Vì lẽ đó, đa số GV chỉ tập trung vào nghiên cứu cho việc dạy – học khái niệm, định lý toán học (tức kiểu bài nội dung mới) hay kiểu bài luyện tập mà ít chú trọng vào phương pháp dạy ki[r]
Trang 1Chuyên đề: PHƯƠNG PHÁP DẠY CÁC TIẾT ÔN TẬP CHƯƠNG
Ở BỘ MÔN TOÁN
A/ ĐẶT VẤN ĐỀ:
Chương trình toán THCS có 4 kiểu bài lên lớp: kiểu bài nội dung mới (kiểu bài
lý thuyết), kiểu bài luyện tập, kiểu bài thực hành và kiểu bài ôn tập Kiểu bài ôn tập
có thể là bài ôn tập chương, ôn tập học kỳ, ôn tập cuối năm Trong đó, tiết ôn tập chương là tiết học hết sức quan trong bởi trong những tiết học này, HS được hệ thống toàn bộ những kiến thức cơ bản, trọng tâm của cả chương và biết vận dụng những kiến thức đó vào các bài tập để vẽ hình, tính toán, chứng minh…Cũng trong các tiết
ôn tập này, HS được hệ thống các dạng bài tập của chương, phương pháp giải các dạng bài tập đó; đặc biệt là các bài tập đòi hỏi vận dụng kiến thức tổng hợp Qua đó giúp các em hình thành và phát triển các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa, cụ thể hóa; các phẩm chất trí tuệ như tính linh hoạt, tính độc lập, tính sáng tạo và rèn luyện các kỹ năng tính toán, chứng minh, vẽ hình, vẽ đồ thị Tuy nhiên, phân phối chương trình Toán trung học cơ sở quy định thời lượng ôn tập tương đối hạn hẹp, thường là 1-2 tiết cho ôn tập chương và 2 tiết cho ôn tập học kỳ Tuy hiện nay, các trường được linh hoạt khi xây dựng PPCT nhưng do phải đảm bảo khung chương trình và số tiết quy định nên không thể tăng số tiết ôn tập vì nếu tăng tiết ôn tập thì phải giảm số tiết các kiểu bài khác Trong thực
tế, khi dạy học các tiết ôn tập, khó khăn mà giáo viên thường gặp là thời lượng quá ít so với nội dung ôn tập; lý thuyết và các dạng bài tập trong chương khá nhiều
Do đó việc hệ thống lý thuyết, hệ thống các dạng bài tập và phương pháp giải là rất khó thực hiện thành công chỉ trong 1-2 tiết Về phía HS, do việc nắm kiến thức, kỹ năng từng bài trong chương chưa tốt, việc chuẩn bị ở nhà cho tiết ôn tập của các em chưa được đầu tư đúng mức như: chưa trả lời hệ thống câu hỏi ôn tập, chưa nghiên cứu tìm hiểu kỹ các bảng, các sơ đồ hệ thống kiến thức nên chưa hình dung tổng thể kiến thức, kỹ năng của chương đã học Vì lẽ đó, đa số GV chỉ tập trung vào nghiên cứu cho việc dạy – học khái niệm, định lý toán học (tức kiểu bài nội dung mới) hay kiểu bài luyện tập mà ít chú trọng vào phương pháp dạy kiểu bài ôn tập, đặc biệt là hiếm có GV đăng ký dạy thao giảng ở tiết ôn tập chương
Vì lẽ đó, giảng dạy tiết Ôn tập Toán như thế nào cho có hiệu quả, HS được hệ thống kiến thức một cách vững chắc, rèn luyện các kĩ năng một cách thành thạo và tạo được hứng thú, đem lại niềm tin trong học tập là một vấn đề mà nhóm GV Toán trường THCS Lê Lợi chúng tôi muốn tham khảo ý kiến từ quí thầy cô giáo trong buổi sinh hoạt hôm nay với mong muốn nhận được những kinh nghiệm quý, những cách dạy tiết ôn tập hay để tiết Ôn tập Toán thực sự đạt được mục tiêu đề ra theo chuẩn kiến thức kĩ năng hiện hành
B/ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
I/ Nội dung của một tiết ôn tập chương:
Nội dung của một tiết ôn tập chương thường là:
Trang 2- Thông qua phát vấn và sử dụng các bảng tổng kết, các các sơ đồ hệ thống kiến thức, các bản đồ tư duy hoặc thông qua các bài tập mà hệ thống lại kiến thức cơ bản
đã học, có thể bổ sung thêm kiến thức mới tùy theo từng chương
- Thông qua luyện tập mà giúp HS nắm vững kiến thức và rèn luyện các kỹ năng cần thiết
- Hệ thống cho HS các phương pháp giải một số dạng toán
II/ Việc chuẩn bị của GV và HS cho một tiết ôn tập:
1/ Về phía GV:
1.1) Về chuẩn bị phương tiện:
Nếu dạy bằng phần mềm Power Point trên máy chiếu thì GV soạn bảng hệ thống hay sơ đồ tóm tắt kiến thức bằng phần mềm Mind Map Nếu không, GV phải chuẩn bị các bảng, các sơ đồ này bằng bảng phụ Việc chuẩn bị các bảng, các sơ đồ phải được tính toán cẩn thận , thể hiện được tổng thể kiến thức của chương và có sự liên kết các kiến thức ấy với nhau Ngoài ra, có thể chuẩn bị thêm các phiếu học tập cho các nhóm HS nếu thấy cần thiết
1.2) Về chuẩn bị kiến thức:
GV chuẩn bị các bảng, sơ đồ hệ thống kiến thức và lựa chọn hệ thống câu hỏi, phân dạng bài tập và phương pháp giải
- Nghiên cứu các bài tập trong SGK, SBT để nắm được tất cả các cách giải của mỗi bài toán, cố gắng hiểu được ý đồ tác giả; mục đích của mỗi bài toán đặt ra là gì Chọn lựa hệ thống bài tập sao cho phù hợp với từng đối tượng HS, trong đó nên có đầy đủ các loại bài tập:
+ Bài tập nhận biết dành cho đối tượng HS yếu
+ Bài tập thông hiểu dành cho đối tượng HS trung bình
+ Bài tập vận dụng dành cho HS khá giỏi
Khi soạn bài, GV cần bám sát Chuẩn kiến thức ,kỹ năng của các chủ đề trong chương để lựa chọn câu hỏi, bài tập ở mức độ vừa phải, không nên đặt ra yêu cầu quá cao hay quá thấp so với chuẩn Tuy nhiên, tùy tình hình thực tiễn, GV có thể hướng dẫn thêm cho HSG một số bài tập nâng cao trong SBT
1.3) Về chuẩn bị cách thức tổ chức dạy học trên lớp:
GV cần xác định rõ các hoạt động, dự kiến thời gian và hình thức cho mỗi hoạt động Dự kiến những khó khăn mà HS gặp phải trong quá trình ôn tập và cách thức khắc phục những khó khăn đó
2/ Về phía HS:
HS phải chuẩn bị các nội dung sau cho tiết ôn tập: (GV yêu cầu HS ở tiết trước tiết ôn tập)
- Trả lời các câu hỏi ôn tập chương trong SGK
- Nghiên cứu, tìm hiểu các sơ đồ hay bảng tóm tắt kiến thức cơ bản của chương
- Làm một số bài tập
Nếu các chương có từ 2 tiết ôn tập trở lên thì sự chuẩn bị ở tiết sau có thể là làm bài tập, hệ thống các dạng bài tập trong chương và chốt lại phương pháp giải từng dạng
Trang 3- Chuẩn bị bảng nhóm hoặc bảng cá nhân.
III/ Một số điểm cần lưu ý khi dạy tiết ôn tập chương:
- GV cần xác đinh tiết ôn tập chương không phải là tiết nhắc lại các kiến thức
đã học mà quan trọng hơn là hướng dẫn HS biết các kiến thức đó liên quan với nhau như thế nào, cố gắng tìm ra sợi chỉ liên kết các kiến thức ấy với nhau
- Nên có bảng hệ thống mà các kiến thức trong bảng liên quan với nhau theo cả hàng lẫn cột tận dụng các sơ đồ để hệ thống kiến thức
- Nên chọn những bài tập có nội dung tổng hợp liên quan đến nhiều kiến thức cần ôn tập, qua đó khắc sâu, hệ thống và nâng cao kiến thức cơ bản đã học
- Luôn thay đổi hình thức ôn tập cho phong phú, đa dạng và hiệu quả và trong bất kỳ hình thức nào, HS cũng phải chủ động tham gia vào tiết dạy
II/Cách tiến hành tổ chức dạy học tiết ôn tập:
1/ Cấu trúc của một tiết ôn tập:
Một tiết ôn tập Toán nói chung thường có cấu trúc như sau:
- Ổn định lớp
- Định hướng mục đích, nhiệm vụ học tập
- Tổ chức cho HS hệ thống hóa, khái quát hóa kiến thức của chương trên cơ sở
đã được chuẩn bị trước của HS nhằm xây dựng nên những bảng tổng kết, những sơ
đồ
- Tổ chức cho HS vận dụng các kiến thức trên vào luyện giải các bài tập đã được lựa chọn, đặc biệt là những bài tập tổng hợp đòi hỏi phải vận dụng nhiều kiến thức và cuối cùng là hệ thống cho HS các dạng bài tập cơ bản của chương và phương pháp giải từng dạng
- Hướng dẫn HS học bài, làm bài ở nhà sau tiết luyện tập
2/ Phương án tổ chức tiết ôn tập:
Từ thực tiễn giảng dạy và qua dự giờ một số đồng nghiệp, chúng tôi tạm đưa ra
03 phương án sau:
Phương án 1: Ôn tập hệ thống lý thuyết xong rồi làm bài tập.
Phương án này áp dụng cho những chương mà hệ thống lý thuyết mang tính logic từ đầu chương đến cuối chương Khi tổ chức luyện tập, ta hướng dẫn cho HS giải từng dạng Từ đó GV chốt lại cách làm tổng quát cho mỗi dạng bài tập cuối cùng, GV rút ra kết luận chung: Ở chương này cần nắm những kiến thức nào, các kiến thức đó liên quan với nhau như thế nào? Cần nắm được phương pháp giải những dạng toán nào?
Đánh giá phương án 1:
Ưu điểm: củng cố được các kiến thức và hệ thống được kiến thức theo trình tự
bài học
Nhược điểm: Sự kết nối giữa lý thuyết và bài tập có phần rời rạc.
Phương án 2: Làm bài tập để củng cố lý thuyết
Phương án này áp dụng cho những chương mà kiến thức chủ yếu cung cấp cho
HS các quy tắc tính toán, các thuật toán để làm công cụ cho các chương tiếp theo.
Trang 4Để thực hiện phương án này, GV nên sắp xếp các bài tập cùng một dạng hay cùng sử dụng kiến thức vào từng nhóm Sau đó yêu cầu HS thực hiện HS khác và GV nhận xét bài làm của bạn GV yêu cầu Hs nêu cơ sở lý thuyết đã vận dụng để giải bài tập
GV cần lưu kết quả ấy để có lý thuyết hoàn chỉnh của chương
Đánh giá phương án 2:
Ưu điểm: HS được làm nhiều bài tập, biết được những bài tập này vận dụng
được những kiến thức nào, tiết kiệm được thời gian
Nhược điểm: Khó hệ thống được kiến thức, đôi khi bỏ sót kiến thức không ôn
tập (có thể trong các bài tập đã chọn không sử dụng đến kiến thức đó)
Phương án 3: Ôn luyện lần lượt từng đơn vị kiến thức.
Phương án này áp dụng với những chương có nhiều đơn vị kiến thức độc lập, vì
nó khó xâu chuỗi kiến thức một các hệ thống Có thể nói phương án này là tổng hòa các phương án 1 và 2 cho từng đơn vị kiến thức Để thực hiện phương án này, Gv gợi
mở cho Hs trả lời kiến thức cũ Sau đó cho HS làm các bài tập cần vận dụng kiến thức
đó HS giải xong, GV chốt lại cách làm dạng bài tập đó Cứ như vậy cho đến hết chương
Đánh giá phương án 3:
Ưu điểm: GV có thể cho HS ôn tập được nhiều kiến thức trong thời gian ngắn.
Sự phân chia kiến thức giúp HS hiểu bài nhanh hơn
Nhược điểm: Khó hệ thông được kiến thức, HS yếu khó nắm bắt tính logic của
bài học
3/ Phương pháp sử dụng bản đồ tư duy khi tổ chức tiết ôn tập
Có nhiều phương pháp dạy học tiết ôn tập và mỗi phương pháp đều có ưu, nhược điểm riêng Nhưng nếu biết sử dụng bản đồ tư duy, đây sẽ là biện pháp có thể kết hợp các phương pháp trên một cách linh hoạt, hiệu quả
Khi sử dụng bản đồ tư duy trong các tiết ôn tập, có thể qua các bước như sau:
Bước 1 Giao học sinh về nhà hoàn thiện và kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh
bằng cách gọi một vài em lên bảng trình bày nội dung kiến thức mình đã thể hiện trong bản đồ tư duy Giáo viên nên để học sinh thoải mái trình bày theo những ý tưởng đã sắp xếp, các học sinh khác và giáo viên chỉ làm thêm nhiệm vụ bổ sung những nội dung còn thiếu trong những phần đã học trong bản đồ tư duy
Bước 2 Giáo viên hướng dẫn học sinh ôn tập theo những chủ điểm đã có trong
bản đồ tư duy
Bước 3 Giáo viên cho học sinh hoàn thiện bản đồ tư duy của mình như phần
củng cố bài học Chú ý phân phối thời gian hợp lý, cụ thể: Mỗi bản đồ tư duy nên dùng thời gian từ 5- 10 phút để thực hiện Trong đó, từ 2 - 4 phút, giáo viên đưa ra từ khóa, cho học sinh bổ sung ý tưởng riêng của mình và trao đổi với các bạn cùng nhóm Khoảng 2 - 3 phút tiếp theo, đại diện nhóm lên trình bày sơ đồ của nhóm mình Thời gian còn lại, giáo viên cùng học sinh góp ý, đánh giá, trình chiếu sơ đồ đã vẽ sẵn bằng phần mềm và cả bản đồ tư duy trên giấy để học sinh đối chiếu, so sánh, chỉnh sửa lại cho hợp lí Qua bản đồ tư duy hệ thống kiến thức, giáo viên chốt lại những
Trang 5kiến thức cần nhớ, các kỹ năng thường sử dụng, cần rèn luyện nhiều, các dạng bài tập điển hình, những dạng bài đặc biệt, dạng bài khó, đặc biệt là các từ khóa để học sinh hiểu, nắm vững kiến thức nhờ hình ảnh trên sơ đồ
Với cách làm này, chúng tôi tin rằng HS sẽ lưu kiến thức trong trí nhớ được sâu
và dài hơn so với các phương pháp khác
C KẾT LUẬN:
Để tiết ôn tập thật sự có hiệu quả, đảm bảo được mục tiêu đề ra, người GV phải thật sự tâm huyết, bỏ thời gian và công sức không nhỏ từ khâu chuẩn bị đến khâu tiến hành tiết dạy để giúp các em có được hứng thú, niềm vui trong học tập
Với mong muốn có được nhiều kinh nghiệm trong khi giảng dạy nên chúng tôi xin mạn phép nêu ra một số vấn đề khi dạy tiết ôn tập để quí thầy cô trao đổi, góp ý Rất mong nhận được những ý kiến quí báu của quí thầy cô Do thời gian và năng lực hạn hẹp nên chắc chắn rằng chuyên đề không tránh khỏi những sai sót về nội dung, phương pháp, cách diễn đạt, mong nhận được sự chỉ giáo của quí thấy cô Xin chân thành cảm ơn
Bình Phú, tháng 10 năm 2016
Nhóm GV Toán.