Bài giảng dược liệu Tập 1

Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1 Bài giảng dược liệu Tập 1

Cao Đăng Y tế Phú The - Thư viện

UI Hill IIIỈIII1IIU yuiniiiiui 11111 ni

KM.002992

TRƯỜNG ĐẠI HỌC DƯỢC HÀ NỘI

B ộ MON DƯỢC LIỆU

LỜI'NÓI ĐẦU

Cuốn bài giảng dược liệu là sách giáo khoa đùng cho sinh viên D»«'Ợc đã được xuất bản lừ năm 1980 Hiện nay hai Bộ mổn được liệu của 2 trường n rường đại học Y Dược thành phố’ Hồ Chí Minh và Trường Đại học Dược Hà Nội) thấy cần thiết phải biên soạn lại để sách đáp ứng theo qui định của Bộ Giáo dục và đào tạo

và chủ yếu là có giáo trình để đáp ứng việc học tập của sinh viên

Theo sự phân công, Bộ môn Dược liệu của Trường đại học Y dược Thành phố Hổ Chí Minh đảm nhận biên soạn tập 1 bao gồm các chương:

Đại cương về được liệu

Dược liệu chứa carbohydrat

Dược liệu chứa glycosid ( = heterosid)

Dược liệu chứa acid hữu cơ

Dược liệu có tác dụng kháng khuẩn

Bộ môn dược liệu của Trường đại học Dược Hà Nội biên soạn tập II gổm các chương:

Dược liệu chứa alcaloid

Dược liệu chứa lipid

Dược liệu chứa tinh dầu

Dược liệu chứa nhựa

Dược liệu có nguồn gổc động vật

Trong giáo trình biên soạn lần này có một sô' thay đổi: Chương dược liệu có tác dụng đo tính thấm được loại bỏ, chương dược liệu chứa carbohydrat được bổ sung thêm đại cương vể cellulose và dược liệu chứa cellulose Các phần đại cương của chương glycosid được viết lại vì đây là các phần quan trọng của giáo trình, về các cây thuốc cũng được sữa chữa và bổ sung cho phù hợp vđi tình hình nghiên cứu

và sử đụng ưong nước cũng như trên thế giđi hiện nay Ví dụ cây râu mèo không nằm ưong chương dược liệu chứa saponin mà được chuyển sang phần dược liệu chứa flavonoid Cây ích mẫu không nằm trong chương dược liệu chứa flavonoid mà thuộc dược liệu chứa alcaloid Một số dược liệu gần đây Ưong nưđc ta được chú ý

nhiều như cây mù u - Calophyllum inophyllum L., cây cỏ ngọt - Stevia rebaudiana (Bertoni) Hemsley, cây ngũ gia bl chân chim - Schefflera octophylla (Lour.) Harms,

và một số cây khác cũng được đưa thêm vào giáo trình

Cũng cần nói rõ cuôn sách này là giáo trình cho sinh viên trong đại học nên được viết ngắn gọn vđi số cây thuốc hạn chế Trong quá trình học tập, sinh viên cần tham khảo thêm các sách viết về cây thuốc, đặc biệt là cuốn sách

“Những cây thuôc và vị thuốc Việt Nam" do G.s T.s Đỗ Tâ't Lợi biên soạn, một tập sách có giá trị không những trong nước mà cả ở nưđc ngoài Ba tài liệu khác cũng có giá trị tham khảo là:-“Cây cỏ Việt Ní»;n”- Gs Phạm Hoàng Hộ,“Từ điển cây thuốc Viột Nam”- P.T.S Võ Văn Chi và “Tài nguyên cây thuốc Việt Nam”-

This is trial version

w w w adultpdf com

Viện Dược liệu Phần dược liệu chứa glycosid tim và dược liệu chứa saponin, sinh viên có thể tham khảo thêm cuốn ” B ài giảng hóa học cây thuốc - Glycosid tim ”

và cuô"n “Hoá học saponin” là 2 tài liệu do bộ môn dược liệu trường đại học Y Dược Tp Hồ Chí Minh biên soạn năm 1986 và 1990 cho học viên sau đại học.Trong quá trình biên soạn và in ấn cuô'n “Bài giảng dược liệ u ” này, chứng tôi có nhận được sự giúp đỡ của các cán bộ trong bộ môn được liệu của hai trường và các cán bộ của bộ phận ấn loát của Trường đại học Dược Hà Nội Nhân đây chàng tôi xin ngỏ lời cảm ơn

CÁC TÁ C GIẢ

This is trial version

w w w adultpdf com

BÀI GIẢNG DƯỢC LIỆU

SÁ CH DÙNG CHO SINH V IÊN DƯỢC

Mục tiêu môn học:

Cung cấp cho sinh viên những kiên thức về:

1 Nguổn g ố c, phân bô" và đ ặc điểm những được liệu thường dùng

2 c ấ u trúc hoá học của những nhóm hợp chất tự nhiên thường gặp trong dược liệu (carbohydrat, glycosid tim, saponin, ừidoid glycosid, flavonoid, anthranoiđ,

coumarin, tanin, alkaloid, vitamin, tinh dầu, nhựa, chất

CHƯƠNG 1

Đại cương về dược liệu

MỤC TIÊU HỌC TẬP:

San khi học chương “Đại cương về Dược liệu” sinh viên phải biết đ‘íỢc:

Ị Định nghĩa của môn học.

2 Lịch sử của nền y học th ế giới và trong nước gắn liền với môn học.

3 Vị trí của dược liệu trong ngành y t ế và trong nền kỉnh t ế quốc dân.

4 Công việc thu hái và bảo quản dược liệu.

5 Các phương pháp đánh giá dược liệu.

ĐỊNH NGHĨA MỒN HỌCDược liệu học là môn học chuyên môn trong chương trình đào tạo dược sĩ đại học Dược liệu học tiếng Anh là “Pharmacognosy” Tên gọi này do Seydler đưa

ra vào năm 1815, đươc ghép từ 2 từ Hy Lạp: pharmakon nghĩa là nguyên liệu làm thuốc và gnosis nghĩa là hiểu biết

Đây là môn học nghiên cứú về sinh học và hoá học những nguyên liệu dùng làm thuốc có nguổn gốc thực vật và động v ật* Nội dung môn học sẽ cung cấp cho sinh viên những kiên thức bao gổm nguồn gô'e* thành phần hoá học, kiểm nghiệm, tác dụng và công dụng của được liệu Yêu cầu chủ yếu là xác đụih được

sự thật giả, chất lượng và hưđng dẫn sử dụng dược liệu

Dược liệu dùng có thể là tất cả các bộ phận của cây hoặc con vật hoặc chỉ vài bộ phận Những chất chiết ra từ cây cỏ hoặc động vật như tinh dầu, dầu mỡ, nhựa, sáp cũng thuộc phạm vi dược liệu Theo quan niệm hiện nay thì môn dược liệu không chỉ nghiên cứu nguyên liệu thô mà cả những tinh chất chiết ra từ dược liệu ví dụ hoa hòe và rutin, lá dương địa hoàng và digitalin, rễ ba gạc và reserpin

Trong chương trình dược liệu học của nhiều nưđc còn đề cập đến các cây độc, nấm độc, các cây cỏ gây dị ứng, các cây diệt côn trùng, các tài nguyên biển

Có giáo trình còn đưa thêm các nguyên liệu để chiết các chất nội tiết và các kháng sinh Ngoài ra chúng ta cũng cần biết rằng một số nguyên liệu như cà phê, trà, gừng, quế.„ được xếp vào được liệu nhưng cũng đổng thời là nguyên liệu dùng Ưong thực phẩm

This is trial version

www.adultpdf.com

Là một trong những môn học chuyén môn, môn dược liệu có liên quan đến nhv.Vig mổn học khác như thực vật, hoá hữu cơ, hoá phân tích, dược lý Do đó sinh v>ỉn cần liên hệ kiên thức của các mổn học trên khi học môn dược liệu.

LỊCH SỬ MỒN DƯỢC LIỆU

Vào thời kỳ tiền sử, con người phải kiếm cây cỏ và động vật hoang dại để làm thức ăn Qua chọn lọc và thử thách, con người dần dần xác định được thực vật,

động vật nào ăn được hoặc không ăn được Tính chất chữa bệnh của một s ổ thực

vật hoặc động vật cũng được tình cờ phát hiện rồi kinh nghiệm được tích luỹ dần.Những tài liệu cổ cho biết khoảng 5000 năm trước công nguyên (TCN), người dân Babiỉon (Babilonians) đã hiểu biết tác dụng của nhiều cây thuốc Theo tài liệu tìm được trong một ngôi mộ ướp xác viết vào năm 1550 TCN hiện còn lưu trữ tại Viện đại học Leipzig thì người Ai Cập thời đại xưa đã có trình độ cao về ướp xác và đã biết dùng nhiều cây thuôc và động vật làm thuôc

Tên tuổi của những thầy thuốc Hy Lạp cổ cũng được lịch sử ghi lại:

Hippocrat (460-370 TCN) được coi là tổ sư ngành Y dược Ngoài những công trình

về giải phẫu, sinh lý, ông còn đưa vào sử dụng hơn 200 cây thuốc " Lời tuyên thệ Hippocrat" ngày nay phản ảnh sự quý trọng đối vđi người thầy thuôc Hy Lạp đó

Aristot (384-370 TCN) và học trồ của ông là Theophrat (370-287 TCN) đều là những nhà khoa học tự nhiên nổi tiếng Những công trình của 2 ông là những tài liệu sử dụng cho những nhà khoa học tự nhiên về sau để nghiên cứu trong lĩnh vực động vật và thực vật

Dioscorid, một nhà nghiến cứu vể được liệu sông vào thế kỷ thứ nhất TCN đã viết tập sách " Dược liệu học" (De Materia medica) vào năm 78 TCN Trong tập sách này ổng mô tả hàng ngàn cây có tác dụng chữa bệnh, ưong đó có nhiều cây quan trọng còn sử dụng trong y học hiện đại ngày nay

Một thầy thuốc khác cũng người Hy Lạp sống ỏ La Mã là Gallien (121-200 SCN) Ông nghiên cứu cả y lẫn dược, đặc biệt ông viết sách mô tả các phương pháp bào chế thuốc chứa dược liệu có nguồn gốc động vật và thực vật Ngày nay , ngành được coi ỏng ià bậc tiền bối của ngành

Đối vđi nền y học phương Đổng, phải kể đến nền y học Trung Quốc Vào thời kỳ Hoàng Đ ế (2637 TCN) đã có sách nói về các phương pháp chữa bệnh theo y lý đông phương: Cuốn “Nội kinh” Tuy nhiến phải đợi đến năm 1596, mói có một cuốn sách được công nhận thực sự có giá trị khoa học và bổ ích, đó là “ Bản thảo cương mục” do Lý Thời Trân biến soạn (1518 - 1593)

This is trial version WWW adultpdf com

Dân tộc ta, lịch sử về nển y dược học cũng đã có từ lâu đời Vào kK:>í rig 4000 năm trước công nguyên, Thần Nông^-đã dạy cho dân sử dụng các lo ’ ngũ cóc thực phẩm và biết phân biệt cây cỏ có tác drng chữa bệnh.

Vào thời kỳ Hổng - Bàng (2879 TCN) tổ tiên ta đã biết kết hợp mí'i số dược liệu (

vỏ lựu, ngũ bội tử, cánh kiến) để nhuộm răng, đã cổ tục nhai trầu { ?rầu, cau, vôi)

để bảo vệ bộ răng và da dẻ hồng hào, biết uống chè vối cho dễ tiổii; dùng gừng, hành, tỏi để làm gia vị và để phòng bệnh

Theo sừ ghi chép thì dưới thời Nam Việt Giao Chỉ, nhiều vị thuốc đã được phát hiện: cau, ý đĩ, long nhãn, vải, gừng gió, quế, ưầm hương, quả giun (sử quân tử), hương bài, cánh kiến (an tức hương), mật ong, sừng tê giác Dướị thời B ắt thuộc (207 TCN đến 905 SCN), người Trung Quốc đô hộ thường lây các loại thuốc quý hiếm đem về nưđc họ và cũng trong thời kỳ đó nền y dược ta giao lưu với Trung Quốc

Dưđi các triều Ngô - Đinh - Lê - Lý trong nưđc ta đã có nhiều thầy thuốc chuyên nghiệp chữa bệnh cho dân và trong ưiều đình đã có tổ chức Ty Thái Y có nhiệm

vụ chăm lo sức khoẻ cho hoàng gia Các vị danh y có tiếng vào đời nhà Lý là nhà

SƯ Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không

Đến thế kỷ thứ 14 dưđi đời nhà Trần (1225-1399) nền y dược học nước ta mới được phát triển Viện Thái Y vđi nhiệm vụ chữa bệnh cho vua quan trong triều và trông nom cả việc cứu tế và y tế cho nhân dân, có mở khoa thi tuyển lựa lương y Viện Thái Y có tổ chức đi thu thập cây thuốc và ưổng thuốc Dưđi đây là những

vị danh y có nhiều công hiến cho sự nghiệp bảo vệ sức khoẻ nhân dân và xây dựng nền y dược học nưđc ta:

- Phạm Công Bân, dưđi triều Trần Anh Tông (1293-1313), ngoài nhiệm vụ ở

Viện Thái Y về nhà còn chữa bệnh cho đân Ông tự bỏ tiền làm việc cứu tế, nuôi dưỡng bệnh nhân cố cùng tàn tật và trẻ mổ côi, cấp phát gạo thuốc cho dân nghèo khi có nạn dịch, đã cứu sống được rất nhiều người

Ông đề cao tinh thần ưách nhiệm đối vđi tính mạng bệnh nhân, không phân biệt sang hèn, bệnh nguy chữa trưđc và tận tụy phục vụ bệnh nhân không quản ngại khó khăn Phạm Công Bân đã để lại một gương sáng cho nền y học nưđc nhà

- Chu Văn An, dưđi thời Trần Dụ Tông (1391) là một danh nho nổi tiếng đổng thời

là một danh y Ông biên soạn cuốn "Y học yếu gi4i tập chú di biên", thâu tóm các nguyên nhân cda bệnh, phân tích cơ chế bệnh lý với phưung pháp chẩn đoán

và biện chứng luận trị Ông đã có ý thức tổ chức, lập bệnh án và phổ biến kinh

* * Chú thích: Vị Thần Nông (= thẩn nông nghiệp) của người Việt c ổ dạy dân trồng lúa nước Một s ố

học giả văn học dân gian Trung Quốc và Hoa Kỳ dã chứnẹ minh ông là vị thần của cư dân phương Nam, ngoài nước Trung Hoa c ổ đại Thẩn Nông là tổ tiên vua Hung Thần Nâng sinh ra Đ ế Minh, Đê Minh sinh ra Kinh Dương Vương, Kinh Dương Vương sừih ra L ạc long Quần, Lặc long Quân sinh ra vua Hùng

This is trial version

w w w adultpdf com

nghi vụn sau khi tổng kết chữa khỏi trên 700 bệnh nhân Ổng là người đỗ lưa tâm nghiên cứu để xây dựng cớ bản cho nền y học của nưđc ta.

- Tuệ Tĩnh, chính tên là Nguyễn Bá Tĩnh (đi tu lấy pháp danh là Tuệ Tĩnh) quê ởlàng Nghĩa Phú, tổng Văn Thai, huyên cẩm Giàng, phủ Thượng Hổng, tinh Hải Dương (nay là xã cẩm Vũ, huyện cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương), v ề năm sinh hiện nay chưa có tài liệu lịch sử chính xác Theo Ds Trương Xuân Nam (trong cuôn Lịch sử ngành Dược Việt Nam) thì ông sinh vào năm í 330, mổ côi cha mẹ lúc 6

tuổi được các nhà sư chùa Hải Triều trong tổng naôi cho ăn học Năm 22 tuổi ồng thi đậu Thái Học (Tiến sĩ) dưới ưiều Trần Dụ Tông, không ra làm quan Ông

ỏ chùa đi tu nhưng có mục đích làm từ thiện và chữa bệnh giúp dân Năm 55 tuổi (1385) ông bị bắt đi sang sứ nhà Minh, ở Trung Quốc Tuệ Tĩnh chữa cho Tông Vương Phi (vợ vua Minh) khỏi bệnh sản hậu nên được phong là "Đại y thiền sư" Ồng mất ỏ Trung Quốc không rõ năm nào Khi còn ở trong nưđc, Tuệ Tình đã nghiên cứu những cây cỏ Việt Nam, đã sufu tầm những bài thuốc giản dị thường đùng Ưong dân gian kết hợp kinh nghiệm trị bệnh của Trung y, xây dựng một sự nghiệp có tính chất dân tộc, đại chúng và sáng tạo trong thời kỳ mà thuôc Bắc rất thịnh hành Tuệ Tĩnh đã để lại 2 tác phẩm có giá trị là "Hổng Nghĩa* giác tự y thư" và "Nam Dược thần hiệu" Bộ Hồng nghĩa giác tự y thư (2 quyển) được biênsoạn bằng thơ nôm để ữuyền bá rộng rãi y dược học dân tộc và y lý biện chứngtrị Bộ Nam dưđc thần hiệu gồm 11 quyển, quyển đầu nói về dược tính của 499 vị Ihuôc nam, mười quyển sau, mồi quyển nổi về một khoa trị bệnh Tư tưỏng chỉ đạo của Tuệ Tình về đường hưđng y học là "Nam dược trị Nam nhân" nghĩa là dùng thuốc nam chữa bệnh cho người Nam Việt.**

Tóm lại, Tuệ tĩnh là một đại danh y đã md đường xây dựng nền y được học dân tộc của đất nước ta

Dưđi thời nhà Minh đô hộ (1400-1427), có chủ trương đồng hoá dân tộc ta và thủ tiẽu văn hoá của ta nên ưong thời kỳ này không có tníđc tác y học

Những thế kỷ tiếp theo lại có nhiều danh y xuất hiện:

- Thế kỷ Í5 có Phan Phú Tiên, Nguyễn Trực

- Thế kỷ 16 có Hoàng Đơn Hoà

- Thế kỷ ị7 c<5 Lê Đức Vọng , Nguyễn Đạo An, Bùi Công Chính, Lý cổng Tuân

- Thế kỷ 18 có Nguyễn Quỳnh, Ngô Lâm Đáp, Trịnh Đình Ngoạn, Trần NgôThiêm,'Nguyễn Hữu Đạo, Hải Thượng Lãn ông Trong số đó có Hải Thượng LãnÔng là một đại danh y của nưđc ta Sau đây là tóm tắt tiểu sử của ông:

* Biệt hiệu Hồng Nghĩa là do Tuệ Tỉnh sinh ở làng Nghĩa phú, phủ Thượng Hồng

Giám với thiền sư Tuệ Tĩnh” do Hà Vđn Tấn, viện trưởng viện khảo c ổ Việt Nam, viết năm 1992 thì Tuệ Tĩnh sóng vào cuối thê’kỷ 17 đầu th ế kỳ ỉ 8, mất năm Quý Tỵ tức là năm 1713.

This is trial version

WWW adultpdf com

Hải Thượng Lãn Ông (1720-1791) chính tên là Lê Hữu Trác, nguyên quán thổn Văn Xá, làng Liêu Xá, phủ Thượng Hồng, tĩnh Hải Dương (nay ỉà xã Hoàng Hữu Nam, huyện Yên Mỹ, Hải Dương) Lê Hữu Trác hổi nhỏ theo cha đi học ở kinh thành Thăng Long (Hà Nội) nổi ticng là người thông minh, học rộng, văn thơ lỗi lạc Tuy nhiên sông dưđi thời rối ren cực độ của chính quyền nhà Trịnh, ông chán ghét chiến tranh viện cớ về Hương Sơn nuôi mẹ Nhân dịp thời gian nằm

chữa bệnh ở nhà ỉương y Trần Độc ông mượn sách thuốc để đọc vốn là người

thông minh, học rộng, càng đọc sách thuốc ông càng thấy thri vị sạy mê Lại thấy làm nghể y thiết thực ích lợi cho mình, vừa có điều kiện giúp đỡ mọi người nến ông quyết chí học thuốc Sau mấy chục năm đúc kết kinh nghiệm thực tiễn, nghiên cứu sâu rộng kinh điển Trung y kết hợp vđi y học dân tộc cổ truyền, ông biên soạn trong 26 năm bộ sách thuốc Việt Nam "Hải Thượng „y tông ĩâin lĩnh" 28 tập,

6 6 quyển Trưđc tác của ông chẳng những đã dùng để giảng dạy y học mà còn phục vụ trị bệnh cho nhân dân đương thời Đặc biệt Hải Thượng Lãn Ông đã phát huy chủ trương "Dùng thuốc Nam chữa bệnh cho người Nam" của Tuệ Tĩnh, SƯU tầm nhiều vị thuốc m<3i, phát hiện và nghiên cứu trên lâm sàng, tổng hợp thêm nhiểu phương thuốc gia truyền công hiệu, nghiên cứu và phổ biến cho nhân dân để mọi người tự chữa các bệnh thông thường vđi cây nhà lá vườn sẵn có Ông viết:

" Thuốc thang sẵn có khắp nơi

Trong vườn ngoài ruộng trên đổi dưđi sông Hàng ngàn thảo mộc thứ rừng,

Thiếu gì thuỏc bổ thuốc công quanh mình."

Lãn Ông đã trỏ thành một nhà y học nổi tiếng của dân tộc ta, đã nêu cao đạo đức của người thầy thuốc soi sáng cho y học nước nhà, vđi những quan điểm nhân đạo và thực tế về sau được nhân dân ta coi là một "Đại y tôn của Việt Nam"Dưới thời Tây Sơn (1788-1802) vì chiến tranh liên tiếp, tình hình y dược học không có gì đổi mđi Danh y thời bấy giờ có tiến sĩ Nguyễn Gia Phan đã có công dập tắt được nhiều vụ dịch, cứu sống nhiều người, ông đã biên soạn cuốn "Liệu dịch phương pháp toàn tập" Danh y Nguyễn Quang Tuân biên soạn cuốn "La Khê phương dược" gổm 13 cuốn và cuốn "Kim ngọc quyển" viết bằng chữ nôm ghi nhiều phương thuốc gia ưuyền

Dưới thời triều Nguyễn có Trần Nguyệt Phương viết cuộn ”Nam Bang thảo

mộc" trong đó viết nhiểu cây thuốc theo kinh nghiệm

Dưđi thời Pháp thuộc (1885-1945), thực dân Pháp tổ chức nền y tế theo lối tây

y, hạn chế đông y Tuy thế trong thời kỳ này cũng có nhiều tập sách có giá trị

- Đinh Nho Chấn và Phạm Văn Thái biên soạn "Trung Việt dược tính hợp biên" gồm 16 cuốn viết công dụng, cách chế biến 1655 vị thuốc bắc và nam

- Nguyễn An Nhân vđi tập "Y học tùng thư" gồm 16 cuốn bằng tiếng Việt

This is trial version

www.adultpdf.com

- Phó Đức Thành vổi tập "Việt Nam Dược học" gổm 5 cuốn bằng tiếng Việt.Ngoài các tác giả người Việt, các tác giả người Pháp cũng có biên soạn một

số iỉách viết về cây thuốc ở Đông,Dương:

- Ch Crevost và A Petelot - Hanh mục các sản phẩm Đông dương - Các

được phẩm (Catalogue des produỉts de ì ínđochine -Produits médicinaux).

- A Petelot - Những cây thuốc của Canvưchia Lào và Việt Nam (Lesplantes médicinales đu Cambodge du Laos et du Vietnam)

đến việc kết hợp y học cổ truyền vđi y học hiện đại Trong thời kháng chiến

chống Pháp và Mỹ, quân dân ta đã tận dụng nguồn dược liệu ở địa phương để bào chế ra thuốc men, tự tức dược một phần quan trọng trong nhu cầu phòng bệnh và

ch<fmi>ệnh Nhiên lài liệu về cây thuốc được biên soạn, đặc biệt cuôn "Những cây

thuốc và v ị thuốc Việt NanTdo GS TS Đỗ Tất Lợi biên soạn, hiện nay đã tái bản

lần thứ 7» Cttốn sách aày không những cố giá trị trong nưđc mà cả nước ngoài Hiện nay đã có ấn bán bằngtíếag Anh Do có công đóng góp lđn cho ngành y tế, năm

1997 GS.TS Đỗ Tết Lợi đẫ ứược nhà nưđc tặng giải thưởng lớn "Giải thưởng Hồ

Chí Minh" Nhiểu cơ sd và tổ chức y dược học cổ truyền được thành lập như Viện nghiên cứu đông y, Viện Y dược học dân tộc, Viện dược liệu Việt Nam, Hội Đống

y Việt Nam Nhiều chỉ thị, nghị quyết của nhà nước nói về phương châm kết hợp y học hiện đại vđi y học cổ truyền, khai thác phát triển cây thuốc và động vật làm thuốc, nghiên cứu và sử dụng thuốc Nám:

+ Chỉ thị 210 của Phủ thủ tưđng ngày 06-12-1966

+ Chĩthị 21 CP của Hội đổng chính phủ ngày 19-02-1967

+ Nghị quyết 200 CP của Hội đổng chính phủ ngày 21-08-1978 + Nghị quyết 266 CP ngày 19-10-1978

VỊ TRÍ CỦA DƯỢC LIỆU TRONG NGÀNH Y T Ế

VÀ TRONG NỀN KINH TẾ QUỐC DÂN

Thuốc phòng bệnh và chữa bệnh hầu hết được diểu chế từ 2 nguồn: dược liệu và hoá dược Riêng dược thảo, theo thống kê của Tổ chức y tế thế giđi con sô" lên đến 20.000 loài Không chỉ các nước Á đông mà các nước phương Tây cũng tiêu thụ một lượng rất lđn dược liệu Người ta thống kê thấy rằng ở các nưđc cổ nén công nghiệp phát ưiển thì 1/4 sô' thuốc kê ttong các đơn đểu có chứa hoạt chất

từ thảo mộc, chĩ riêng ỏ Mỹ năm 1980 giá trị số thuốc đó lên đến 8 tĩ USD Trong những năm gần đây xu hướng trên thế giới đùng thuốc thảo mộc tự nhiên (không tầcttìíớệỉ>chất) ngày càng nhiều, chỉ tính thị ưường Châu Âu cũng lên đến 2,3 tỉ

USD, riéng cộng hoà Liên Bang Đức là 1,7 tĩ USD Nhiều biệt dược đông dược của

This is trial version

www.adultpdf.com

Trung Quốc được tiêu thụ mạnh ở các nước Châu Âu Gần đây ta cs'n^ có mội sô'

mặt hàng đổng dược xuất khẩu có tín nhiệm trên thị trường nưđc ngoài

Dược liệu là nguồn cung cấp nguy-'n liộu cho việc bán lổng bợp một số UM

được Chỉ riêng nhu cầu để bán tổng hợp các thuồc Steroid, hàng nắ.h ứ ìế giổi cần

khoảng 1 0 0 0 0 0 tấn củ mài có chứa diosgenin

Nhiều hoạt chất quan trọng như quinin, morphin, ajmalin, vincaieucoblastin, emetin, strychnin đểu phải chiết ra từ dược liệu mà chưa có thể đi bằrig con đường tổng hợp Dược liệu còn mở đướng cho hoá dược phát triển Ví dụ ephedriri

là hoạt chất có írong cây ma hoàng; dược liệu này đâ được sử dụng cách đày 4000 năm, y học hiện đại mđi biết cách đây vài thế kỷ Bắt chước thiên nhiỏn, hoá dược

đi bằng con đường tổng hợp bằng cách ngưng tụ L -l-phenyl- 1-aceiyĩ carbinol vđi

methylamin để có ephedrin Dựa vào cấu trúc của quinin trong canh ki na người ta tổng hợp nhiều dẫn chât trị sốt rét khác Dựa vào artemisinin được phân lập từ cây thanh cao hoa vàng, các dẫn chất artesunat, arteether, artemether được bántổng hợp cũng để điều trị bệnh sốt rét

Hiện nay người ta vẫn còn tiếp tục nghiên cứu các hoạt chất có câu trúc mđi từ dược liệu rồi từ đó bán tổng hợp các dẫn chất có hiệu quả hơn, ví dụ: từ năm 1950 đến 1980 sau khi thử tác dụng chông ung thư của 40.000 loài thảo mộc, người ta đã phân lập được một sô' hoạt chất có tác dụng chữa được ung thư, trong

đó có chất taxol (paclitaxel) được phân lập từ cây Taxus brevifolia Nutt - họ

Taxaceae có tác dụng chữa được ung thư, đặc biệt là ung thư buồng trứng ỡ thời kỳ tiến triển Năm 1992 ở Mỹ, Canada và Pháp đã sử dụng Taxol trên lâm sàng Hiện nay người ta đang nghiên cứu tổng hợp các dẫn chât mới thuộc nhóm Taxan

Đối với nưđc ta dược liệu có một vị trí quan trọng Nưđc ta nằm Ưong vừng nhiệt đới, chịu ảnh hưởng của gió mùa Nhiệt độ trung bình hàng năm là 25°c, độ

ẩm khá cao tao điều kiện thuận lợi cho cây cối phát triển Diện tích rừng chiếm 2/3 diện tích đất Hệ thực vật rất phong phú và đa dạng, cả nưđc có khoảng 20.000 loài trong đó có trên 1.000 loài cây thuôc Nưđc ta lại có một sô' vùng có độ cao trên 1000m như Sapa, Đà Lạt nên thuận lợi cho việc di nhập một số cây như artichaut, dương địa hoàng Nưđc ta lại có bờ biển trên 3.200km chạy dài từ Bắc chí Nam nên có nhiều hải sản quý đùng làm thuôc Nêu chứng ta biết cách khai thác và nghiên cứu nuôi ưồng một cách hợp lý thì sẽ có nhiếu đóng góp cho ngành dược nước ta

Dân tộc ta cũng như Trung Quốc, Nhật, Đài Loan và một sô" nước Đông Nam

Á khác lại có truyền thống chữa bệnh theo lốì y học cổ truyền từ lâu đời, đòi hỏi cung cấp một sô" lượng rất lớn vể dược liệu Trong những năm gần đây lượng thuốc Bắc ta nhập của Trung Quốc khá nhiều, nếu có k ế hoạch đẩy mạnh việc trồng trọt và di thực thêm các cây thuốc của Trung Quốc thì sẽ hạn chế được sự lệ thuộc

This is trial version

www.adultpdf.com

v ề mặt kinh tế, nhà nưđc ta đã xếp cốy thuốe vào loại cây công nghiệp cao cấp cần được phát triển như những cây cổng nghiệp khác Hàng năm công ty DuỢc liệu cấp I và cấp II và gần đây các công ty tư nhân đã biết khai thác nhiều mặt hàng dược liệu để xuất khẩu như hoa hoè, quế, sa nhân, dừa cạn, các loại tinh dầu hổi, quế, tràm

Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung Ương Đảng trình bày d Đại hội ỉần thứ n&m đẫ chỉ rỗ: "Một nhiệm vụ cấp bách là khai thác mọi khả năng sấn cố trong nưđc nhằm tạo cho được các nguổn dược liệu, tích cực xây dựng cổng nghiệp dược phẩm và sản xuất thiết bị y tế, tạo mọi điều kiện để sđm khắc phục tình trạng

thiếu thuốc kể cả con đường xuất đ ể nhập" Qua đó chúng ta càng thấy vai trò quan

trọng của dược liệu trong ngành y tế và trong nền kinh tế quốc dân

THƯ HÁI CHẾ BIẾN BẢO QUẢN DƯỢC LIỆU Thu hái dưực liệu

Một dược liệu có chất lượng tốt hay xấu chủ yếu là do hàm lượng hoạt chất chứa trong dược liệu nhiều hay ít Hoạt chất của dược liệu thay đổi bởi nhiều yếu tố: trồng trọt, thu hái, phơi sấy, bảo quản Ở đây chúng ta xem xét vấn đề thu hái Nếu thu hái đứng nguyên tắc thì hàm lượng hoạt chất ta mong muôn có trong dược liệu sẽ đạt được tối đa Chúng ta cũng cần biết rằng mỗi dược liệu có thể có nhiều hoạt chất khác nhau, hàm lượng của mồi hoạt chât có thể thay đổi tuỳ theo mùa, tuỳ theo chu kỳ phát triển của cây Nếu ta thu hoạch đứng thời gian (thời gian có thể thay đổi tuỳ theo khí hậu địa dư của mỗi vùng, cổ khi xê dịch chút ít tuỳ theo thời tiết trong năm) thì sẽ thu nhận được dược liệu chứa hoạt chất tối đa Ví dụ đô'i vối cây bạc hà, hàm lượng tinh dầu cũng như menthol trong tinh dầu đạt tối đa lúc cây bắt đầu ra hoa Tinh dầu đ cây cồn non chiỉ yếu là menthon Đối vđi cây canh

ki na thì hàm lượng alcaloid trong vỏ cây tăng nhanh theo sự phát ưiển của cây và đạt tối đa vào năm thứ 7 Hoa hòe hái lúc còn nụ thì hàm lượng rutin cao, khi hoa

nở hàm lượng rutin thấp Có trường hợp thành phần hoạt chất thay đổi theo thời

gian, ví dụ cây Duboisia myoporoides ồ Queensland khi thu hoạch vào tháng 10 thì

chứa 3% hyoscyamin nhưng khi thu hoạch vào tháng 4 thì chứa scopolamin vđi hàm lượng như trên

Sau đây là nguyên tắc chung đinh thời kỳ thu hoạch cho từng bộ phận củacây:

1 Rễ và thân rễ nên thu hoạch vào thời kỳ sinh dưỡng, thường là vào thời kỳ thu đông Tuy nhiên có trường hợp đặc biệt như rễ bồ cổng anh cần hái vào giữa mùa hè vì khi ấy chứa nhiều hoạt chất Có thể đào lúc ẩm ưđt vì sau đó vẫn phải rửa sạch đất cát trước khi phơi sây hoặc chế biến

This is trial version WWW adultpdf com

2 Vỏ cây thường thu hoạch vào mùa đông, là thời kỳ nhựa cây hoạt động iiiạnh.

3 Lá và ngọn cây có hoa phải hái vào thời kỳ quang tổng hợp mạnh nhấi ù:jfờng

là thời kỳ cây bắt đầu ra hoa, không n 'n hái khi quả và hạt đã chia

4 Hoa phải hái lúc trời nắng ráo, trước hoặc đúng vào thời kỳ hoa thụ phấn Trừvài trường hợp như nụ hòe, nụ đinh hương

5 Qủa thì cũng tuỳ loại, hái khi quả đã già như tiểu hồi, sà sàng, có khi hái trưđc khi quả chín như quả mơ, hổ tiêu Cũng có trường hợp khi quả còn xanh thì

hoạt chất nhiểu, khi chín thì hoạt chât rất thấp ví dụ trường hợp cây Conium

maniculatum L chứa aỉcaỉoid coniin.

Trên đây là một sô' nguyên tắc chung, tuy nhiên ligưòi làm công tác dượcliệu cần chũ ý theo dõi sự thay đổi hàm lượng của hoạt chất, định thời gian thuhoạch để đạt được kết quả tốt nhất

Ổn định dưựclỉệu

Dược liệu nguồn gốc thảo mộc thường chứa nhiều enzym như: enzym thuỷ phân cắt các dây nối osid, enzym cắt dây nốì ester, enzym đồng phân hoá, enzym oxy hoá, enzym trùng hợp hóa Người ta đã phân lập được hàng ưăm enzym khác nhau Bản chất enzym là protein hoặc có phần cơ bản là protein, tuy nhiên câu trúc của chúng chưa được biết một cách đầy đủ Có thể nói enzym là những chất xúc tác hữu cơ của các phản ứng xảy ra trong các tế bào của thực vật và động vật Enzym tồn tại trong dược thảo sau khi thu hái sẽ hoạt động mạnh d nhiệt độ 25°c đến 50°c với độ ẩm thích hợp Chúng tác động lên các hoạt chất để chuyển thành các sản phẩm thứ cấp Ví dụ: trong cây dương địa hoàng tía, enzym digipurpiđase cắt bỏ một đơn vị glucose trong mạch đường của purpurea glycosid A và B để biến hai chất này thành glycosid thứ cấp là digitoxosiđ và gitoxosid tương ứng Trong cây hành biển, enzym scillarenase cắt bớt một glucose của scillaren A để cho proscillarin A Các alcaloid có dây nối ester như hyoscyamin có trong ìá cây belladon, cà độc được có thể bị enzym cắt dây nôi ester để cho tropanol và acid tropic Các glyceriđ thì bị enzym lipase cắt thành glycerol và acid béo Acid ascorbic thường gặp ưong thực vật thì bị enzym ascorbinodehydrogenase oxy hóa Chất ranunculin cổ trong một sô' cây thuộc họ mao lương, đưđi tốc dụng của enzym

có sẵn trong cây cũng bị thuỷ phân thành protoanemonin rổi chất này lại bị dimer hoá để tạo thành chất anemonin mà người ta chỉ thấy ở cây khô Cồn nhiều ví dụ

để dẫn chứng sự tác động của enzym làm biến đổi hoạt chất

Với phương pháp làm khồ sẽ trình bày ở mục sau hoặc làm lạnh hoặc nghiền dược liệu tươi vđi một vài hoá chết như ammonisulfat, naừichlorid thường chỉ ức chế enzym Chúng sẽ hoạt động trở lại khi có điều kiện thích hợp Để phá huỷ enzym làm cho chứng không hoạt động trở lại người ta đề ra các phương pháp gọi là phương pháp "ổn định":

I Phương pháp p h á huỷ enzym bằng cồn sôi:

This is trial version

WWW adultpdf com

r nương pháp này cho một cổn thuốc ổn định;: cách ílàm như sao: cắt nhỏ duV;\; liộu tươi, thả từng ít một (để cồn vẫn tiếp tục sôi) vào cổn 95° đang đun sổi

L Jng cồn dùng thường gấp 5 lần lượng dược liệu Sau khi đã cho hết dược liệu,

1 P ông sinh hàn đứng và giữ cho cồn sôi trorig 30-40 phút Đ ể nguội, gạn lấy cổn J)u'Ợc liệu đem giã nhỏ và chiết kiệt ỉần hai: Như vậy ta cổ một dung địch cổn

hoặc cao sau khi bốc hơi cổn chứa các hoạt chất của cây tươi

2 Phương pháp dồng nhiệt ẩm:

Hơi cồn:

Dừng nổi hấp, cho vào một ít cồn 95°, xếp dược liệu ưên các vĩ chồng lên nhau Vĩ dưđi cùng nằm trên mặt cồn Vĩ trên cùng được đậy bằng một nón kim loại để tránh cổn khi đọng lại nhỏ trên được liệu Đậy nổi, vòi thoát để ngỏ Đun nhanh và dẫn hơi cổn ra xa lửa bàng một ổng dẫn Sau khi đã xả hết không khí, đóng vòi ỉại, ỉàm iăng áp suất và giữ vài phút ỏ 1,25 atmospne Để nguội, mở nổi lấy dược liệu ra rổi làm khô Phương pháp này cho ta dược liệu có màu sắc đẹp, thành phần hoá học giống như dược liệu tươi

Hơi nước:

Cách tiến hành như trên nhưng thay cổn bằng nưđc và giữ ở nhiệt độ 105- 110°c trong vài phút Phương pháp này hay dùng đô'i vđi các bộ phận dày, cứng như rễ, vỏ, gỗ, hạt nhưng có nhược điểm: tinh bột biến thành hổ, protein bị đông

lại, do đó sau khi làm khô, dược liệu QÓ trạng thái sừng làm cho việc chiết xuất

hoạt chất khổng thuận lợi

3 Phương p h áp dùng nhiệt k h ô :

Phương pháp này đã đước sử đụng từ lâu để chế biến chè xanh bằng cách sao để phả huỷ enzym, ngược lại muốn ch ế chè đen thì để cho enzym hoạt động Ở quy IĨ1Ô công nghiệp người ta ổn định bằng cách thổi một luồng gió nóng 80-110°

có khi còn nâng nhiệt độ lên 300° hoặc hơn ưong một thời gian rất ngắn đi qua dược liệu Phương pháp này không được hoàn hảo vì trong môi trường khô enzym khó bị phân huỷ, ngoài ra vì đo làm nóng nhanh nên tạo xung quanh dược liệu một lđp mỏng khô bao phía ngoài làm cho việc làm khô tiếp theo bị khó khăn, hơn nữa một vài chất trong dược liệu cũng bị biến đổi như protein bị vón, tinh dầu bị bay hơi, đường bị chuyển thành caramen

Trên đây là một số phương pháp chính để phá huỷ enzym, đảm hảo cho hoạt chất trong dược liệu sau khi làm khô được giữ nguyên vẹn như khi còn tươi Tuy nhiên cũng có trường hợp người ta cứ để cho enzym tồn tại hoạt động để tăng hàm lượng hoạt chất mong muốn, ví dụ muôn tăng hàm lượng diosgenin trong nguyên liệu, người ta ủ nguyên liệu tươi vđi nưđc Muôn chiết digitoxin trong lá đương địa hoàng thì cứ để cho enzym hoạt động

Làm khô dược liệu:

This is trial version

w w w adultpdf com

Làm khô dược liệu mục đich để bảo quản dược liệu kho? bỉ nhiễm mốc vi khuẩn, bị tác động bởi enzym và hạn chế các biến đểi hoá học có thể xảy ra ưong dược liệu như bị thuỷ phân, oxy hoá, đồng phân hoá, trùng hiệp hoá ĩ>.íực liệu khô thì dễ xay nghiền và vận chuyển í mận lợi Việc làm khô liên quan đế:-'2 yếu tố: nhiệt độ và thông hơi Tuỳ theo yêu cầu của mỗi dược liệu mà nhiệt độ và thời gian phơi sây được không chế.

1 Phơi:

Có 2 cách: phơi dưđi ánh nắng mặt trời và phơi trong râm

- Phơi dưới ánh nắng mặt trời: thông t.hường dược liệu được trải trên các tnm liếp

đặt cao khỏi mặt đâ't vừa để tránh lẫn đất cát vừa để thoáng khí ở cả mặt dưới lớp

dược liệu Trong quá trình phơi thường xuyên xđi đảo Thời gian phơi có thể kéo dài từ vài giờ đến vài ngày tuỳ theo lượng nước chứa trong dược liệu và tuỳ theo thời tiết Cách phơi này đơn giản ít tốn kém nhúng có một số nhược điểm như: bị động bởi thời tiết, nhiễm bụi, thu hút ruồi nhặng đối vđi dược liệu có đường, một sô' hoạt chất trong dược liệu có thể bị biến đổi bởi tia tử ngoại

- Phơi trong râm: Dược liệu được trải mỏng trên các liếp hoặc buộc thành bó nhỏ rồi treo hoặc vắt theo kiểu chữa X ữên các sợi dây thép Việc làm khô được tiến hành trong các lều chung quanh không có vách Phdi trong râm thường được áp dụng với các được liệu là hoa để bảo vệ màu sắc hoặc các dược liệu chứa tinh dầu

2 Sấy:

Sây là biện pháp tuy tốn kém nhưng có lợi ở chỗ không bị động bởi thời tiết, rút ngắn thời gian làm khô, bảo vệ được một sô' dược liệu khỏi bị biến đổi bởi tia Ư.v và làm khô nhanh nên làm giảm tác động của enzym.Khác vđi phơi, sấy phải được thực hiện trong buổng kín nhưng có lỗ thông hơi Nhiệt độ của lò cung cấp nhiệt có thể điều chỉnh để nhiệt độ sấy có thể thay đổi từ 30-80° Lức khởi đầu không nên để nhiệt độ cao quá vì sẽ tạo ra một lớp mỏng khô bao ngoài được liệu làm ngăn cản sự bốc hơi nưđc của các lđp bên Ưong Điều kiện thông hơi (thường dùng quạt hút) cũng phải theo dõi để vừa đủ đẩy hết không khí bão hoà hơi nướckhỏi buồng sấy Đối vđi các loại củ, rễ hoặc thân rễ thường được thái mỏng hoặc đập đập để dễ khô "

Hiện nay đốì vđi cây thuốc người ta hay thiết kế bụổng sấy kiểu hầm thông Thiết bị cung cấp nhiệt được đặt ỏ một đầu buổiig sấy và ở đưứi Ihấp, quại gió hút Ổ đầu đôi diện và ỏ phía trên cao Trong hầm thông cổ-các đường ray để các xe

mang các khay sấy chứa dược liệu di chuyển dễ dlỉàỊể-C&íay sấy thường có chiều

đài l,5m và rộng 0,80m được làm bằng lưổi bằng vải Các khayđược xếp chồng lên nhau, có khoảng cách ở giữa v ^ ặ i í Ị ị ^ k l lông khí lưu thông đễ dàng Lúc bắt đầu sấy, người ta đặt một xe đầu đ^rrửiỏVvà0 đôi diện với nguồn cung cấp nhiệt Sau đó đẩy xe thứ nhất lên và C ạt xe thfc ú rồi cứ tiếp tục tiến

This is trial version

w w w adultpdf com

hàn , úỉ ậỵ Điều chỉnh nhiệt độ và thời gian để khi mỗi xe tđi gần lò nhiệt thì

Lối ra cda nguyên liệu đã sấy

Lồ sấy kiểu hầm thông

3 Làm khô trong tả sấy ở áp suất giảm :

Dược liệu được đặt vào tủ sấy có cửa đóng thật kín, có nhiệt k ế để theo dõi nhiệt độ và đổng hổ đo áp suất Tủ được nối vđi máy hút chân không Nhờ sấy ở điều kiện áp suầt giảm nên thời gian sây nhanh và có thể sây ở nhiệt độ thấp (25- 40°C) Phương pháp này không thể thực hiện được với khối lượng được liệu lđn, thường chĩ dùng để làm khổ một sỏ' cao thuốc hoặc để sấy một số được liệu quý

mà hoạt chất để bị hỏng bởi nhiệt độ

4 Đông kh ô :

Đây là phương pháp làm khô bằng cách cho tinh thể nước đá thăng hoa Muôn vậy, trước hết nguyên liệu được làm lạnh thật nhanh ở nhiệt độ rất thấp (-80°C) để nước chứa bên trong nguyên liệu kết tinh nhanh ở dạng tinh thể nhỏ Nguyên liệu được giữ ở nhiệt độ thấp ưong quá trình đông khô và được đặt ở trong buồng thật kín có nối với máy hút chân không Nưđc ỏ thể rắn trong nguyên liệu bị thăng hoa trong điều kiện áp suất rất giảm (lCr5mmHg) Vđi phương pháp đông khô, nguyên liệu có thể được làm khô tuyệt đối, các hoạt chất không bay hơi cũng được bảo vệ nguyên vẹn, các enzym bị ức chế nhưng có thể hoạt động trở lại ở điều kiện bình thường, cấu trúc của các mô cũng không bị biến đểi Phương pháp đông khô thường chĩ dùng để làm khổ một sổ" dược liệu quý như nọc rắn, sữa ong chúa hoặc trong phòng thí nghiệm để nghiên cứu dược liệu chứa những hoạt chất rất dễ bị biến đổi

Chọn lựa, đóng gói và bảo quản dược liệu.

/ Chọn lựa:

This is trial version

WWW adultpdf com

Việc chọn lựa mặc dầu đã được thực hiện một phần trong íjuá trình íhu hái,

tuy nhiên sau khi sây khổ nhâ't thiết phải chọn ỉựa lại ừưđc khi done géi 'Mà ra

thị trường để đảm bảo dược liệu đạt tiê" chuẩn quy định Một sổ' qui định í hường được đề ra về:

1 Tạp chất, bao gồm các tạp chất hữu cơ (rơm rạ, vật lạ khác, hoặc vô cơ (đất, cát, )

2 Các bộ phận khác khổng phải bộ phận quy định được dống (lá bị ỉẫn vđi cành, rễ lẫn vđi thân )

3 B ả o quản:

Bảo quản dược liệu nhằm giữ hình thức và phẩm chất của dược liệu để khổng bị giảm Slit (Nếu hảo quản không tốt thì dược liệu bị nhiễm nấm mốc, sâu mọt, biến đểi màu sắc mùi vị), Trong thời gian bảo quản, dược liệu chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố: nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm Đặc biệt ẩm ưđt là nguyên nhân chính làm giảm chất lượng dược liệu Nếu dược liệu dễ hút ẩm thì phải đựng trong bao bì bằng nhựa tổng hợp hoặc bằng sắt và dưới đáy có để chất hút ẩm

Muôn bảo vệ dược liệu tốt thì phải xây đựng kho chứa đúng quy cách Kho thường được xây dựng bằng các nguyên liệu chông cháy Kho phải mát, thoáng gió, khô ráo Giữa các giá phải có lối đi lại Các dược liệu phải được xếp đặt theo từng khu vực để dễ tìm, đễ kiểm soát Các dược liệu độc như cà độc dược, ô đầu,

mã tiền và các dược liệu có tinh dầu như hổi, đinh hương, quế, bạc hà phải để riêng Định kỳ phải theo dõi nấm mốc, sâu bọ

Nâm mốc thường gặp thuộc các chi Arpergillus, PeniciUium, Mucor,

Rhizopus.

This is trial version WWW adultpdf com

Sây mọt ưên dược liệu hay gặp các loại: mọt gạo (Sitophyỉlus oryzae), mọt thóc dỏ (Tribolium ferrugineum), mọt cà phê ỊAraecerus fasciculatus), mọt thuốc

(Siegobiumpaniceum)

Khi dược liệu bị nấm mốc thì phải xử lý như rửa, lau nưđc hoặc lau cồn rồi phơi sây lại, nếu nhiễm nặng thì loại bỏ Nếu được liệu bị sâu mọt,phương pháp đơn giản nhất là sây ỏ 65°c, Có thể sừ dạng bức xạ Ỵ Co80 chiếu từ Ọ,25KGy đến lKGy Dược liệu vđi số lượng ít và rất dễ sâu mọt thiíờng được đựng trong những hộp hoặc thùng sắt kín và nhỏ xuống đáy thùng một vài giọt chloroform

CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐỂ ĐÁNH GIÁ DƯỢC LIỆU

Đánh giá một dược liệu nghĩa là xác định dược liệu đó có đúng tiêu chuẩn quy định hay không Khi đánh giá thì dựa vào tiêu chuẩn nhà nước được ghi trong Dược điển hoặc tiêu chuẩn ngành Tiêu chuẩn của một dược liệu quy định: Đặc điểm bên ngoài, đặc điểm vi học, thành phần và hàm lượng hoạt chất, tỷ lệ tạp chất, độ tro, độ ẩm Những tiêu chuẩn đó được đề ra để đàsù bảo chất lượng của thuốc và có căn cứ để giao dịch ưên thị trường Có thể sắp xếp các phương pháp đánh giá như sau:

1 Cảm quan:

Phương pháp cảm quan nghĩa là dùng các giác quan của chúng ta để đánh giá như nhìn bên ngoài về hình dáng, kích thưđc màu sắc; đốì vđi một vài được liệu thì cần phải bẻ ra để quan sát bên trong Mùi là đặc điểm của nhiều dược liệu chứa tinh đầu, nhựa VỊ có thể ngọt như cam thảo, cỏ ngọt; chua đôi vđi dược liệu chứa aciđ hữu cơ; đắng như đối vđi các dược liệu chứa alcaloiđ, glycosid; cay như

đt, gừng

2 Sử dụng kính hiến vỉ:

Phương pháp đánh giá dựa vào kính hiển vi bao gồm soi vi phẩu và soi bột Đây là phương pháp hay dùng nhất để kiểm nghiệm dược liệu Trong một vài trường hdp phương pháp này lại có ưu thế hơn phương pháp hoá học Ví đụ để phân biệt các loại tinh bột người ta không thể dựa vào phương pháp hoá học mà phải nhờ vào kính hiển vi Một vài mảnh lá tníc đào trong dạ dăy tử thi được xác định

dễ dàng bằng soi vi phẫu hơn là làm phản ứng tìm oleanđrdsid Dùng kính hiển vi không chỉ để xác địnhnự giả mạo mà cồn có thể ưđc lượng tỷ lệ chất giả mạo căn

cứ vào sô" lượng một đặc điểm nào đó của mẫu kiểm nghiệm so sánh với mẫu đổi chứng

3 Phương pháp hoá học:

This is trial version

www.adultpdf.com

Phần Iđn các dược liệu đều có thành phần hoạt châ't xác định Các hoạt chất này có thể cho các phản ứng màu đặc trưng, người la dựa vào đó để định tính và định lượng Ví đụ các anthranoid thì dựa vào phản ứng Borntraegcr, các glycosiđ tim thì dựa vào các phản ứng của các dẫn chất nitro thơm Đôi vđi alcaloid thì dựa vào tính kiềm định lượng bằng phương pháp aciđ -kiềm Đôi khi người ta lại dựa vào thành phần hoá học không phải là hoạt châ't nhưng lại đặc trưng cho dược liệu

đó để đánh giá Chúng ta sẽ tìm hiểu cụ thể trong các chương về sau

4 Phương phổp vật lý:

Trong nhiều trường hợp có thể phát hiện bị pha lẫn hay giả mạo bằng cách soi mặt cắt dược liệu hay bột dược liệu dưới ánh đèn phân tích tử ngoại Có khi trưđc khi soi người ta nhò thêm trên bột dược liệu một vài loại thuôc thử (kiềm, acicL.) Một sô"cao dược liệu cũng cho màu sắc khác nhau, các hoạt chất cũng vậy,

ví dụ aconitin (lơ sáng), berberin (vàng), emetin (đỏ cam) Quinin cho màu xanh lơ trong dung dịch oxy acid ngay dưới ánh sáng thường và rất rõ dưđi ánh đèn tử ngoại

Việc ứng dụng các hằng sô' vật lý để đánh giá thường hay tiến hành đối

vđi tinh dầu, dầu béo và các hoạt chất:

Độ h òa tan: (thường biểu thị như sau: lg tan trong .ml nưđc, .ml cồn ethylic,

glycerin )

Tỷ trọng: (đặc biệt đốì với tinh dầu và dầu béo), ví dụ: tỷ trọng tinh dầu bạc hà ở

20°c : 0,890-0,922 Tỷ trọng mật ong ồ 20°c không dưđi 1,38

a : Góc quay cực đo được

/ : bề đày lớp châ't tính bằng đecimet

d: Tỷ trọng chất

c: Nồng độ phần trăm của chất trong đung địch

Đo góc quay cực và tỉ trọng ỏ cùng một nhiột độ, ví dụ ở đây là 25°c

C kỉ s ố khúc xạ: (Đặc biệt đôryị$i tinh dầu và dầu béo) Ví dụ: chỉ số khúc xạ cửa

tinh dầu hương nhu trắng ổ 20°C: 1,510 - 1,528

Nhiệt độ đông đ ặc: (Đối với tinh dầu và dầu béo) ví dụ: nhiệt độ đông đặc của tinh

dầu hồi phải trẽn +I5°C

Nhiệt độ nống chảy: (Đối với sáp ong hoặc các hoạt chât aleaioid, glycosiđ ) ví dụ

nhiệt độ nóng chảy của sáp ong vàng: 62-66°C

This is trial version

w w w adultpdf com

- Sấy trong tủ sấy đ áp suất bình thường.

- Sấy trong tủ sây ở áp suất giảm (có máy hút chân không)

- Làm khô trong bình hút ẩm vđi những chất hút nưđc mạnh như acid sulfuric đậm đặc, phosphorpentoxid và ở áp suất giảm (có máy hứt chân không)

Hai cách sau thường được áp dụng vđi những được liệu quý dể bị hỏng bởi nhiệt độ và ta cần thu hồi ví dụ sữa ong chúa, nọc rắn

Đối vđi được liệu chứa tinh dầu thì xác định độ ẩm bằng phương pháp cất lôi cuôn đẳng phí, nghĩa là lôi cuồn nước bằng cách cất vđi một dung môi hữu cơ không trộn lẫn đưực vđi nưđc nhưng lại cho với nước một hỗn hợp đẳng phí có nhiệt độ sôi ổn định Sau khi ngưng tụ và để nguội, nuđc được tách ra và đọc thể tích Dung môi có thể đùng là xylen, toluen

6 Định lượng tro:

Tro toàn phần Tro toàn phần là khối lượng cắn còn lại sau khi nung cháy hoàn

toàn một dược liệu Để có thể so sánh được kết quả, cần phải tiến hành trong những điểu kiện nhất định Ví đụ, Ưong chén nung bằng sứ, đường kính 35mm, sơ

bộ đã đem nung đỏ, để nguội và cân bì, đặt mẫu dược liệu đã cắt hoặc tán nhỏ (1- 5gram) đã được cân chính xác Lúc đầu đốt nhẹ rổi tông dần nhiệt độ để dược liệu cháy hết Cần theo dõi và điểu chinh nhiệt độ để tránh than khổng bị thoát ra khỏi miệng chén Đốt xong cho chén vào lò nung ỏ nhiệt độ 500°c cho đến khi thu được khối lượng khống đổi Để tránh các dược liệu hoá gỗ tạo ra than khó đốt cháy, có thể ngừng nung rồi làm ẩm bằng nước cất hoặc acid nitric đậm đặc rồi đem nung lại Sau khi tro không còn màu đen, người ta để nguội trong bình hút ẩm và đem cân

Tro không tan trong acid hydrochloric Thêm vào tro toàn phần 5ml HC1 10% Đậy

chén nung hằng một mặt kính đổng hổ và đun cách thuỷ trong 10 phút Dùng 5ml nưđc cất nóng để rửa mặt kính đồng hồ và đùng nước rửa này để pha loãng dung dịch còn lại trong chén Lọc dung dịch qua giây lọc không tro, rửa cắn và giấy lọc bằng nưđc cất nóng cho đến khi nưđc rửa không còn phản ứng của ion chlorid nữa Chuyển giấy lọc có chứa cắn vào chén nung ở trên, sấy khô, đốt rồi nung ỏ nhiệt

độ 500°c cho đến khôi lượng không đổi Trừ trường hợp đặc biệt như mộc tặc, tro biểu thị chủ yếu là cát cấu tạo bởi silic oxyd do dược liệu không làm sạch kỹ

This is trial version

w w w adultpdf com

Tro sulfat Tro sulfat là tro còn lại sau khi nhỏ acid sulfuric lên dược liệu và đem

nung Phương pháp này cho kết quả ổn định hơn phương pháp tro toàn phần vì các carbonat và oxyd được chuyển thành sulfat

7 Phương pháp sắc ký:

Đây là phương pháp rất hữu hiệu áp dụng để định tính, định lượng và chiết tách các thành phần hoá học của dược liệu, về cd sở lý thuyết sắc ký, sinh vicn đã được học ở môn phân tích Ở đây chĩ nhắc lại một sô" loại sắc ký hay áp dụng cho dược liệu: sắc ký cột, sắc ký giây, sắc ký lđp mỏng và sắc ký khí

Sắc ký cột: Sác ký cột bao gồm sắc ký cột cổ điển và sắc ký cột hiộn đại hay còn

gọi là sắc ký lỏng hiệu năng cao hay sắc ký lỏng cao áp

Trong sắc ký cột cổ điển người ta thường dùng các cột thuý tinh đường kính l-5cm đài 30-100cm Hạt nhổi cột đường kính từ 150-300|im Sau khi các chất được tách trên pha tĩnh ta có thể lấy từng phần của pha tĩnh có mang chất đem ra chiết lấy từng chất Nếu các được chất được tách ra ngoài pha tĩnh thì ta hứng lấy các phân đoạn dịch rửa giải có hoà tan các chất nhờ một bộ phận góp tự động.Trang bị cho sắc ký cột cổ điển rất đơn giản, không tôn kém nên hiện nay vẫn là phương tiện chủ yếu để tách các thành phần hoá học của dược liệu

Trong sắc ký lỏng cao áp, chất nhồi cột có cỡ hạt 3-1 o^m Vì hạt rất nhỏ, dung môi chảy khó nên phải đùng bơm để nén sắc ký lỏng cao áp có khả năng tách các chất rất tốt

Đô phân tư ghi

Sơ đồ tổng quát máy sắc ký lỏng cao áp

Dung môi (pha di động) để rửa giải phải rất tinh khiết, cần lọc loại vẩn và đuổi hết khí hoà tart bằng siêu âm hoặc đun nóng, khuây hứt hoặc sục khí trơ Bơm nén phải tạo được áp suất cao 200-500atm Cột bằng thổp không rĩ có đường kính trong 4-10mm> dài 10-30cm Có loại nhỏ chiều dài 3-10cm, đường kịnh l-4mm Cột

This is trial version

WWW adultpdf com

thuỷ ; 1 dùng ở áp suất dưới 50atm Khi dung môi hoà tan chất ra khỏi cột thì

đi cua detectơ rồi được ghi trển bộ phận ghi tự động Có nhiểu loại detectơ nhưng loại detectđ hay được dùng là đetectơ quang phổ tử ngoại và khả kiến

Tuỳ theo bản chất hiện tượng sắc ký người ta chia ra sắc ký hâp phụ, sắc ký phân bô', sắc ký trao đổi ion, sắc ký irên gel

Trong sắc ký hấp phụ, nhôm oxyd, silicagel hay được sử dụng, Trong quá trình khai triển hoặc rửa giẳi thì các chất càng phân cực càng bị lưu giữ mạnh, về

pha động ta có thể sử dụng các dung môi vđi độ phân cực tăng dần:

Muốn có dung mổi vđi trị giá trung gian không có trong

bảng trên, ta đùng hỗn hợp pha với hai dung môi theo tĩ lệ thích CHj

Si— o — Si— R

Trong sắc ký phân bô', pha tĩnh được chia làm hai loại ILoại thứ nhất, chất lỏng được mang ừên bề mặt của hạt chất CH3mang, qua quá ưình rửa giâi dần dần bị dung mổi hoà tan, hiện Siloxannay ít được dùng Loại thứ hai pha tĩnh được liên kết vđi chất mang Ví đụ chất mang có thể là silicagel đã tạo thành những dẫn chất siloxan Nếu R là nhóm kém phân cực như octyl (C8) octadecyl (C18) và pha động là dung môi phân cực như

This is trial version www.adultpdf.com

methanol, acetonitril thì gọi là sắc ký pha đảo Hiện nay sắc ký pha đảo hay được

dùng vì tách tốt áp dụng cho nhiều nhóm hợp chất hoá học NgƯỢc lại nếu R là nhóm phân cực thì ta có sắc ký pha thuận

Trong sắc ký qua gel, pha tĩnh là dung mổi nằm trong các lỗ xốp của hạt gel, pha động là dung môi chảy giữa các hạt Các chất phân tích có phân tử lượng lđn

sẽ di chuyển theo dung môi và đi ra khỏi cột trước Các phân tử nhỏ thì khuếch tán vào lỗ xôp và sẽ đi ra chậm

Sắc ký giấy: sác ký giấy chủ yếu thuộc sắc ký phẳn bố” Pha tĩnh được thấm trên

một tờ giấy thấim đặc biệt gọi là giấy sắc ký Có nhiều loại giấy có sổ" khác nhau tuỳ theo độ thấm và nhiều hãng sản xuất khác nhau Khi tiến hành sắc ký cần chọn loại giấy thích hợp Có 2 phương pháp: sắc ký đi lên và sắc ký đi xuống tuỳ thuộc vào chiều đi của pha động Tỷ lệ giữa khoảng cách đường đi của chất phân tích vđi đường đi của pha động tính từ điểm đặt chất phân tích gọi là Rf Tỉ lệ giữa khoảng cách đường đi của chất phân tích vđi đường đi của một chất đối chiếu được goị là Rr Các trị sổ' Rf của của nhiều hoạt chất quen thuộc trong dược liệu thường được ghi trong các bảng trong các sách để tra cứu đối chiêu Các vết của chất được phân bổ' trên giây sắc ký gọi là sắc phổ sắc phổ được phát hiện bằng màu sắc, kích thưđc, hình dạng các vết hiện ra khi quan sát ở ánh sáng thường hoặc ính sáng đèn phân tích tử ngoại trước và sau khi phun các thuốc thử Người ta dựa vào Rf hoặc Rr hoặc vào các sắc phổ để xác định đối chiếu các thành phần hoá học của một dược liệu Để có kết luận chắc chắn thường phải tiến hành trên 3 hệ dung môi Trong nhiều trường hợp cần phải tiến hành sắc ký hai chiều trên một tờ giấy vuông mới hy vọng tách được các vết (các thành phần) trên một sắc phổ Muôn vậy, đặt dung địch cần phân tích ở góc một tờ giây Sau khi triển khai lần một thì chuyển tờ giấy đó sang một buồng sắc ký thứ hai, quay giấy một góc 90° và nhúng vào dung môi thứ hai để triển khai lần hai Sau khi hiện màu, các vết sẽ phân bô" trên mặt phẳng chứ không phải trên một đường thẳng

Sắc ký lớp mỏng', sắc ký lđp mỏng chủ yếu là sắc ký hấp phụ tuy nhiên cũng có thể

là sắc ký phân b ố hoặc kết hợp cả hai tuỳ thuộc vào bột để tạo lớp mỏng và dung

môi sử dụng Người ta trải một lđp mỏng có chiều dày 0,2-0,3mim thật đều bằng tay hay bằng dụng cụ các bột mịn silicagel hoặc nhốm oxyđ, kieselguhr trên một tấm kính Bột có thể không thêm chất dính (tráng khô) hoặc có thể thêm chất đính

ví dụ silicagel có trộn thêm CaSƠ4 (tráng ưđt) Hiện nay có nhiều hãng sản xuất các bản sắc ký tráng sẵn trên tấm nhôm hoặc trên tâm nhựa Thời gian triển khai đôi với sắc ký lđp mỏng nhanh hơn sắc ký giấy, lượng chất phân tích cần ít hơn, ngoài

ra có thể sử dụng các thuốc thử như acid sulfuric, nitric đậm đặc Cũng như sắc ký giấy, ở đây sắc ký hai chiều cũng được ứng dụng

Đốì vđi sắc ký giây cũng như sắc ký lớp mỏng, diện tích của một vêt tách

ra sau khi khai triển vđi một loại dung môi thì tỷ lệ vđi lượng chât có trong vêt đó nên có thể làm cơ sở định lượng Người ta có thể cắt (nếu là SKG) hoặc cạo bột

This is trial version

w w w adultpdf com

(nếu là SKLM) từng vết rồi hoà tan hoạt chất chứa trong đổ bằng một dung mỏithích hợp, sau đó định lượng bằng các phương pháp thích hợp như đo huỳnh quang,

đo màu, đo phổ tử ngoại

Sắc ký khí: Đây là loại sắc ký phân bô", ở đây tưđng tĩnh là chấì lỏng được bao

ưên những hạt rất nhỏ goị là chất mang: kiegelguhr, gạch chiụ lửa hoặc điatomit Chromo-sorb w là chất mang được điều chế bằng cách nung diatomid vđi lượng nhỏ natri carbonat và sau đó đem nghiền nhỏ theo độ mịn thích hợp, bột có màu

trắng Chromosorb p thì màu hổng và được điều chế bằng cách đốt nóng chứ không nung Sự chọn lựa pha tĩnh tuỳ thuộc vào nhiệt độ tiến hành trên cột và tuỳ thuộc vào chất phân tích Pha tĩnh không bay hơi ở nhiệt độ khai triển và không được

có phản ứng vđi chất mang cũng niụf chất phân tích Sau đây là một sổ' chất dùng làm pha tĩnh cùng với nhiệt độ: không phân cực như dầu silicon 200-250°, dầu apiezon 275-300°, squalen 75°; hơi phân cực như các alcol cò độ sôi cao và những ester của chúng 100-225°C; rất phân cực như các chất polypropylen glycol và những estcr của chúng 225° Tỉ lệ pha tĩnh cũng có thể được dùng đến 25% trên cột Người ta cổ thể phân tán pha tĩnh trên chất mang trơ bằng cách hoà tan nó trong một dung môi có điểm sôi thấp ví dụ ether, ưộn thật cẩn thận với chất mang, trải ra để bốc hơi ether Người ta còn đùng loại kết hợp vừa chất mang vừa pha tĩnh ví dụ bột "Porapak” (tổn thương mại) là chất polymer tạo thành do trùng hợp giữa elhylvinyl benzen với divinyl benzen có những mạch nối chéo lạo thành lỗ xốp Pha động là một khí Irơ Việc chọn khí phụ thuộc vào detector Các khí thường dùng là hydrogen, nitrogen, helium và argon Tốc độ khí rất quan trọng, nếu quá cao thì sự tách các chất không hoàn hảo, quá chậm thì thời gian lưu giữ quá lâu và có hiện tượng khuếch tán pic Đối vđi cột loại ngắn thì tốc độ dòng khí là 10-50ml/phút Mau phân tích được đưa vào đầu cột bằng một loại bơm tiêm đặc biệt thường là 0,05-0,lml Đôì với một vài loại detector thì lượng còn ít hơn Hỗn hợp phân tích phải bốc hơi ngay khi bắt đầu tiếp xúc vđi iưđng tĩnh Đối vđi các thành phần có điểm sôi thấp thì có thể triển khai ở nhiệt độ thường Một sô' khác đòi hỏi nhiệt độ cao hơn ví dụ tinh dầu thường ở 150-300°, các thuốc trừ sâu có thể đến 400° Hiện nay các máy sắc ký đều hoạt động theo chương trình nhiệt nghĩa là nhiệt độ cột tăng dần trong quá trình khai triển Có một số chất tuy bản thân nó không bốc hơi được

This is trial version

www.adultpdf.com

nhưng có thể chuyển thành dẫn chất bồc hơi được thì cũng có th ể phân tích bằng sắc ký khí, ví dụ các chất có nhóm OH như các đường, flavonoid, morphin, codein, cardenolid thì chuyển thành các dẫn chất trimethylsiloxy:

2ROH + (CH3)3SiNHSi(CH3) - > 2 RO Si(CH3) 3 + NH3

Trong sắc ký người ta hay dùng detector dựa vào phương pháp độ dẫn điện hoặc phương pháp ion hoá ngọn lửa

This is trial version WWW adultpdf com

2

Dưực liệu chứa carbohydrat

M ực TIÊU HỌC TẬP:

Sau khi học chương “Dược liệu chứa carbơhydrat” sinh viên phải biết được:

1 Cấu trúc hóa học của tinh bột, cellulose và cá c dẫn chất, gom chất nhầy

4 Dược liệu chứa cellulose: cây bông.

5 C ác dược liệu chứa gôm và chất nhầy đ ã đuục đưa vào giáo trình, chú

trọng: gôm arabic, gôm adragant, sâm b ố chính, m ã đề, thạch.

ĐỊNH NGHĨA:

Carbohydrat là những thành phần rất quan trọng của thực vật Carbohydrat

là nơi tích trữ năng lượng từ ánh sáng mặt trời qua quá ừình quang hđp, là nguồn nuổi sổng loài người và loài vật Đầu tiên, sau khi nghiên cứu những đường đơn giản người ta thấy cấu tạo của đường tương ứng với công thức Cn(H2 0)n nên gọi là carbohydrat, ví dụ glucose CoHnOó có thể viết Ce(H2 0)6 v ề sau, khi nghiên cứu

kỹ, người ta thấy một số đường không thể viết được công thức chung CD(H2 0)n, ví du; methyl pentose CH3-(CHOH)4-CHO, hoặc có một số chất tuy không phải thuộc carbohydrat, ví du: acid lactic CH3-CHOH-COOH thì lại viết được theo công thức trên: C3(H2 0)3 Do đó hội nghị danh pháp quốc tế có đề nghị gọi là glucid, tuy nhiên từ carbohydrat vẫn còn thông dụng

Có thể định nghĩa carbohydrat hoặc gluciđ là những nhóm hợp chất hữu cơ gồm những monosaccharid, những dẫn châ't và những sản phẩm ngưng tụ của chúng Monosaccharid là những chất polyhydroxyaldehyđ (aldose) và poly- hydroxyceton (cetose) có thể tổn tại dưới dạng mạch hở và dạng mạch vòng bán aeetal Những sản phẩm ngưng tụ tức là những oligosaccharid

Carbohydrat có thể chia thành 3 nhóm: monosaccharid, oligosaccharid và polysaccharid (oligo theo tiếng Hy Lạp là một ít)

This is trial version

WWW adultpdf.com

1 Monosaccharid là những đường đơn không thể cho carbohyđrat đơn giản hơn khi

bị thừy phân, monosaccharid tồn tại trong tự nhiên từ tetrose đến nonose

có sẵn trong cây bị cắt nhổ thành những đường đơn giản ở dạng hòa tan và được chuyển đến những bộ phận khác nhau của cây

I CẤƯ TRÚC HÓA HỌC CỦA TINH BỘT

Tinh bột được cấu tạo bởi 2 loại polysaccharid được gọi là amylose và amylopectin

Chú thích về ký hiệu viết tắt c á c đường trong chương carbohydrat và chương glycosid: arb -

This is trial version

là những carbohyđrat khi thủy phân thì cho từ 1 đến 6 đường đơn maltose (= 4-O-a-D-glucopyranosyl-D-glucose), gentibiose (= 6-

WWW adultpdf com

Amylose: phân tử amylose là một chuỗi hiện nay được biết đến hàng nghìn đơn vị a-D-glucose nối vđi nhau theo dây nô'i ( l- > 4) Quan niệm trước đây cho rằng chỉ có từ 200-400 đơn vị vì do quá trình chiết xuất và phân tích, mạch bị đứt Phân tử amylose đa sô' là các chuỗi thẳng rất ít phân nhánh.

Cổng thức lập thể của các đơn vị glucose thì có tài liệu cho rằng ở dạng ghế

Ci nhưng cũng có tài liệu cho rằng ở dạng thuyền Bi nối vđi nhau tạo thành các vòng xoắn, mỗi vòng có 6 đơn vị glucose

Amylopectin: amylopectin có phân tử lượng Iđn hơn khoảng 106-107 gổm 5000-50.000 đơn vị glucose và phân nhánh nhiều Các đơn vị a-D-glucosc ưong mạch cũng nốì với nhau theo dây nối (l- > 4) còn chỗ phân nhánh thì theo dây nối (1 -* 6) Để xét mức độ phân nhánh, người ta methyl hóa toàn bộ các nhóm OH của amylopectin rồi sau đó thủy phân và suy ra từ lượng 2, 3 dimethyỉglucose Lượng 2,

3, 4, 6 tetramethylglucose ứng với những đơn vị tận cùng của mạch còn lượng 2, 3,

6 trimethylglucose ứng vđi những đơn vị glucose trong mạch

Ngoài ra còn có thể xác định lượng glucose cuối mạch dựa vào tính khử của amylopectin không methyl hóa Chú ý rằng ở đây là glucose ở cuối mạch có OH bán acetal tự do Mạch bên trong (mạch giữa 2 điểm phân nhánh) của amylopectin

có khoảng 5-9 đơn vị glucose, những mạch bên ngoài có từ 10-18 đơn vị Trong các loại tinh bột, trung bình tỉ lệ amylose là 25% còn amylopectin là 75% Tuy nhicn người ta cũng tạo ra được những chủng có nhiều amylose, ví dụ ngô, có tinh bột chứa 75% amylose

Amylose cho vđi thuốc thử iod màu xanh đậm có cực đại phổ hâp thu khoảng 660nm, còn amylopectin thì có màu tím đỏ và cực đại hấp thụ khoảng 540nm Màu tạo thành giỡa tinh bột và iod được giải thích do sự hấp phụ Người ta cho rằng iod bị hấp phụ vào phía trong hình xoắn ốc ứng vđi một vòng xoắn ốc thì

có 1 phân tử iod Những phân tử chưa đủ 6 đơn vị glucose thì không phản ứng với iođ

n Sự THỦY PHÂN TINH BỘT

Khi thủy phân tinh bột bằng acid thì sản phẩm cuối cùng là glucose

C6H1206 (C6Hl0O5)n + nH20 -> (1+n) (C6H]20 6)

Sự thủy phân qua các chặng: dextrin, erythrođextrin, achrodextrin, maltose, glucose Amylose dễ bị thủy phân hơn amylopectin vì dây nối (1—» 4) dễ bị cát hơn

là dây nối (l-> 6)

cymarose, digin = diginose, digỉta = digitalose, digt = digitoxose, fu c= fucose, gaỉ(p) -

galactopyranose, gita= gitalose, gỉc= glucose, glcA - acid glucuronic, oleand = oleandrose, prim - primeverose, rha = rhamnose, rha(p) = rhamnopyranose, xyl - xylose

This is trial version

w w w adultpdf com

H, III, VI ■ (Đơn vị ở giữa)

CH j OCH j

° H

\OCH, Hỵ j ' — — OH HO

-2,3,6-T rimethylglucose

CHjOH

VII, v m — (Điểm phân nhánh)

o H

HO

-2,3Dimethylglucose OH

S ơ đồ phân nhánh Am ylopectin

This is trial version

www.adultpdf.com

Thủy phân bằng enzym

Enzym amylase Có 2 loại chính: a-amylase và P-amylase Enzym a phổ biến trong

cây, nhiều nhất là các hạt ngữ cốc nẩy mầm, ngoài ra còn có trong nấm mốc, nước bọt, dịch tụy a -amylase chịu được nhiệt độ đến 70°, ở nhiệt độ này thì các enzym khác mất hoạt tính Enzym p-amylase có trong khoai lang, đậu nành và một số' hạt ngũ cốc, chịu được nhiệt độ đến 50° nhưng chịu được môi trường acid cao hơn so với enzym a (pH = 3,3) Trong thực tế người ta dựa vào ảnh hưỏng khác nhau đó VC

độ pH và nhiệt độ để tách 2 loại enzym trân Khả năng tác dụng lên 2 phần của tinh bột cững khác nhau:

a) Enzym /?cắt xen kẽ những dây nốì a - ( l—»4)-gIucosiđ của amylose để tạo thành

các đường maltose, kết quả thu được là 100% đường maltose Đối vđi amylopectin thì P-amylase chỉ cắt được các dây nối (1—>4), khi gặp mạch nhánh thì dừng lại, kết quả tạo thành maltose và dextrin, lượng maltose chĩ đạt từ 50-60%

b) Enzym a cắt một cách ngẫu nhiên vào dây nối (l-> 4 ) Đô'i vđi amylose thì sản

phẩm cuối cùng khoảng 90% là maltose ngoài ra có mộl ít là glucose Đối với amylopectin thì a-amylase cũng chỉ tác động đến dây nối (1—»4) mà khỏng cắt được dây nối(l—>6) vì thực tế người ta tìm thấy các phân tử isomaltose (= 6-O-a-D- gluco pyranosyl-D-glucopyranose) trong dịch thủy phân Enzym a-amylase tiếp tục cắt được những dextrin mà enzym Ị3 để lại để tạo thành các dextrin phân tử bé hơn Như vậy a-amylase tác dụng lên tinh bột thì sản phẩm thu được chủ yếu là maltose rồi đến glucose và dextrin phân tử bé

Tinh bột nguồn gốc khác nhau, enzym nguồn gốc khác nhau thì khả nàng thủy phân cũng khác nhau

Khi sự thủy phân xảy ra thì độ nhđt của dung địch hồ tinh bột giảm dần, khả năng khử tăng lên và phản ứng với iod chuyển dần từ xanh sang tím rồi nâu hồng

C ác enzym kh ác: một sô" cnzym trong nấm mốc (Aspergillus niger, Rhizopus

đelemar) thủy phân tinh bột rất tốt và được sử dụng ở trong quy trình kỹ nghệ để chuyển tinh bột thành glucose Các enzym này cũng tác động lên dây nối (1—>4) Một sô'enzym này là: amyloglueosidase, glucoamylase, y-amylase

Enzym phosphorylase cố trong đậu, khoai tây, trong lá và các bộ phận dự trữ của thực vật bậc cao Enzym này tác dụng lổn tinh bột để cho glucose-l-phosphat nhưng phải có mặt của a-amylase và enzym tách nhánh như R-enzym thì sự thủy phân mđi hoàn toàn

Một số enzym khác có khả năng tác động lên dây nối (1—>6) được gọi là

enzym tách nhánh ví dụ: R-enzym, isoamylase (có trong nấm men bia)

This is trial version

www.adultpdf.com

HI HÌNH DẠNG TINH BỘT.

Tinh bột tổn tại trong cây dưới dạng hạt có hình dạng và kích thước khác nhau, đây là một đặc điểm giúp ích cho việc kiểm nghiệm một dược liệu chứa tinh bột Tùy theo loài cây và tùy theo độ trưởng thành của cây mà hình dáng và kích thưđc thay đổi về hình dáng thì có thể hình cầu, hình trứng, hình nhiều góc kích thưđc có thể từ 1-lOOụ.m đường kính Soi kính hiển vi thường thây hạt tinh bộí câu tạo hởi nhiều lớp đồng tâm sắp xếp chung quanh một điểm gọi là rốn hạt Các lđp

này tạo nên là do hạt tinh bột lớn dần bằng cách tăng thêm các lớp ở phía ngoài Các lớp này khác nhau ồ chỉ sô' chiết quang và hàm lượng nước Có tác giả cho rằng

các lđp khác nhau đó là do những lđp được tăng thêm về ban đêĩỊVvà những lđp tăng thêm về ban ngày nên không hoàn toàn giỏng nhau

c) Tinh bột đậu d) Tinh bột ý dĩ e) Tinh bột sắn

This is trial version

w w w adultpdf com

Soi kính hiển vi phân cực, hạt tinh bột có hình chữ nhật thập đen.

Trong nước lạnh hình dạng tinh bột không thay đổi Khi nâng dần nhiệt độ thì tinh bột chuyển qua 3 giai đoạn Giai đoạn đầu tinh bột ngậm một ít nước, nếu làm mất nưđc thì tinh bột ưở lại tình trạng ban đầu Khi nâng dần nhiệt độ khoảng 60-85°C thì hạt tinh bột nở ra nhanh chóng, tinh bột ngậm nhiều phân tử nước hơn, các dây nối hydro bị đứt hạt tinh bột không thể trở lại tình trạng ban đầu Nếu nâng cao nhiệt độ hơn nữa thì tinh bột chuyển thành hồ tinh bột Hĩnh (a) và (b) biểu diễn tình trạng tinh bột ở dạng không nỏ và dạng nở

Các loạỉ hạt tinh bột hay gặp

H ạt hình trứng và hình thận: Tinh bột khoai tây ch ế từ củ cây khoai tây - Solatium tuberosum L , thuộc họ Cà - Solanaceae Hạt tinh bột hình trứng, rôn hạt ở

đầu hẹp, các Vẩn đồng tâm dễ nhận Thỉnh thoảng có hạt kép 2 hoặc 3 Kích thưđc trung binh 50ụ.m nhưng có hạt lớn đến 80-100ịim

This is trial version WWW adultpdf com

a) Sơ đồ biểu diễn tinh bột ngậm ít phân tử nướcb) Sơ đồ biễu diễn tinh bột khi ngậm nhiều phân tử nưđc, dây nối hydro bị đứt

Tinh bột hoàng tinh ch ế từ củ cây dong - M aranta arundinacea L , thuộc họ dong - Marantaceae, (đừng nhầm vđi cây hoàng tinh - Polygonatum sp.) Hạt hình trứng

kích thước 30-60um

Tinh bột sen, ch ế từ hạt cây sen - Nelumbo nucifera Gaertn., họ Sen -

Nelumbonaceae Hạt tinh bột hình trứng hay hình thận, rốn hạt hình vạch kích thưđc hạt từ 3-25n,m

Tinh bột sắn (= khoai mì) ch ế từ cây sắn (= khoai mì) - Manihot esculenta

Crantz; họ Thầu Dầu- Euphorbiaceae Hạt hình cầu phần lớn một đầu bị lẹm và hơi ỉõm trông như cái chuông Rốn hạt hình sao, kích thước 3-35|j.m

Tinh bột đậu, ch ế từ hạt cỏa nhiều loại đậu - Phaseolus spp.\ họ Đậu -

Fabaceae Hạt hình trứng hay hình thận Rốn hạt dài và phân nhánh, kích thước trung bình 35ịim

Tinh bột hoài sơn, chế từ củ của cây củ mài - D ioscorea persimilis Prain và

Burkill, họ củ nâu - Dioscoreaceae Hạt hình trứng hay hình thận Rôn hạt dài, kích thưđc trung bình 40|im

H ạt hình đĩa hay hình thấu kín h dẹt: Tinh bột mì ch ế từ hạt của cây lúa mì Triticum vuỉgare L., họ Lúa - Poaceae, kích thước hạt lổn đến 30|4.m, hạt bé 6-7p.m

-Tùy theo vị trí nhìn mà thấy hình tròn hoặc hình thấu kính lồi 2 mặt Rổn hạt là 1 điểm ở giữa hạt, khổng rõ

H ạt hình nhiều g ố c ; Tinh bột gạo ch ế từ hạt cây lúa - Oriza saliva L., họ Lúa

- Poaceae Hạt nhiều góc, nhỏ, kích thưđc từ 4-6nm, thường được kết thành đám Rốn hạt không rõ

Tinh bột ngô (= bắp), chế từ hạt cây ngô - Zea mays L ; họ Lúa - Poaceae Hạt nhiều góc, rốn hạt ở giữa rất rõ, kích thước 15-30nm

This is trial version WWW adultpdf com

IV CHẾ TINH BỘT

Chúng ta cần phân biệt bột vđi tinh bột Bột mì, bột gạo khác tinh bột mì, tinh bột gạo Muốn có bột mì chỉ cần nghidn nhỏ hạt lúa mì sau khi đã loại vỏ, nhưng muôn có tinh bột mì thì phải chế biến Thành phần của bột mì thì ngoài glucid còn có protein, lipid, muối khoáng, vitamin còn tinh bột mì thì thành phần chủ yếu là gluciđ Nguyên tắc chung để chế tinh bột gồm cổ các giai đoạn: 1) Làm nhỏ nguyên liệu để giải phóng hạt tinh bột ra khỏi các tế bào, 2) nhào vđi nước và lọc qua rây hoặc qua vải, lấy phần đưđi rây, 3) cho lên men, 4) rửa nước rồi phơi khố

C h ế tinh bột mì Muôn có tinh bột mì thì nhào bột mì dưđi một dòng nưđc, nưđc

cuốn tinh bột đi để lại gluten là một khôi nhão, dính tức là phần protein Hứng nưđc vào thùng, tinh hột lắng xuống và còn lẫn một ít gluten Người ta cho lên men để phân hủy gluten bằng cách trộn với 1 ít nước cũ Sau khi lên men gạn bỏ lớp nước bên trên, rửa thêm 1 vài lần bằng nước mới rồi đem sấy hoặc phơi khô

C hế tinh bột gạo Ngâm gạo hay tâm vđi nưđc vôi trong 7 ngày, vớt gạo ra cho ráo

nưđc rồi đem xay, trong lúc xay có thêm nước Nưđc bột xay phải đem lọc 2 lần, lần đầu qua rây thưa, lần sau qua rây mắt mau hơn Tinh bột qua rây còn lẫn một ít protein, cần ngâm thêm vđi nước vôi rồi sau đó rửa bằng nưđc lã, gạn lấy tinh bột rồi phơi khổ

V ĐỊNH TÍNH VÀ ĐỊNH LƯỢNG

Để định tính tinh bột chỉ cần cho tác dụng với dung dịch iod trong nước, tinh bột sẽ có màu xanh tím, có thể định tính thẳng trên vi phẫu để xác định các tổ chức chứa linh bột Đây là phản ứng đặc trưng Ngưực lại có thể dùng đung dịch hổ tinh bột để phát hiện iod vđi nồng độ 2 X 1 cr6 Sự có mặt cỏa cồn, tanin, acid nitric, chlor sẽ cản trở phản ứng

Định lượng bằng phương ph áp thủy ph ân acid.

Thủy phân trực tiếp: :Nguyên liệu (2,5-3g) được rửa kỹ bằng nước cất nguội,

sau đó thủy phân trong vài giờ bằng 200ml H2O và 20ml HC1 Làm nguội và trung tính bằng NaOH Thêm nước đến một thể tích xác định, lấy một phần chính xác rồi định lượng glucose tạo thành và suy ra lượng tinh bột (Khối lượng glucose thu được

X 0,9 = khôi lượng tinh bột) Phương pháp này chỉ ứng dụng cho những nguyên liệu chứa chủ yêu là tinh bột vì các pentosan, galactan và một số polysaccharid khác cũng bị thủy phân cùng với tinh bột và cho sai số’ lđn

Thủy phẩn bằng enzym rồi tiếp theo bằng acid: Nguyên tắc của phưđng pháp

là dùng dịch chiết mạch nha (chứa các enzym thủy phân tinh bột) cho tác dụng lên nguyỏn liệu để chuyển tinh bột thành đường hòa tan (maltose và một sô' đường

This is trial version

w w w adultpdf com

khác), sau đó dùng acid để thủy phân tiếp Glucose tạo thành sẽ được định lượng bằng một trong những phương pháp đã được chấp nhận.

Phương p h áp dựa trên c ơ sở của Purse: Phương pháp này hiện nay dùng để

định lượng tinh bột trong nguyên liệu thực vật bao gồm các giai đoạn: loại đường bằng cthanol, hòa tan tinh bột bằng acid perchloric loãng và nguội, tách tinh bột dưới dạng phức tinh bột - iod không tan, phân hủy phức rồi thủy phân tinh bột thành glucose và định lượng glucose bằng phương pháp tạo màu với anthron (màu xanh) hoặc bằng các phương pháp khác

Phương p h ấ p k h ô n g thủy p h â n đ ể định lượng tình bột.

Phương ph áp dùng phân cực k ế: Trong phương pháp này người ta dùng đung

dịch calci chlorid đặc và nóng để hòa tan tinh bột, sau đó là định lượng bằng cách

đo độ quay cực, [ a ] p của dung dịch tinh bột là +2 0 0

Phương p h áp tạo phức với iod: khi cho dung dịch tinh bột tác dụng vđi iod thì

tạo phức có màu, có thể dùng để định lượng Người ta dùng acid perchloric để hòa tan tinh bột rối cho tác dụng với iod, đo màu so sánh vđi mẫu tinh bột tinh chế Trong phương pháp này khống cần thiết phải loại đường

Kiểm tra c h ấ t lượng

Dược điển Việt Nam II tập 3 quy định kiểm tra tạp chất lạ, kim loại nặng, arsenic, giới hạn acid

VI CÔNG DỤNG

Tinh bột là thành phần chính trong lương thực Nguyên liệu có nhiều tinh bột

là các hạt ngũ cốc, các loại củ như khoai, sắn (khoai mì), củ mài, củ đao (Canna

edulis Ker Gawl., họ Chuối hoa- C annaceae) Có khi bộ phận dự trữ lại là thân cây

ví dụ cây báng (Arenga pinnata Merr., họ Cau - A recaceae).

Hiện nay nguồn để ch ế tinh bột đùng trong nưđc và xuất khẩu quan trọng

nhất là sắn - Manihot esculenta Crantz Giá trị xuất khẩu của 1 tân tinh bột sắn là

200 USD và cứ 3,5 tấn sắn tươi thì cho 1 tấn tinh bột Năm 1995 tỉnh Tây Ninh đã xuấi được 28000 tấn tinh bột sắn

Trong ngành dược tinh bột được dùng làm tá được viên nén Đ ể cho đễ tiêu hóa người ta có thể ch ế loại tinh bột đã được rang lên, tinh bột đã thủy phân 1

phần Nhà máy thực phẩm Linh Xuân (TP.HCM) đã sản xuất maltodextrin đùng để cho vào sữa bột Dielac Tinh bột còn là nguyên liệu để sản xuất glucose, cồn ethylic, monosođium glutamat, bánh kẹo

This is trial version

w w w adultpdf com

CÁT CĂN

Radix Puerariae

Cát căn là dược liệu ch ế biến từ củ sắn dây - Pueraria thơmsonii Benth., họ Đậu - Fabaceae Một số tài liệu Trung Quốc thì ghi loài Pueraria lobata (Willd.) Ohwi hoặc P pseudohirsuta Tang et Wang.

Đặc điểm thực vật

Sắn đây là một loại dây leo, dài có thể đến 10m, lá kép gồm 3 lá chét Cuống lá chét giữa dài, cuống lá chét 2 bên ngấn Lá chét có thể phân thành 2-3

thùy v ề mùa hạ trổ hoa màu xanh, mọc thành chùm ở kẽ lá Quả loại đậu có nhiều

lông Củ dài to nặng có thể tđi 2 0kg, nhiều xơ

M uôn trồng, người la đào CẤC h ố sâu 5 0 cm., đổ rá c v à m un rồ i lấp đ ấ l xốp

\ạ\ ^>ếtv \-1, gẬầm cầTửv \ầo CẾIC Yiố Ô.Ó I^Ynèu noi ồ nưôc ta úxvỉbĩvg, V-ết YvcỊp

để iàm giàn lấy bóng mát Cũng có những vùng chuyên ưổng để chế tinh bột ví dụ làng Cao Xá thuộc huyện Châu Thành tỉnh Tây Ninh mỗi năm sản xuất khoảng 20 tấn tinh bột

Đặc điểm vi học

Trên vi phẫu cắt ngang thây có các đám sợi trong phần mô mềm vỏ, trong phần liber và chung quanh các mạch gỗ Trong vi phẫu cắt dọc thấy các tế bào kèm theo sợi mang tinh thể Hạt tinh bột hình cầu hoặc hình chuông có kích thưđc từ 2-20ụ.m

This is trial version

WWW adultpdf com

Hoa của một số loài Pueraria được biết có ữisolidon-7-0-glucosid và

tectoriđin (Irisolidon = 5, 7 dihydroxy, 6 4 ’ dimethoxy isoflavon; tectroridin = 7-0- glucosid của 5, 7 ,4 ' trihydroxy, 6' methoxy isoflavon)

Ri R 2 r3 R4Puerarin (1) OH -glc H OHDaidzin (2) o-glc H H OHDaidzein (3) OH H H OHFormonetin (4) OH H H OMePG-1 (5) OH -glc OH OHPCi-2 (6) OH -glc6-xyl H OHPG-3 (7) OH -glc OMe OH

PG- 6 (8) OH -glc H O-glc

Tác dụng và công dụng

Puerarin, hoạt chất của cát căn, được hấp thu hoàn toàn qua ruột khi theo dõi trên những người tình nguyện bằng đường uống Sau khi hấp thu, puerarin được liên kết vđi albumin của huyết tương (42%), được phân bố chủ yếu trong gan và

This is trial version

w w w adultpdf com

thận, được thải trừ sau khi chuyển hóa trong gan, chỉ 1 0% của liều hấp thu được thải qua nưđc tiểu ở dạng không bị biến đ ổ i.

Cát căn khi cho chuột uống 2g/kg/ngày trong 2 tháng khổng thây có triệu chứng bệnh lý

Daizein là chất có tác dụng estrogen giống như stilboestrol

Theo y học cổ truyền, cát căn là một vị thuốc chữa sốt nhức đầu khát nước, kiết lỵ, ban sởi Cát căn đã được ghi vào dược điển Việt Nam Tinh bột sắn dây pha với nước thêm đường uổng để giải khát

Nghiên cứu gần đây cho thấy các trường hợp bị bệnh mạch vành nếu cho uống thêm cát căn hoặc tiêm puerarin thì bệnh nhân giảm nhẹ cơn đau Thuốc làm giãn động mạch vành, hạ huyết áp, tiêu hao oxy của cơ tim giảm, năng lực của cơ tim nâng cao

Ngoài ra trong y học cổ truyền cồn đùng hoa của dây sắn dây vđi tên “Cát hoa” để ỉàm thuốc giã rượu

Nhân dân dùng tinh bột sắn dây pha với nước nguội và đường uôltig để giảikhát

Thành phần hóa học

Cũng như các loại ngũ cốc khác, tinh bột là thành phần chính, các thành phần khác: protein, lipid, vitamin, châ*t khoáng Trong hạt đại mạch nẩy mầm thì giàu các enzym Dưới tác dụng của enzym, tinh bột chuyển thành dextrin và maltose, saccharose thì chuyển thành đường nghịch đảo, protein chuyển thành pepton, polypeptid thành amino acid Do đó mạch nha là thức ăn rất dễ tiêu cho người Ốm và ưẻ em Trong mầm hạt đại mạch có chứa một lượng nhỏ alcaloid (0,1-0,5%) gồm 2 chất: hordenin và gramin

This is trial version WWW adultpdf com

Ý DĨ

Semen Coicis

Dược liệu là hạt của cây ý dĩ còn gọi là bo bo - Coix lachryma jo b i L var

ma-yuen, họ Lúa - Poaceae

phía trên, hoa cái phía dưới

Hoa đực có 3 nhị Quả có mày

cứng bao bọc Cây mọc hoang

Thành phần hoá học

Ngoài tinh bột là thành phần cơ bản chính, các nhà nghiên cứu còn phân lập

2 chất có hoạt tính chông ung thư từ hạt:

Coixenolid: đây là một chất lỏng sánh màu vàng nhạt, tan trong các dung môi hữu

cơ khó tan trong nưđc Đem khử thi cho tetrahydrocoixenolid Chất này cũng có tác dụng chông ung thư

This is trial version

w w w adultpdf com

Hordenin là một dẫn chât phenylethylamin được phân lập năm 1906 Muôn diếhorđenin người ta cho tác dụng lên mầm hạt đại mạch dung dịch HC1 loãng, sau

đó ^ếỉ tủa alcaloid bằng kiềm.

Muốn chế" enzym dược dụng thì chiết hỗn hợp các enzym hòa tan trong đại mạch đã mọc mầm bầng nước rồi tủa bằng 3 lần thể tích cồn 95° Tủa tách ra đem

làm khô bằng cách tải mỏng hoặc sây d chân không, nhiệt độ thấp Chế phẩm chứa

chủ yếu amylase, maltase

Mạch nha được ghi vào Dược Điển Đông Y Trung Quốc năm 1963 Nước sắc

mạch nha và hốt bô" sau khi cho lên men níỢu (dùng Saccharom ỵces cerevisiae) thì

thành rượu bia

Hordenin có tác dụng giống giao cảm nhẹ, hơi làm tăng huyết áp, cường tim,

ít độc, có tác dụng ức chế sự co bóp ruột Hordcnin cũng được dùng chữa đi ngoài, liều 0,25-lg

Trong y học c ổ truyền còn dùng c ố c nha tức là ỉuá đ ã lên mầm, cồng dụng như mạch nha Ta có thể dùng c ố c nha thay cho m ạch nha trong vị thuốc “thần kh ú c” (dạng đóng bánh củ a một hỗn hợp gồm nhiều vị thuốc đ ã xay thành bột đ ể chữa cho trẻ em ăn uống chậm tiêu).

This is trial version WWW adultpdf com