ nghĩa Mác – lênin, Nxb Lý luận chính trị, H.2021.

2 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu

toàn quốc lần thứ XIII, Nxb Chính trị quốc gia sự thật

H2021.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình quốc gia

các bộ môn khoa học Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh: Giáo trình triết học Mác-Lênin (Bài Hình thái kinh tế - xã hội),

- Sản xuất: Là hoạt động đặc trưng riêng có của con

người và xã hội loài người, là quá trình hoạt động có

mục đích và không ngừng sáng tạo của con người.

1 SẢN XUẤT VẬT CHẤT - NỀN TẢNG CỦA XÃ HỘI

SẢN XUẤT XÃ HỘI

SẢN XUẤT

TINH THẦN

SẢN XUẤT BẢN THÂN CON NGƯỜI

SẢN XUẤT VẬT CHẤT

Sản xuất vật chất: sản xuất

vật chất là quá trình lao động

của con người Trong quá trình

đó, con người sử dụng công cụ

lao động tác động vào đối

tượng lao động (trực tiếp hoặc

gián tiếp) vào tự nhiên nhằm

tạo ra của cải vật chất để thỏa

mãn nhu cầu của mình

Sản xuất vật chất

Vai trò của sản xuất vật chất

Lao động sản xuất vật chất là một trong những nguồn gốc dẫn đến sự xuất hiện của xã hội loài người.

Hoạt động sản xuất vật chất là nguồn gốc của mọi của cải thỏa mãn nhu cầu phong phú của con người.

Con người thông qua sản xuất của cải vật chất đã gián tiếp sản xuất ra chính đời sống vật chất và tinh thần của xã hội với tất cả tính phong phú và phức tạp của nó.

Vai trò của sản xuất vật chất

Như vậy, xã hội tồn tại và phát triển được trước hết là nhờ sản xuất vật chất Lịch sử của xã hội, do vậy trước hết là lịch sử phát triển của sản xuất vật chất Mọi quan hệ phức tạp của đời sống xã hội dù trong bất kỳ lĩnh vực nào

1.2.1 Khái niệm

1.2.2 Quy luật về sự phù hợp của QHSX với trình độ phát

triển của LLSX

1.2.3 Sự vận dụng quy luật về sự phù hợp của QHSX với

trình độ phát triển LLSX ở Việt Nam

2 Biện chứng của LLSXvà quan hệ sản xuất

1.2 Khái niệm

2.1.1 Phương thức sản xuất

- Là cách thức con người thực hiện quá trình sản xuất vật chất

trong từng giai đoạn lịch sử nhất định (mỗi giai đoạn lịch sử, một HTKHXH nhất định có một PTSX riêng).

2 Biện chứng của LLSXvà quan hệ sản xuất

PTSX

- LLSX

Là sự thống nhất hữu cơ giữa người lao động với tư liệu sản xuất, trước hết là công cụ lao động để tạo ra một sức sản xuất vật chất nhất định.

LLSX

LLSX

NLĐ TLSX

CCLĐ ĐTLĐ

Trong LLSX, chủ nghĩa duy vật lịch sử đánh giá cao vai trò của người lao động

và công cụ lao động

LLSX

Trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII viết:

“Xây đựng đồng bộ thể chế, cơ chế, chính sách để thực hiện có hiệu quả chủ trương giáo dục và dào tạo cùng với khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, là động lực then chốt để phát triển đất nước”

Khoa học ngày nay đã trở thành LLSX trực tiếp, nó đã trở thành nguyên nhân trực tiếp của nhiều biến đổi to lớn trong sản xuất vật chất mà những thế kỷ trước không có được

LLSX

Trình độ của LLSX chỉ năng lực, mức độ, hiệu quả chinh phục giới tự nhiên thông qua hoạt động sản xuất vật chất của con người.

LLSX do con người tạo ra nhưng nó luôn là yếu tố khách quan…

2.1.3 Quan hệ sản xuất

QHSX là quan hệ giữa người và người trong quá trình sản xuất vật chất

Quan hệ sản xuất Quan hệ sản xuất

Quan hệ sở

hữu TLSX

Quan hệ tổ chức quản lý sản xuất phối sản phẩm Quan hệ phân

Ba quan hệ này trong QHSX thống nhất với nhau.

Quan hệ sản xuất

Trong các yếu tố cấu thành QHSX, quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất giữ vai trò quyết định Bởi lẽ, ai nắm tư liệu sản xuất trong tay, người ấy sẽ quyết định việc tổ chức, quản lý sản xuất cũng như phân phối sản phẩm

QHSX được hình thành một cách khách quan trên cơ sở một trình độ phát triển của LLSX QHSX là quan hệ cơ bản quyết định tất cả các quan hệ xã hội khác của con người

QHSH TLSX QHTC,QLSX QHPPSP

- LLSX giữ vai trò quyết định30

Khuynh hướng của sản xuất xã hội là không ngừng biến đổi theo chiều tiến bộ Sự biến đổi đó, xét đến cùng, bao giờ cũng bắt đầu từ sự biến đổi và phát triển của LLSX, trước hết là công cụ lao động

Trong một phương thức sản xuất, LLSX bao giờ cũng giữ vai trò quyết định LLSX phát triển đến một mức độ nhất định sẽ làm cho QHSX phải biến đổi theo phù hợp với nó

- LLSX giữ vai trò quyết định

LLSX là yếu tố động nhất, cách mạng nhất, nó luôn luôn vận động và biến đổi trong quá trình lịch sử LLSX là nội dung kinh tế của quá trình sản xuất, QHSX là hình thức xã hội của quá trình sản xuất đó Sự biến đổi trong LLSX (nội dung) sớm muộn cũng kéo theo sự biến đổi trong QHSX (hình thức).

- LLSX giữ vai trò quyết định

Sự phát triển của LLSX đến trình độ nào đó nhất định làm cho QHSX trở nên không còn phù hợp với trình độ của LLSX nữa Khi ấy, xuất hiện mâu thuẫn giữa LLSX với QHSX

Trong xã hội có giai cấp tất yếu dẫn đến đấu tranh giai cấp mà đỉnh cao của nó là cách mạng xã hội nhằm phá bỏ "xiềng xích trói buộc" LLSX để xác lập QHSX mới phù hợp với trình độ của LLSX

- LLSX giữ vai trò quyết định

Sự phù hợp của QHSX với trình độ phát triển của LLSX, nghĩa là trạng thái mà ở đó quan hệ sản xuất, các yếu tố cấu thành của nó “tạo địa bàn đầy đủ” cho LLSX phát triển Sự phù hợp ở đây “được quan niệm là sự phù hợp biện chứng chứa đựng mâu thuẫn”, tức là sự phù hợp trong mâu thuẫn, bao hàm mâu thuẫn

Như vậy, trong trạng thái phù hợp, cả ba mặt của QHSX đạt tới thích ứng với trình độ phát triển của LLSX, tạo điều kiện tối

ưu cho việc sử dụng và kết hợp giữa lao động và tư liệu sản xuất

- LLSX giữ vai trò quyết định

QHSX từ chỗ thích ứng với sự phát triển của LLSX, nhưng do LLSX luôn luôn biến đổi, phát triển, lại trở thành xiềng xích, kìm hãm sự phát triển của LLSX (không phù hợp)

Con người phát hiện những yếu tố dẫn đến không phù hợp, tức là phát hiện mâu thuẫn và giải quyết mâu thuẫn đó đem lại sự thích ứng mới của QHSX với trình độ phát triển của LLSX

- LLSX giữ vai trò quyết định

Cho nên sự phù hợp - không phù hợp - phù hợp - là biểu hiện khách quan của quá trình tương tác giữaLLSX và QHSXtrong mọi phương thức sản xuất trong lịch sử.

.

QHSX CSCN LLSX CSCN

PTSX CSNT PTSX CHNL

PTSX PK PTSX TBCN PTSX CSCN

SỰ TÁC ĐỘNG PHÙ HỢP – KHÔNG PHÙ HỢP – PHÙ HỢP GIỮA LLSX VÀ

QHSX

- LLSX giữ vai trò quyết định

Trước đây, trong cải tạo và xây dựng nền kinh tế mới ở các nước xã hội chủ nghĩa, chúng ta đã nhận thức về sự phù hợp của QHSX với LLSX một cách chủ quan, giản đơn, máy móc, cứng nhắc Đó là những quan niệm cho rằng nền sản xuất tư bản chủ nghĩa luôn diễn ra sự không phù hợp giữa QHSX với LLSX

Trong chủ nghĩa tư bản hay trong chủ nghĩa xã hội, nền sản xuất vật chất của xã hội đều chứa đựng từ trong nó mâu thuẫn của sự phù hợp - không phù hợp - phù hợp, v.v

- LLSX giữ vai trò quyết định

Giải quyết mâu thuẫn giữa LLSX và QHSX cũng không phải chỉ bằng cách duy nhất là xoá bỏ QHSX cũ, thiết lập QHSX mới

Giải quyết mâu thuẫn giữa LLSX và QHSX là một quá trình, mà biện pháp thường xuyên là đổi mới, cải cách điều chỉnh QHSX trước mỗi sự phát triển của trình độ LLSX.

- LLSX giữ vai trò quyết định

Khi mâu thuẫn giữa QHSX và LLSX đã trở nên gay gắt, không thể giải quyết thông qua biện pháp cải cách, điều chỉnh được nữa, thì tất yếu phải xoá bỏ QHSX cũ, thiết lập QHSX mới cho phù hợp với sự phát triển của lực lượng sản xuất

Biện pháp này không giải quyết được triệt để mâu thuẫn, khủng hoảng chu kỳ vẫn đang tiếp tục diễn ra đang đòi hỏi phải có thay đổi căn bản quan

hệ sản xuất, thiết lập QHSX mới phù hợp với trình độ phát triển của LLSX.

- LLSX giữ vai trò quyết định

Biện pháp mà ở các nước tư bản đang cố giải quyết mâu thuẫn giữa LLSX và QHSX là cải cách, điều chỉnh QHSX tạo ra sự thích nghi nhất định Biện pháp đó trước mắt vẫn tạo ra được tiềm năng để phát triển kinh tế

- LLSX giữ vai trò quyết định

Dưới chủ nghĩa xã hội, sự phù hợp và không phù hợp, v.v của QHSX với LLSX cũng tồn tại khách quan, bên trong của nền sản xuất vật chất như là yếu tố nội sinh của sự phát triển Chính

vì thế, chủ nghĩa xã hội cũng phải thường xuyên phát hiện mâu thuẫn và giải quyết mâu thuẫn một cách có hiệu quả tạo, ra sự phù hợp của QHSX với trình độ phát triển của LLSX, thúc đẩy LLSX phát triển, kinh tế phát triển

- QHSX tác động trở lại với LLSX

Phù hợp với trình độ phát triển của LLSX thì nó tạo địa bàn cho sự phát triển của LLSX, thúc đẩy sản xuất phát triển.

Không phù hợp với trình độ phát triển của LLSX thì

nó sẽ kìm hãm sự phát triển của LLSX

2.3 Sự vận dụng quy luật về sự phù hợp của QHSX với trình độ phát triển LLSX ở Việt Nam

Hai là, xây dựng chế độ công hữu về tư liệu sản xuất một cách tràn lan, trong khi trình độ LLSX còn thấp kém và phát triển

không đồng đều

Trước những năm đổi mới, từ những sai lầm trong nhận thức

đã dẫn tới những sai lầm trong chỉ đạo thực tiễn Cụ thể:

Một là, xoá bỏ chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất một cách ồ ạt, trong khi chế độ sở hữu tư nhân đó đang còn tạo địa

bàn cho sự phát triển LLSX

- QHSX tác động trở lại với LLSX

Chủ trương phát triển nền kinh tế nhiều thành phần ở nước ta là sự vận dụng một cách đúng đắn và sáng tạo quy luật QHSX phù hợp với trình độ phát triển LLSX.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI và XII đã chỉ ra có các thành phần: kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài.

- QHSX tác động trở lại với LLSX

Các thành phần KT hoạt động theo pháp luật đều là bộ phận hợp thành quan trọng của nền KT thị trường định hướng XHCN Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII đã viết: “Nền

KT thị trường định hướng XHCN có nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần KT liên quan chặt chẽ với nhau, hợp thành nền

KT quốc dân thống nhất, trong đó KT nhà nước giữ vai trò chủ đạo, KT tập thể không ngừng được củng cố, phát triển, KT tư nhân là một động lực quan trọng của nền KT”

- QHSX tác động trở lại với LLSX

Sự vận dụng đúng đắn, sáng tạo quy luật về sự phù hợp giữa QHSX với trình độ phát triển của LLSX trong thời kỳ đổi mới đã làm cho nền kinh tế nước ta có những bước phát triển vượt bậc.

Việc nhận thức đúng và vận dụng một cách sáng tạo quy luật này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các nước đi lên chủ nghĩa xã hội.

- QHSX tác động trở lại với LLSX

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII đã nêu, trang 32: “Trong nhận thức và giải quyết các mối quan hệ lớn, cần chú trọng hơn đến bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa; xây dựng, hoàn thiện từng bước QHSXtiến bộ, phù hợp”.

Câu hỏi thảo luận

Tại sao nói khoa học kỹ thuật ngày nay đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp?

Nội dung trả lời

Trong thời đại ngày nay, khoa học kỹ thuật đã trở thành LLSX

trực tiếp là do những thành tựu khoa học đã được áp dụng trực tiếp vào lĩnh vực sản xuất vật chất Nghĩa là khoa học đã được vật

chất hóa vào các yếu tố của LLSX Chẳng hạn như nhờ các nghiên cứu cải tiến khoa học kỹ thuật mà các công cụ lao động ngày càng được cải tiến đem lại năng suất lao động cao hơn, người lao động cũng càng ngày càng có điều kiện để tiếp cận với những tri thức khoa học mới để góp phần tạo ra những dạng sản xuất mới

Nội dung trả lời

Khoa học kỹ thuật và sản xuất gắn bó với nhau, tác động nhau, hỗ trợ nhau cùng phát triển Sản xuất đặt ra những yêu

cầu đòi hỏi khoa học kỹ thuật phải nghiên cứu, giải quyết để thúc đẩy sản xuất phát triển

Và như vậy khoa học "trở thành" chứ không phải "là" lực lượng sản xuất Trở thành ở đây có nghĩa là khoa học đã được vật chất hóa vào yếu tố người lao động và công cụ lao động.

3 Biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

3.1 Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

- CSHT là toàn bộ các QHSX hợp thành kết cấu kinh tế của xã hội trong một giai đoạn lịch sử nhất định (khách quan)

CSHT

QHSXMầm mống

QHSXThống trịQHSX Tàn dư

Cơ sở hạ tầng

Cơ sở hạ tầng là tổng hợp những QHSX đó, trong đó QHSX thống trị là QHSX chi phối các QHSX khác và quy đinh đặc trưng của cơ sở hạ tầng ấy.

Là toàn bộ những tư tưởng xã hội, các thiết chế tương ứng và các quan hệ nội tại trong các lĩnh vực: chính trị, pháp quyền, đạo đức, nghệ thuật, khoa học, triết học, tôn giáo… được hình thành trên một CSHT nhất định và phản ánh CSHT ấy.

Pháp quyền Đạo đức Triết học Tôn giáo Nghệ thuật Khoa học

Nhà nước Đảng phái Giáo hội Đoàn thể Các tổ chức chính trị -

xã hội

Kiến trúc thượng tầng

Kiến trúc thượng tầng

Trong xã hội có giai cấp thì kiến trúc thượng tầng cũng mang tính giai cấp, trong đó, nhà nước - công cụ của giai cấp thống trị, bộ phận có quyền lực nhất, có vai trò đặc biệt trong kiến trúc thượng tầng.

Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng:

Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng

Mâu thuẫn trong đời sống kinh tế quy định tính chất mâu thuẫn trong lĩnh vực chính trị, tư tưởng.

Trong xã hội có giai cấp, giai cấp nào chiếm địa vị thống trị về kinh tế thì cũng chiếm địa vị thống trị trong đời sống chính trị, tinh thần.

Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng

Sự biến đổi căn bản trong cơ sở hạ tầng sớm hay muộn sẽ dẫn đến sự biến đổi căn bản của kiến trúc thượng tầng.

Sự thay đổi của cơ sở hạ tầng dẫn đến sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng rất phức tạp

Kiến trúc thượng tầng cũng có tính độc lập tương đối

Sự tác động của kiến trúc thượng tầng đến cơ sở hạ tầng theo nhiều chiều đan xen, nhưng thường diễn ra theo hai chiều tích cực và tiêu cực:

Một là,sự tác động phù hợp với các quy luật kinh tế khách

quan sẽ thúc đẩy kinh tế, cơ sở hạ tầng phát triển.

Hai là, ngược lại, sự tác động không phù hợp với các quy

luật kinh tế khách quan sẽ kìm hãm sự phát triển kinh tế,

thậm chí đẩy nền kinh tế rơi vào tình trạng khủng hoảng.

Kiến trúc thượng tầng cũng có tính độc lập tương đối

Nếu kiến trúc thượng tầng kìm hãm kinh tế phát triển thì sớm hay muộn, bằng cách này hay cách khác, kiến trúc thượng tầng

cũ sẽ bị thay thế bằng kiến trúc thượng tầng mới tiến bộ hơn, để thúc đẩy kinh tế phát triển

3.3 Vận dụng mối quan hệ biện chứng giữa CSHT và

KTTT vào công cuộc đổi mới ở nước ta

Xây dựng cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng xã hội chủ nghĩa phải tiến hành từng bước với những hình thức và bước đi thích hợp.

Thực chất là mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị: kinh tế quyết định chính trị, chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế.

Vận dụng mối quan hệ biện chứng giữa CSHT và

KTTT vào công cuộc đổi mới ở nước ta

Các nước xã hội chủ nghĩa trước đây thường mắc phải ở những mức độ khác nhau đó là cường điệu hoá vai trò của kiến trúc thượng tầng, của chính trị, coi chính trị là thống soái, chính trị thuần tuý dựa trên nguyện vọng và tình cảm chủ quan bất chấp kinh tế

Từ đó dẫn đến sự phát triển kinh tế không bền vững hoặc làm cho kinh tế trì trệ, khủng hoảng