CHĂM sóc BỆNH NHÂN rối LOẠN tâm THẦN

ĐẶT VẤN ĐỀ Rối loạn tâm thần là một loại bệnh rất phổ biến và có xu hướng ngày càng gia tăng trong xã hội hiện nay, có rất nhiều nguyên nhân, yếu tố dẫn đến các rối loạn tâm thần như: ki

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THĂNG LONG

CHUYÊN ĐỀ TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN HỆ VHVL

Hà Nội – Tháng 1 năm 2013

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THĂNG LONG

Người hướng dẫn:Bác sĩ CK.II Dương Văn Lương

HÀ NỘI – Tháng 12 năm 2012

LỜI CẢM ƠN

Trước hết tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo đại học, Khoa Điều dưỡng Trường Đại học Thăng Long đã tạo điều kiện cho tôi được học tập, rèn luyện và phấn đấu trong suốt quá trình học tập tại Trường

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Gs.Ts.Phạm Thị Minh Đức, Trưởng khoa Điều dưỡng Trường Đại học Thăng Long, người thầy đã bỏ nhiều công sức giản dạy, hướng dẫn nhiệt tình chỉ bảo cho tôi được học tập và hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban lãnh đạo cùng toàn thể các bác sĩ và điều dưỡng viên tại Viện Giám định Pháp y Tâm thần Trung ương đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong thời gian nghiên cứu và thực hiện chuyên đề này

Đặc biệt tôi xin chân thành cảm ơn Bác sĩ Chuyên khoa II Dương Văn Lương, Viện Giám định Pháp Y Tâm thần Trung ương mặc dù rất bận rộn với công việc nhưng đã giành nhiều thời gian tận tình hướng dẫn chỉ bảo, cung cấp tài liệu

và những kiến thức quý báu giúp tôi thực hiện chuyên đề này

Cùng với tất cả lòng thành kính tôi xin chân thành cảm tạ và biết ơn sâu sắc đến các giáo sư, phó giáo sư, tiến sỹ trong hội đồng đã thông qua chuyên đề và hội đồng chấm khóa luận tốt nghiệp đã đóng góp cho tôi những ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành tốt chuyên đề

Cuối cùng tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, bạn bè…những người đã luôn cổ vũ, động viên và ủng hộ trong quá trình tôi thực hiện chuyên đề

Hà Nội, tháng 1 năm 2013

Lê Văn Quỳnh

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TRONG NGHIÊN CỨU

DANH MỤC HÌNH

Hình 1: Điều dưỡng viên thăm hỏi người bệnh ………19

Hình 2: Bệnh nhân ăn trưa tập thể ………23

Hình 3: Giao lưu văn nghệ giữa các bệnh nhân ………25

Hình 4: Bệnh nhân chơi bóng bàn ………25

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 8

I ĐẠI CƯƠNG VỀ RỐI LOẠN TÂM THẦN 9

1.1 Khái quát chung 9

1.1.1 Định nghĩa rối loạn tâm thần 9

1.1.2 Sức khỏe tâm thần 9

1.1.3 Phân biệt RLTT với bệnh thần kinh 10

1.2 Nguyên nhân và phân loại các loại rối loạn tâm thần 10

1.2.1.Nguyên nhân 10

1.2.2 Những nhân tố thuận lợi cho việc phát triển RLTT 11

1.2.3 Nguyên tắc xác định nguyên nhân RLTT 12

1.2.4 Phân loại các bệnh rối loạn tâm thần 12

1.3 Đặc điểm cơ bản của RLTT 13

1.4 Phương pháp điều trị 14

1.4.1 Sốc insulin (gây hạ đường huyết bằng insulin) 14

1.4.2 Sốc điện 15

1.4.3 Liệu pháp tâm lý 15

1.4.4 Liệu pháp hóa dược 15

1.4.5 Liệu pháp lao động 16

1.4.6 Liệu pháp thích ứng xã hội 16

1.5 Dịch tễ 16

1.6 Các biện pháp phòng bệnh RLTT 18

1.6.1 Những biện pháp phòng bệnh tuyệt đối 18

1.6.2 Những biện pháp phòng bệnh tương đối 19

II LẬP KẾ HOẠCH CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH MẮC CHỨNG RỐI LOẠN TÂM THẦN THEO QUY TRÌNH ĐIỀU DƯỠNG 20

2.1 Vai trò của việc chăm sóc bệnh nhân rối loạn tâm thần 20

2.2 Quy trình điều dưỡng 20

2.2.1 Nhận định người bệnh 20

2.2.2 Chẩn đoán và can thiệp điều dưỡng 22

2.2.3 Lập kế hoạch chăm sóc 23

2.2.4 Thực hiện kế hoạch chăm sóc 23

2.2.5 Đánh giá 33

2.3 Áp dụng quy trình điều dưỡng chăm sóc đối với bệnh nhân cụ thể 33

KẾT LUẬN 42

ĐẶT VẤN ĐỀ

Rối loạn tâm thần là một loại bệnh rất phổ biến và có xu hướng ngày càng gia tăng trong xã hội hiện nay, có rất nhiều nguyên nhân, yếu tố dẫn đến các rối loạn tâm thần như: kinh tế, môi trường sống, áp lực học tập, công việc…Rối loạn tâm thần thường không gây chết người đột ngột nhưng làm giảm sút khả năng lao động, học tập, làm đảo lộn sinh hoạt trong cuộc sống, gây tổn thất về kinh tế, gây căng thẳng cho các thành viên trong gia đình Một số bệnh tâm thần nếu không được quản lý, chữa trị kịp thời rất dễ dẫn đến trạng thái tâm thần sa sút, người bệnh trở thành gánh nặng cho gia đình và xã hội[1]

Ngày nay, cùng với sự phát triển của khoa học, xã hội và nền y học, tâm thần học ngày càng được quan tâm, đặc biệt là công tác chăm sóc bệnh nhân bị rối loạn tâm thần Công tác chăm sóc bệnh nhân bị rối loạn tâm thần có những đặc điểm riêng so với các bệnh lí nội khoa và tâm thần khác Để chăm sóc người bệnh mắc chứng rối loạn tâm thần, điều dưỡng viên cần nắm rõ qui luật diễn biến của hội chứng rối loạn tâm thần, đặc điểm riêng, nhu cầu chăm sóc từng giai đoạn và cần xây dựng một kế hoạch chăm sóc chuyên biệt

Ở Việt Nam hiện nay chưa có qui trình chi tiết trong chăm sóc người bệnh bị rối loạn tâm thần, để góp phần làm sáng tỏ những nhu cầu chăm sóc chuyên biệt và hành động chăm sóc cần thiết trong công tác của điều dưỡng đối với người bệnh mắc hội chứng

rối loạn tâm thần Để đáp ứng tốt những vấn đề nêu ở trên “Chuyên đề chăm sóc bệnh nhân rối loạn tâm thần” được viết nhằm giới thiệu hai nội dung chính:

1 Đặc điểm, triệu chứng và các phương pháp điều trị hội chứng rối loạn tâm thần

2 Lập kế hoạch chăm sóc người bệnh bị mắc chứng rối loạn tâm thần theo qui trình điều dưỡng

CHƯƠNG 1 ĐẠI CƯƠNG VỀ RỐI LOẠN TÂM THẦN 1.1 Khái quát chung về rối loạn tâm thần

1.1.1 Sức khỏe tâm thần

Khái niệm sức khỏe của Tổ chức Y tế Thế giới: “Sức khỏe không những là trạng thái không bệnh tật mà còn là trạng thái hoàn toàn thoải mái về cơ thể, tâm thần và xã hội”

Như vậy có 3 loại sức khỏe đó là sức khỏe cơ thể, sức khỏe tâm thần và xã hội Thực chất sức khỏe tâm thần của con người bao hàm các nét đặc trưng sau:

 Có một cuộc sống thật sự thoải mái

 Có niềm tin vào giá trị bản thân và niềm tin vào phẩm chất và giá trị của con người

 Có khả năng ứng xử bằng cảm xúc hành vi hợp lí trước mọi tình huống

 Có khản năng tạo dựng, duy trì và phát triển thỏa đáng các mối quan hệ

 Có khả năng tự hàn gắn và chống lại các stress, các sự cố mất thăng bằng, căng thẳng [1][2][11]

1.1.2 Định nghĩa rối loạn tâm thần

Rối loạn tâm thần (RLTT) là bệnh do hoạt động của não bộ bị rối loạn bởi nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra (nhiễm khuẩn, nhiễm độc, sang chấn tâm thần, bệnh cơ thể…) làm rối loạn chức năng phản ánh thực tại Các quá trình cảm giác, tri giác, tư duy,

ý thức…bị sai lệch cho nên bệnh nhân tâm thần có những ý nghĩ, cảm xúc, hành vi tác phong không phù hợp với thực tại, môi trường xung quanh

Phạm vi bệnh tâm thần rất rộng: có những bệnh tâm thần nặng (các bệnh loạn thần), quá trình phản ánh thực tại sai lệch trầm trọng, hành vi tác phong bị rối loạn nhiều

Có những bệnh tâm thần nhẹ (các bệnh tâm căn, nhân cách bệnh) quá trình phản ánh thực tại như hành vi tác phong bị rối loạn ít, bệnh nhân vẫn còn sinh hoạt, lao động, học tập được tuy có giảm sút[1][2][11]

1.1.3 Phân biệt RLTT với bệnh thần kinh

Hiện nay phần đông mọi người vẫn chưa phân biệt được RLTT với bệnh thần kinh,

và thường gọi một người mắc chứng RLTT là thần kinh, dẫn đến việc tìm kiếm điều trị không đúng chuyên khoa Trên thực tế, đây là hai loại bệnh rất khác nhau Sau đây là một vài nhận biết phân biệt cơ bản:

Không có tổn thương về hình thái của hệ

thần kinh hoặc có tổn thương kết hợp

Luôn có tổn thương về hình thái của hệ thần kinh

Ý nghĩ, cảm xúc, hành vi kỳ cục, khó hiểu Đa số có suy nghĩ, hành vi bình thường

Đa số bình thường về mặt cơ thể

Có những dấu hiệu thần kinh khu trú như: liệt chi, teo cơ, khó nuốt, mù, điếc, do tổn thương dây thần kinh

Tuy nhiên, những người bệnh thần kinh có thể có những rối loạn tâm thần kèm theo và ngược lại Nhiều người có bệnh thần kinh nặng, nhưng hoạt động tâm thần của họ gần như bình thường[1][2]

1.2 Nguyên nhân và phân loại các loại rối loạn tâm thần

1.2.1.Nguyên nhân

Nguyên nhân của RLTT là vấn đề hết sức phức tạp Hiện nay có những trường hợp mà căn nguyên đã rõ ràng nhưng vẫn còn một số trường hợp mà căn nguyên chưa xác định dứt khoát, đang tiếp tục nghiên cứu Một số trường hợp RLTT vẫn còn được xác định theo quy luật lâm sàng chứ chưa hoàn toàn căn cứ được vào thống nhất giữa bệnh nguyên và bệnh sinh Có thể khái quát một số nguyên nhân chính của RLTT như sau:

1.2.1.1.Nguyên nhân thực thế

 Nhiễm khuẩn thần kinh

 Nhiễm độc thần kinh

 Chấn thương sọ não

 Các bệnh mạch máu não (cao huyết ap, xơ vữa động mạch não)

 Tổn thương trực tiếp mô não

 Các tổn thương thực thể khác ở não (u não, áp xe não, xơ rải rác, teo não…)

 Bệnh cơ thể ảnh hưởng đến hoạt động của não (các bệnh nội tạng, các bệnh nội tiết, các bệnh về chuyển hóa và thiếu vitamin…)[1][2][10]

1.2.1.2 Nguyên nhân tâm lý

Các sang chấn tâm thần và hoàn cảnh xung đột trong gia đình cũng như ngoài xã hội có thể gây ra loạn thần phản ứng và các bệnh tâm căn[1][2][10]

1.2.1.3 Nguyên nhân cấu tạo thể chất bất thường và phát triển tâm thần bệnh lý

 Các trạng thái nhân cách bệnh

 Các loại trí tuệ thiểu năng

[1][2][10]

1.2.1.4 Nguyên nhân chưa rõ ràng (sự kết hợp phức tạp nhiều yếu tố khác nhau) như:

Di truyền, biến đổi chuyển hóa, miễn dịch, cấu tạo thể chất…Có thể gây ra bệnh tâm thần nội sinh như tâm thần phân liệt, loạn thần hưng trầm cảm[1][2][10]

1.2.2 Những nhân tố thuận lợi cho việc phát triển RLTT

- Di truyền : có khi là nguyên nhân nhưng cũng có khi chỉ là nhân tố thuận lợi thúc đẩy bệnh phát sinh mà thôi

- Nhân cách : là toàn bộ đặc điểm tâm lý của một cá nhân bao gồm nhiều thành phần (xu hướng, khí chất, tính cách và năng lực) làm cho người này có những nét tâm lý khác hẳn với người khác Nhân cách mạnh, bền vững là nhẫn tố tốt để chống đỡ các bệnh tâm thần và là điều kiện thuận lợi cho bệnh chóng hồi phục Nhân cách yếu, không cân bằng, kém chịu đựng là cơ sở thuận lợi cho bệnh tâm thần phát sinh và làm bệnh hồi phục khó khăn, chậm chạp Có khi nhân cách quyết định thể lâm sàng của bệnh hoặc có thêt làm cho nhân cách của người bệnh bị biến đổi

- Lứa tuổi: trẻ em là cơ địa thuận lợi để phát sinh các bệnh tâm căn và nhân cách bệnh Tuổi dậy thì dễ bộc lộ bệnh tâm thần phân liệt và các trạng thái phản ứng Tuổi già

dễ bị các bệnh tâm thần thực thể

- Giới tính: có những bệnh gặp ở nam nhiều hơn nữ như : loạn thần do rượu, loạn thần do chấn thương sọ não, bệnh liệt toàn thể tiến triển Có những bệnh gặp ở nữ nhiều

hơn năm như rối loạn tâm thần có sự liên quan đến thời kỳ kinh nguyệt, sinh đẻ, mãn kinh…

- Tình trạng toàn thân: có những trường hợp RLTT xuất hiện ngay sau khi sức khỏe

bị giảm sút như mất ngủ kéo dài, thiếu dinh dưỡng lâu ngày, làm việc quá sức Sau khi mắc bệnh lâu ngày có thể dẫn đến suy kiệt tử vong Nâng cao thể trạng có thể giúp cho bệnh nhân hồi phục nhanh chóng…[1][2]

1.2.3 Nguyên tắc xác định nguyên nhân RLTT

Nguyên nhân RLTT là một vấn đề rất khó khăn, phức tạp Khi xác định, cần chú ý đến những nhân tố sau đây:

 RLTT thường xảy ra dựa trên cơ sở những điều kiện bên ngoài tác động qua lại với những điều kiện bên trong của mỗi bệnh nhân Vì vậy cần phải nghiên cứu tỉ mỉ, cân nhắc cẩn thận mới xác định được đâu là nguyên nhân chính, đâu là nhân tố thuận lợi

 Những trường hợp RLTT gọi là nội sinh (như tâm thần phân liệt) thường xuất hiện sau những nhân tố ngoại lai (sang chấn tâm thần, bệnh nhiễm khuẩn…) Vì vậy, tìm nguyên nhân ở những trường hợp này không phải chỉ căn cứ vào đặc điểm của bệnh cảnh

 Hiện nay ở một số trường hợp RLTT, quy luật lâm sàng đã rõ ràng nhưng chưa có

sự thống nhất giữa bệnh nguyên và bệnh sinh Có những trường hợp nguyên nhân đã được xác định nhưng cơ chế sinh bệnh lại chưa rõ rang Ngược lại có trường hợp thì bệnh sinh tương đối rõ nhưng nguyên nhân chưa xác định Vì vậy việc nắm vững những hình thái lâm sàng cũng như những quy luật tiến triển của RLTT hiện nay vẫn còn có tầm quan trọng đặc biệt trong việc xác định nguyên nhân gây bệnh[4]

1.2.4 Phân loại các bệnh rối loạn tâm thần

Các dạng RLTT thường gặp như:

- Các dạng rối loạn ám ảnh sợ

- Rối loạn sự thích ứng

- Rối loạn dạng cơ thể

- Rối loạn phân ly

- Rối loạn tâm thần nội tiết

- Rối loạn do nghiện chất

- Rối loạn do chấn thương não

- Rối loạn do chấn thương tâm lý[3]

1.3 Đặc điểm cơ bản của RLTT

 RLTT là một hoạt động tâm thần có tính tổng hợp, thống nhất, không thể phân tách được Việc sắp xếp các triệu chứng tâm thần theo từng mặt hoạt động tâm thần (rối loạn tri giác, rối loạn tư duy, rối loạn cảm xúc…) chỉ có tính chất quy ước để thuận tiện cho việc giảng dạy và thảo luận lâm sàng Vì vậy có nhiều cách qui ước tùy từng tác giả Thực tế một triệu chứng tâm thần có liên quan và ảnh hưởng đến các mặt hoạt động tâm thần khác

 Các triệu chứng tâm thần ít khi xuất hiện riêng lẻ và thường kết hợp với nhau thành một hội chứng nhất định

 Các triệu chứng của RLTT luôn luôn biến chuyển tùy theo từng giai đoạn bệnh Tuy nhiên sự tiến triển và thoái triển đều tuân theo những quy luật nhất định

 Các triệu chứng RLTT không thể giải thích thuần túy theo cơ chế sinh học và tâm

lý được, vì chúng còn là kết quả của các yếu tố cơ thể, xã hội môi trường tác động phức tạp vào hoạt động của bộ não

 Việc đánh giá các triệu chứng và hội chứng của RLTT trong lâm sàng rất khó khăn nhưng lại vô cùng quan trọng Đánh giá khó khăn vì các triệu chứng tâm thần phần lớn là những triệu chứng chủ quan (do bệnh nhân kể và có thể khác nhau tùy theo cách hỏi bệnh, tùy thời gian hỏi) Trong khi đó việc phát hiện các triệu chứng này lại phụ thuộc vào kinh nghiệm tiếp xúc của bác sĩ, trạng thái tâm thần của bệnh nhân khi tiếp xúc… Tuy nhiên vai trò của việc đánh giá các triệu chứng hết sức quan trọng nếu đánh giá sai triệu chứng thì không thể tổng hợp đúng hội chứng và từ đó không thể chẩn đoán bệnh chính xác được

 Phân biệt giữa triệu chứng bệnh lý và hoạt động tâm thần bình thường nhiều khi rất khó khăn Vì vậy muốn phân biệt chắc chắn cần phải nắm vững các đặc điểm tâm lý, nhất

là các đặc điểm tâm lý cùng với lứa tuổi, từng tần lớp xã hội, từng địa phương, từng dân tộc…[1][2][4][6]

1.4 Phương pháp điều trị

Các RLTT không chỉ là bệnh lý tại não, mà còn là bệnh lý của toàn cơ thể Không chỉ là các sang chấn tâm lý…mà còn do các tác nhân stress về tâm lý của môi trường, không chỉ do các nhân tố bẩm sinh về hệ thần kinh mà còn do các yếu tố giáo dục, môi trường tác động…

Do vậy, việc chữa bệnh tâm thần phải điều trị toàn diện, đòi hỏi phối hợp nhiều biện pháp như:

 Điều trị các bệnh lý cơ thể (thần kinh, nội khoa) có thể gây ra các RLTT (nhiễm trùng, nhiễm độc, nội tiết…) và tăng cường bồi dưỡng cơ thể chung

 Dùng liệu pháp tâm lý với các bệnh tâm căn hay các rối loạn có liên quan đến stress

 Với các bệnh nội sinh: dùng hóa dược, các liệu pháp gây sốc, các liệu pháp lao động để thích ứng xã hội

 Với các rối loạn sự phát triển; kết hợp với giáo dục, huấn luyện tâm thần

Dưới đây là một số liệu pháp điều trị RLTT hay sử dụng:

1.4.1 Sốc insulin (gây hạ đường huyết bằng insulin)

Nguyên tắc điều trị của phương pháp này là gây hôn mê hạ đường huyết bằng insulin trong vòng nửa giờ, và đánh thức bằng cách cho đường vào cơ thể Tuy nhiên, cơ chế tác dụng của phương pháp này không rõ ràng, hơn nữa tỷ lệ thuyên giảm do sốc insulin không quá cao nên hiện nay nhiều nước không còn áp dụng nữa[6]