Tinh dc thu ca khong gian cong tren ba

Tính đặc thù của “không gian công” trên báo điện tửPhan Văn Kiền Bài viết dùng phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp, phân tích nội dung và so sánh để tiếp cận lý thuyết “Không gian cô

Tính đặc thù của “không gian công” trên báo điện tử

Phan Văn Kiền

Bài viết dùng phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp, phân tích nội dung và

so sánh để tiếp cận lý thuyết “Không gian công” (Public Space) của Jurgen Habermas trên báo điện tử, một loại hình truyền thông đại chúng thông qua một case study cụ thể

Trong quá trình nghiên cứu về lý thuyết “không gian công” và báo điện tử, chúng tôi nhận thấy rằng báo điện tử cũng là một dạng “Không gian công” đặc thù với những nét đặc trưng riêng so với lý thuyết về không gian công mà Habermas đã chỉ ra Nghiên cứu này cũng sẽ góp phần chứng minh cho luận điểm đó

Từ khóa: Không gian công, báo điện tử, không gian internet

1 Tổng quan

Khái niệm “không gian công” (public space) có mối quan hệ gắn kết chặt chẽ với khái niệm “lĩnh vực công” (public sphere) do Jurgen Habermas đề cập đến năm 1962 từ việc khai triển khái niệm của Emmanuel Kant đề cập vào năm 1784

(Đỗ Văn Quân, 2012) Theo Habermas, lĩnh vực công là “một địa hạt và là nơi chốn thoải mái để các công dân tranh luận, cân nhắc thiệt hơn, thỏa thuận thống nhất và hành động” (Habermas, 1980, trans 1989) Tại đây, các cá nhân có thể tự

do chia sẻ quan điểm của mình một cách tự do với nhau

Mở rộng hơn nữa về khái niệm “không gian công”, David Koh đã nhận định rằng: “không gian công” không chỉ là một không gian vật chất cố định với các chức năng cụ thể mà còn là không gian công cộng do người sử dụng tạo ra (David Koh, 2006)

Theo đó, có hai thể loại “không gian công” chính: 1/ Không gian "vật thể" ví

dụ như quảng trường, đường phố, công viên…; 2/ Không gian "phi vật thể" ví dụ như các diễn đàn trên internet hay các cuộc đối thoại tranh luận trên báo chí, tivi…

Sự hình thành, phát triển, và thay đổi của không gian công phụ thuộc vào sự phát triển và đặc điểm của đời sống công cộng, vốn không giống nhau giữa các nền văn hóa khác nhau và ở các thời điểm khác nhau (wikipedia, 4/2015)

Trong tác phẩm “The Structural Transformation of the Public Sphere”, Habermas chỉ ra ba tiêu chí gọi là “tiêu chuẩn về thể chế” là điều kiện tiên quyết cho sự xuất hiện của lĩnh vực công mới Những nơi thảo luận như quán cà phê của

nước Anh, tiệm thẩm mĩ ở nước Pháp hay nhà hàng ở nước Đức “có thể khác nhau

về kích thước và thành phần công chúng, phong cách của thảo luận, không khí của các cuộc tranh luận và chủ đề hướng tới”, nhưng “tất cả các cuộc thảo luận giữa mọi người có xu hướng tiếp diễn, vì vậy họ đã có một số tiêu chuẩn về thể chế chung” Đó là:

1 Không quan tâm đến địa vị xã hội

2 Lĩnh vực quan tâm thảo luận

3 Giới hạn tham gia

(Habermas, 1962, trans 1989) Một số khái niệm liên quan đến không gian công từng được đề cập như

“Không gian bán công cộng” (Semi - public space -Nguyễn Quý Thanh, Trịnh Ngọc Hà, 2009), “Không gian tư” (Private space - Zizi Papacharissi, 2010) Đặc biệt, khi môi trường internet ra đời, cùng với đó là sự phát triển của các mạng xã hội đã khiến cho khái niệm không gian công trở nên phong phú và phức tạp hơn khái niệm ban đầu, vốn đã khá phức tạp trong xã hội học Môi trường internet ra đời trở thành một dạng đặc thù của không gian công – một lĩnh vực ảo – Virtual sphere (zizi Papacharissi, 2002) Ở đó, công chúng tham gia vào các quá trình thảo luận xã hội và dưới sự hướng dẫn của các “Thủ lĩnh ý kiến” (leader oppinion) là các nhà báo, một dạng thức sinh hoạt đặc thù của cộng đồng đã được tạo ra để hình thành dư luận xã hội

Ở Việt Nam, khái niệm không gian công thường được đề cập dưới góc độ kiến trúc, quy hoạch và quản lý đô thị Dưới góc độ khoa học xã hội, có Nguyễn Quý Thanh, Trịnh Ngọc Hà (2009), Đỗ Văn Quân (2010), Nguyễn Thị Bích Thủy (2012) Các nghiên cứu này chủ yếu tập trung vào góc tiếp cận xã hội học, coi không gian công như là một nơi để có thể hình thành dư luận xã hội

Bài viết này tiếp cận khái niệm “không gian công” dưới một góc nhìn liên ngành: Xã hội học và truyền thông Dưới góc nhìn xã hội học, chúng tôi coi không gian báo điện tử là một “không gian công” đặc thù, nơi có thể diễn ra các thảo luận xã hội rất rõ nét Tuy nhiên, do những chế định của đặc trưng báo chí nên không gian công trong trường hợp này mang những đặc điểm rất khác biệt với các dạng không gian công vẫn được tiếp cận trước đó

2 Phương pháp

Bài viết sử dụng 2 phương pháp nghiên cứu chính: Nghiên cứu tài liệu thứ cấp và phân tích nội dung

Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp sử dụng vào việc tổng hợp các nghiên cứu trước đó về “không gian công”, từ đó, vận dụng vào môi trường internet và báo điện tử để có những luận giải mới, nhằm khẳng định báo điện tử là một “không gian công” đặc thù

Phương pháp phân tích nội dung được sử dụng vào việc phân tích các dữ liệu khảo sát để chứng minh cho tính đặc thù của môi trường báo điện tử với tư cách là một “không gian công”

Nghiên cứu này là một nghiên cứu trường hợp (case study), hay có thể gọi là một nghiên cứu không tổng thể, thông qua việc nghiên cứu một trường hợp trên báo điện tử để rút ra những kết luận chứng minh cho vấn đề đặt ra trong giả thuyết

Không gian nghiên cứu là loạt bài liên quan đến lễ hội trên báo Tuổi Trẻ đầu năm 2015

3 Báo điện tử – một “không gian công” đặc thù

Trong công trình của mình, Jurgen Habermas đã liệt kê những đặc trưng của

sự tự do và bình đẳng cần thiết cho một “tình huống phát biểu lí tưởng” (J Habermas, 1980) trong một xã hội dân chủ Tuy nhiên, thành viên của các lĩnh vực công cũng phải tôn trọng những quy tắc nhất định của “tình huống phát biểu lí tưởng” Những đặc trưng đó là:

1 Mọi chủ thể có kiến thức (trình độ) để nói và hành động đều được tham

dự thảo luận

2 Mọi người đều được nhận định mọi vấn đề, đều được đưa ra mọi sự nhận định vào thảo luận, đều được bày tỏ thái độ, mong muốn và nhu cầu của mình

3 Không một diễn giả nào bị ngăn ngừa trong việc thực thi các quyền của

họ như được trình bày tại mục 1 và 2, bằng bất kì sự ép buộc bên trong hoặc bên ngoài nào

Như vậy, mặc dù những người tham gia vào không gian công là tự do, không quan tâm đến địa vị xã hội, nhưng vẫn có một sự sàng lọc Habermas đã nhận định: không phải toàn thể đại chúng đều tham gia vào các quá trình thảo luận xã hội mà chỉ một bộ phận nhỏ của đại chúng

Dựa vào những đặc trưng của không gian công mà Habermas đưa ra ở trên,

có thể rút ra những đặc điểm của nó như sau:

1 Mang tính công cộng: là không gian chung, có thể tự do ra vào Các cá nhân có thể tự do bày tỏ ý kiến của mình, tham gia thảo luận, tranh luận về các vấn

đề mà mình quan tâm

2 Tập trung đông người, có các mối quan hệ xã hội đa dạng, phức tạp Tuy nhiên chỉ một bộ phận đại chúng tham gia vào quá trình thảo luận

3 Chủ đề được thảo luận ở “không gian công” là “lĩnh vực công” với phạm

vi không giới hạn

4 Con người tìm đến không gian công để thỏa mãn một số nhu cầu của mình

5 Mang tính duy lí và phê phán: có thể là nơi diễn ra xung đột hoặc sự hòa giải, kết quả có thể hình thành các ý kiến chung

Dựa vào năm “dấu hiệu” nhận biết của không gian công như trên, có thể khẳng định rằng, báo điện tử là một dạng không gian công Khi nói về các phương

tiện truyền thông và lĩnh vực công, Jurgen Habermas cho rằng: “phương tiện truyền thông đặc biệt quan trọng để xây dựng và duy trì một không gian công Các phương tiện truyền thông như các diễn viên trong các lĩnh vực chính trị công” Theo Habermas, “có hai loại diễn viên mà không có họ thì không lĩnh vực chính trị công nào có thể làm việc: Chuyên gia trong các hệ thống truyền thông và chuyên gia về chính trị (Habermas, 1962, trans 1989)

Truyền thông (trong đó báo chí là chủ lực), “không còn là lãnh địa hẹp của các nhà truyền thông, mà thuộc về đại chúng, vừa là nơi trình bày các thông tin,

tri thức, vừa là nơi diễn ra các mỗi quan hệ, tiếp xúc, liên lạc giữa các nhóm, các tầng lớp xã hội” (Habermas, 1962, trans 1989)

Theo Habermas, chính các phương tiện truyền thông đại chúng là định chế điển hình nhất của không gian công cộng Chúng đó vai trò làm trung gian liên lạc

và tiếp xúc trong nội bộ xã hội dân sự và các thiết chế nhà nước Hiểu theo ý nghĩa này, truyền thông đại chúng không phải là một lãnh địa dành riêng cho những người có quyền lực, nhà truyền thông hay các chuyên gia, mà nó là nơi trình bày các kiến thức về xã hội, vừa là nơi diễn ra các mối quan hệ giữa các tầng lớp, nhóm xã hội

Sự ra đời của phương tiện internet trong vài thập niên gần đây đã đặt ra nhiều vấn đề mới với vấn đề không gian công trong xã hội hiện đại Internet, xét trong cả mặt có lợi và có hại của nó đã khiến người ta phải nhìn lại khái niệm không gian công không như vốn nó vẫn được nhìn nhận

“Internet và các công nghệ của nó đã làm sống lại lĩnh vực công; Tuy nhiên, một số khía cạnh của các công nghệ mới đã đồng thời cản trở hoặc làm tăng thêm các tiềm năng này của internet Trước hết, khả năng lưu trữ dữ liệu và áp dụng các công nghệ dựa trên internet đã khiến cho các cuộc thảo luận chính trị được kết nối với các thông tin khác không có trước đó Thứ hai, công nghệ internet cho phép hai cá nhân ở hai đầu thế giới có thể cùng lúc thảo luận về một vấn đề, nhưng cũng thường xuyên xảy ra sự không thống nhất về chính trị Thứ ba, với các mô hình của chủ nghĩa tư bản toàn cầu, công nghệ internet sẽ thay đổi để thích nghi với nền văn hóa chính trị hiện tại, chứ không phải là tạo ra một cái mới Công nghệ internet đã tạo ra một không gian công mới cho các cuộc thảo luận định hướng chính trị Liệu không gian công do internet tạo ra có thể vượt ra khỏi định chế của không gian công truyền thống trước đó mà không nằm ở bản thân công nghệ mà nó mang lại?”

(Zizi Papacharissi, 2002)

Có thể thấy, không gian công trên báo điện tử ngoài những đặc điểm cơ bản đã được Habermas đề xuất như trên, còn có những đặc trưng riêng

Thứ nhất, đó là một không gian ảo Các cá nhân tham gia vào diễn đàn của

internet nói chung và báo điện tử nói riêng đều dưới nhận dạng là một nick name

Vì tính ảo của không gian này khiến cho tính tự chịu trách nhiệm về ý kiến cá nhân khó được đảm bảo

Thứ hai, dù tham gia vào một không gian công, nhưng các thành viên tham

gia vào quá trình thảo luận là những cá nhân riêng biệt (với từng máy tính kết nối internet của riêng mình) Vì vậy, về mặt nội dung thảo luận là không gian công, nhưng về mặt không gian thảo luận vẫn là không gian cá nhân Đặc trưng này làm cho tính xã hội của các thành viên tham gia thảo luận trong môi trường báo điện tử giảm xuống đáng kể so với việc trực tiếp tập trung tại một không gian thực

Thứ ba, các nội dung thảo luận dù rộng rãi, không hạn chế nhưng về cơ bản

vẫn phải giới hạn trong một chủ đề được đề xuất ban đầu Nghĩa là tính tập trung

về ý kiến cao hơn các không gian công khác

Thứ tư, dù là diễn đàn công, nhưng không gian trên báo điện tử luôn được

một “Thủ lĩnh ý kiến” (leader oppinion) dẫn dắt bằng một hoặc nhiều bài viết mang tính định hướng, thông tin cơ bản ban đầu Thủ lĩnh ý kiến đó chính là nhà báo Các thảo luận trên diễn đàn báo điện tử luôn bắt đầu từ một hoặc một số bài viết của phóng viên, sau đó, tòa soạn tiếp tục mở diễn đàn để bạn đọc tham góp ý kiến Đặc trưng này cho thấy, không gian công trên báo điện tử là một không gian

mở trong định hướng

Tính đặc thù này của không gian báo điện tử đã khiến nó trở thành một không gian công đặc thù xét về cả nội dung lẫn hình thức

4 “Không gian công” trên tuoitre.vn qua loạt bài về lễ hội

Đầu năm 2015, mùa lễ hội ở miền Bắc diễn ra như thường lệ Nhưng trong năm này, hàng loạt mặt trái của các lễ hội lần lượt được báo chí phản ánh một cách rầm rộ dưới nhiều góc độ Từ đưa tin, phản ánh, ghi nhận đến hỏi ý kiến chuyên gia, chính quyền, ghi nhận ý kiến của công chúng… Tất cả tạo nên một diễn đàn sôi nổi trên internet về một hiện tượng trong đời sống văn hóa – tâm linh rất gắn bó với người Việt

Báo Tuổi Trẻ tham gia nội dung này với 29 bài viết dưới các dạng và các nội dung khác nhau và cũng đã tạo ra được một diễn đàn sôi nổi với nhiều thành phần tham gia

Trong quá trình khảo sát, chúng tôi tạm thời chia các mảng nội dung phản ánh trong các bài chính thống trên tuoitre.vn thành 4 nội dung chính: 1/ nhóm nội dung phản ánh, ghi nhận của phóng viên tòa soạn về lễ hội 2/ Nhóm nội dung phỏng vấn chính quyền, cơ quan quản lý 3/ Nhóm nội dung phân tích của các chuyên gia 4/ Ý kiến của bạn đọc, người trong cuộc, nhân chứng trong các bài viết

Bốn nội dung này được chúng tôi thống kê trong 29 bài viết đăng trên tuoitre.vn về nội dung liên quan đến lễ hội đầu năm 2015 Với nội dung thứ tư (ý kiến của bạn đọc, người trong cuộc, nhân chứng) được chúng tôi mặc định là những ý kiến được đăng, trích dẫn trong các bài viết chính thống từ loạt 29 bài chứ không phải là lượng comment (phản hồi) ở dưới mỗi bài viết Phần này sẽ được phân tích ở mục sau

Từ khảo sát dữ liệu trên báo Tuổi Trẻ online, chúng tôi rút ra một số kết quả như sau

4.1 Tỷ lệ nội dung của các nhóm bài phản ánh tính định hướng của

“Thủ lĩnh ý kiến” đến việc thảo luận trên không gian báo điện tư

bài/ y kiến

Tỷ lệ (%)

1 Phản ánh, ghi nhận của phóng viên về lễ hội 21 30.4

2 Phỏng vấn chính quyền, người có trách nhiệm 26 37.6

4 Ý kiến của bạn đọc, người trong cuộc, nhân chứng 3 4.3

Bảng 1 Tỷ lệ bài viết, lượng ý kiến về các nội dung liên quan đến mùa lễ hội năm

2015

Biểu đồ 1 Tỷ lệ nội dung của các nhóm bài trên tuoitre.vn về loạt bài lễ hội

Số liệu khảo sát cho thấy, tỷ lệ bài phản ánh, ghi nhận của phóng viên (30,4%), ý kiến phỏng vấn người có trách nhiệm, chính quyền (37,6%) và bài phân tích của chuyên gia (27.5%) vượt trội hẳn so với ý kiến của bạn đọc, nhân chứng (4.3%) trong bài viết

Sự hiện diện của phóng viên, các chuyên gia hoặc chính quyền, người có trách nhiệm là một dạng hiện diện của “thủ lĩnh ý kiến” trong quá trình thảo luận xã hội trên không gian báo điện tử Tuổi Trẻ Những ý kiến này thể hiện quan điểm, nhận định, phân tích, đánh giá và trách nhiệm của những người liên quan với vấn

đề được để cập, phản ánh Những nội dung này như là một gợi ý, một định hướng cho việc thảo luận của bạn đọc trong từng bài viết

Đặc điểm này là biểu hiện của đặc trưng riêng thứ tư mà chúng tôi đã đề cập trong mục 3 ở bài viết này

4.2 Về các cá nhân tham gia quá trình thảo luận trên không gian báo điện tư

Như thống kê ở bảng 1, có thể thấy 4 nhóm cá nhân tham gia quá trình thảo luận trên không gian báo điện tử tuoitre.vn trong loạt bài về lễ hội này thì 3 nhóm đầu chính là các Leader Opponion (thủ lĩnh ý kiến), vì vậy, họ không tham gia thảo

luận với tư cách là các cá nhân trên không gian công này Sự tham gia của họ đại diện cho cơ quan quản lý, tiếng nói của chuyên gia và là tiếng nói của người hướng dẫn dư luận Các đối tượng này đều tham gia quá trình thảo luận với tư cách là cá nhân, nhưng không phải để bộc lộ quan điểm, ý kiến cá nhân mà dựa trên những tiêu chuẩn chung được quy định trong đặc thù công việc, nghề nghiệp của họ

Đối tượng còn lại là bạn đọc hoặc các cá nhân là người trong cuộc, nhân chứng của vấn đề thì tỷ lệ xuất hiện trong các bài viết quá thấp (4,3% so với 95,7%) Dưới góc độ này, con số áp đảo trên cho thấy, không gian công trên báo

điện tử tuoitre.vn mang đặc trưng của “không gian bán công cộng” (Nguyễn Quý Thanh, Trịnh Ngọc Hà, 2009) hơn là không gian công như Habermas đề cập.

Tuy nhiên, kết quả trên được tính trên tương quan là 29 bài viết chính thống được đăng trên tuoitre.vn về chủ đề lễ hội đầu năm 2015 Trên thực tế, các bài viết mới chỉ là một phần của không gian công trên báo điện tử Với đặc điểm tính tương tác cao như là một lợi thế để chiếm lĩnh hệ thống báo chí, các ý kiến phản hồi (comments) luôn là một bộ phận không thể thiếu của các trang báo điện tử Hệ thống các comments là một bộ phận thứ hai của không gian công trên báo điện tử tuoitre.vn khi thảo luận về chủ đề lễ hội

Kết quả khảo sát về lượng comments ở các nội dung bài viết như sau1:

bài viết

Tỷ lệ (%)

Lượng comment

Tỷ lệ (%)

1 Lễ hội chém lợn Ném

Thượng, Bắc Ninh

5 Lễ khai ấn đền Trần – Nam

Định

1 Xin cam ơn phong viên Vu Viêt Tuân cua bao Tuôi Tre đa giup cung câp dư li u h thông cac bai viêt liên quan đên ê ê

n i dung nay va đê xuât m t sô nhom n i dung trên diên đan Tuôi Tre – đê xuât nay la cơ sơ đê chung tôi xây dưng ô ô ô

6 têu chi n i dung cơ ban nay ô

nước về lễ hội

Bảng 2: Thống kê về lượng bài viết và comment trên tuoitre.vn về các nội dung trong loạt bài về lễ hội.

Biểu đồ 2: Tỷ lệ về lượng bài viết trên tuoitre.vn về các nội dung trong loạt bài về

lễ hội.