Nhà mồ Katu - Truyền thống và hiện đại

Nhà mồ Katu - Truyền thống và hiện đại.

NHÀ MỒ KATU: TRUYỀN THỐNG & HIỆN ĐẠI

Qua khảo sát tại thôn Cha ke (Thượng Long, Nam Đông, Thừa Thiên Huế)

- Trần Đức Sáng

1 Dẫn

Dù không hề tiếp nhận tư tưởng "sinh ký - tử qui" của văn hoá Hoa - Việt nhưng "ngôi làng của người già", "thế giới của tổ tiên" vẫn hiện hữu một cách mặc

nhiên trong tâm thức nhiều tộc người ở Trường Sơn - Tây Nguyên Cái chết vừa

mang chất ly biệt nhưng đồng thời, cũng chính là sự quần tụ với một "cuộc sống"

khác với những người thân yêu đã từng có nhiều mối quan hệ tình cảm và huyết

thống đối với mỗi người Tuy vậy, nghi lễ chia tay cuộc "chuyển cư" giữa hai thế

giới bên này và bên kia cuộc sống vẫn tạo thành dấu ấn quan trọng, nếu không muốn nói là quan trọng nhất trong phong tục của người Katu Cái còn lại sau lễ bỏ mả chính là ngôi nhà mồ, cho nên, kiến trúc này đồng thời hàm chứa nhiều ý nghĩa: làm bằng lòng người chết để hồn ma không còn lưu luyến trở về khuấy động cuộc sống bên này, vừa bày tỏ lòng thương tiếc và trân trọng những gì mà người ra đi đã để lại trong ký ức lẫn thực tế Thể hiện điều ấy chính là những gì mà người sống đã tạo ra trên ngôi nhà mồ: công phu, ấm áp và cả ngôn ngữ ẩn dụ của mình đối với người chết qua cấu trúc và trang trí nghệ thuật

Hồi đầu thế kỷ XX, khi miêu tả ngôi nhà mồ của người Katu, Le Pichon viết:

"Những tác phẩm chính của người Katu là nhà mồ và quan tài, chúng được trang hoàng bằng những hình vẽ và những điêu khắc cách điệu cực kỳ đa dạng; mỗi tác phẩm có tính riêng của nó, và kiểu mẫu không bao giờ trùng hợp , nghệ thuật Katu chỉ xuất xứ từ một nền văn minh tương đối tiến bộ mà những gì còn lại sẽ biến mất"

(Le Pichon, 1938: 372)

Trong các chuyến khảo sát về vấn đề này trên địa bàn Nam Đông, chúng tôi nhận thấy, khu nhà mồ của người Katu ở thôn Cha ke (xã Thượng Long) có những đặc điểm nổi trội hơn so với ở thôn A prung, thôn Tavac, (Thượng Long), Thượng Quảng, Hương Hữu , bởi ngoài các điểm chung thường gặp, ở đây còn có nhiều chi tiết khác lạ ở các tượng người, hoa văn cũng như có nhiều sự thay đổi về chất

liệu, kiến trúc từ sự đổi mới của chính họ trong cuộc sống hiện đại

Để có một góc nhìn cụ thể trên địa điểm nghiên cứu, bằng phương pháp quan sát trực tiếp, phỏng vấn hồi cố, cùng những tư liệu có liên quan, chúng tôi

muốn đi sâu tìm hiểu vấn đề này xoay quanh những hoa văn, biểu tượng; từ hình dáng cho đến ý nghĩa từ trong xã hội cổ truyền, những biểu hiện phai nhạt hôm nay

2 Vài nét về điểm khảo sát

Là một trong tám thôn của xã Thượng Long1, Cha ke được thành lập vào những năm 1920, tại xã A Vương (Tây Giang, Quảng Nam) và chỉ mới định cư tại

đây từ năm 1973 Ban đầu, ở Cha ke có hai dòng họ chính là Tà rương và Pbling

Người dân sống chủ yếu bằng kinh tế nương rẫy và một phần dựa vào điều kiện tự nhiên, với phương thức khai thác tước đoạt Hơn nữa, địa bàn cư trú của họ vốn rộng rãi, có nhiều điều kiện thuận lợi cho việc cư trú và canh tác Hiện nay, cả

thôn có 369 người, với 60 hộ, bao gồm thành viên của ba dòng họ chính (Tarương, Pbling và Rapát), 1 Gươl Ngoài yếu tố nông nghiệp truyền thống, kinh tế sản

xuất mới đang từng bước xâm nhập và phát huy tác dụng, cùng nhiều dự án đầu tư trong và ngoài nước Nhờ đó, đời sống người dân dần dần được cải thiện, hệ thống giao thông được bê tông hoá, gần 100% các hộ trong thôn sử dụng điện thắp sáng, có nước sinh hoạt tại nhà; số xe gắn máy, nhà kiên cố ngày càng tăng

Làng có khu nghĩa địa nằm gần ranh giới với các thôn A xăng và A chiếu Trước những năm 2000, có khoảng 7 ngôi nhà mồ làm bằng gỗ, trang trí rất công phu và cho đến năm 2005, chúng tôi quan sát thấy có 9 ngôi nhà mồ vừa làm lại vừa xây mới bằng

bê tông, với lối triến trúc hoàn toàn khác biệt

1 Thượng Long là một trong 11 xã thị trấn của huyện Nam Đông, nằm cách thị trấn Khe Tre 12 km về phía tây nam Toàn xã có diện tích hơn 5.155km 2 , dân số hơn 2.058 người, với tám thôn chủ yếu là người Katu (Cađông, A xăng, A prung, Ta vac, Kache, A dai, Âng gông, A chiếu) và thôn 9 của người Kinh (UBND xã Thượng Long, 2003)

Nhà mồ Katu ở Thượng Long (Nam Đông

Nhà mồ Katu ở Thượng Long (Nam Đông ———— Thừa Thiên Huế) Thừa Thiên Huế) Thừa Thiên Huế)
Ảnh: Hoàng Bảo Ảnh: Hoàng Bảo

3 Đề tài trang trí

Đúng như Le Pichon miêu tả, ở đây, nhà mồ của người Katu được điêu khắc rất công phu, trên quan tài và các hệ thống mái, đồ thờ tự với nhiều đề tài sống động, đặc biệt là những hình đầu trâu, gà, chim, kỳ đà, các hoa văn hình học (hình thoi/mã não, hoa/lá đùng đình, hình răng cưa, cối giã gạo, hình ảnh con người ) Theo quan niệm của người Katu, trong điêu khắc, các con vật làm chủ đề thường được bố trí theo cặp đối xứng trong không gian, hay tuân thủ các yếu tố đực - cái và mỗi đề tài mang những ý nghĩa đặc thù Tất cả, tạo nên một cảnh quan hài hoà giữa thiên nhiên, con người, các mối quan hệ xã hội (láng giềng, thông gia ), thể hiện ước muốn về một viễn cảnh giàu có của người chết ở thế giới bên kia, nơi mà những

trâu, thú rừng, gà, cá, mã não tràn trề, cùng nhiều người vui sống theo họ

3.1 Động vật

Tơrí (Trâu): Trong xã hội cổ truyền, trâu có thể đổi ngang với một người con

gái, là một trong những thước đo về giá trị tài sản của các gia đình, dòng họ, và cả cộng đồng làng Cũng như nhiều tộc người khác2, người Katu coi trâu là con vật linh thiêng3 và thường được lấy làm chủ đề trang trí

2 Các tộc người ở Tây Nguyên coi "hiến tế con trâu là hành vi cúng tế cao nhất Trong nhiều truyền thuyết, ta thấy nó được xem như một con người; cho đến tận ngày nay nó vẫn có một cái tên giống như con người, và nó là người bạn lao động tốt nhất" (Dam Bo, 2003: 345)

Người Bana coi trâu là vật tổ, nên họ thường cưa răng để giống răng trâu (Nguyễn Quang Lê, 2004: 28) Ở người Srê (Cơ ho) thường có tục rửa chân trâu, và họ tin rằng linh hồn người chết sẽ hoá thành trâu khi mơ thấy trâu chết

Người Mông coi trâu là vật dẫn đường, tài sản cho người chết Người Thái sau một mùa vụ thường có lễ gọi hồn trâu bởi trong tâm thức, trâu là bà tổ của họ

Bộ mái nhà mồ truyền thống

Bộ mái nhà mồ truyền thống (thôn Đh’rôồng (thôn Đh’rôồng

———— Tà Lu Tà Lu Tà Lu ———— Đông Giang) Đông Giang) Đông Giang)
Ảnh: Hoàng Bảo Ảnh: Hoàng Bảo

Trang trí trên

Trang trí trên achua achua nhà mồ (thôn Đh’rôồng nhà mồ (thôn Đh’rôồng ———— Tà Tà

Lu

Lu ———— Đông Giang) Đông Giang) Đông Giang)
Ảnh: Hoàng Bảo Ảnh: Hoàng Bảo

Trong tín ngưỡng Katu, " Trâu là con vật thiêng, mua của người An Nam, không thuộc một cá nhân nào cả, nhưng nó thuộc về các tổ tiên Mua của người An Nam, từ đó trâu không được bán đi nơi khác Nhưng trâu mua lại được máu người, sự hiến tế của trâu mang tính cách tôn giáo " (Le Pichon, 1938: 394), nên trong

các nghi lễ, trâu luôn là vật hiến sinh lớn nhất, là đề tài trang trí nổi bật ở nhiều

phương tiện cư trú, tôn giáo như Gươl (nhà làng), Xung (cổng làng) và đặc biệt là đung ping (nhà mồ)

Trong hệ thống trang trí ở nhà mồ, Acọ tơrí (hình đầu trâu) - kể cả sừng trâu

cách điệu - luôn có mặt ở nhiều vị trí khác nhau, từ đầu nóc cho đến quan tài

Nghệ nhân Katu rất tài tình trong cách tả thực, hình tượng Acọ tơrí có dáng vẻ thoải mái, như một cái chết tốt trong quan niệm của họ Ở hai đầu quan tài của

người đàn ông là hình tượng đầu con trâu đực ngẩng cao; trong khi đối với phụ nữ,

tương ứng là đầu con trâu cái, có dáng hơi cúi, cổ nhỏ, thon dài Ở hai đầu nóc (A chua), hai bên vì kèo của mái cũng xuất hiện những hình đầu trâu tương tự Có thể thấy, Acọ tơrí xuất hiện ở nhà mồ với tần số cao nhất so với các đề tài trang trí khác, như ở hệ thống mái nhà mồ của dòng họ Bling có tới 6 Acọ tơrí, chưa kể đến

số lượng quan tài nằm ở bên trong

Trên mái nhà mồ, hình tượng Acọ tơrí được khắc theo từng cặp, đầu hướng ra

bốn phía, thể hiện khát vọng vươn xa và tư duy lưỡng hợp Qua đó, chúng ta có thể nhận ra được sự giàu có của dòng họ trong xã hội Katu cổ truyền, bởi luật tục quy

Người Toraja coi trâu là anh của người và lúa, họ tin rằng khi trâu bị giết là con người chết hẳn

(Tạ Đức, 1999: 236) Người Kinh coi con trâu "là đầu cơ nghiệp" và là con vật khoẻ mạnh

3 Trong các nghi lễ hiến sinh, trâu là con vật lớn nhất, quí giá nhất và thiêng liêng nhất, sau đó mới đến dê, rồi các con vật hiến sinh khác

Quan tài hình trâu

Quan tài hình trâu (thôn Chake (thôn Chake (thôn Chake ———— Thượng Thượng

Long

Long ———— Nam Đông Nam Đông Nam Đông ———— Thừa Thiên Huế Thừa Thiên Huế Thừa Thiên Huế

Ảnh: Hoàng Bảo

Điêu khắc đầu trâu ở nhà mồ (thôn Đh’rôồng

———— Tà Lu Tà Lu Tà Lu ———— Đông Giang Đông Giang Đông Giang ———— Quảng Nam Quảng Nam Quảng Nam

Ảnh: Hoàng Bảo Ả nh: Hoàng Bảo nh: Hoàng Bảo

định: chỉ những gia đình, dòng họ làm lễ têng ping (bỏ mả) có giết trâu thì mới được phép chạm khắc Acọ tơrí trên quan tài, trên các cấu kiện của nhà mồ

Bên cạnh đó, trong đung ping Katu còn có nhiều hình tượng động vật khác như

sơn dương, sao la, kỳ đà, rùa, gà, chim Trong suy nghĩ của người Katu, sự am hiểu tính cách các loài vật chính là nguồn sáng tạo và trải nghiệm trong cuộc sống thường ngày, bởi tính cách của chúng sẽ tác động tới cuộc sống của từng cá nhân, dòng họ cũng như toàn thể cộng đồng làng

Xung Xăng, Xung Xoor (Sơn dương, sao la) là những con vật hiền lành, tạo

được sự yêu mến của các vị thần Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy những hình

tượng này được chạm khắc trên một số quan tài của dòng họ pbling, xuất phát từ sở

thích, gắn liền với nghề săn bắn của người quá cố Quan tài có chạm khắc nhiều hình thú vật, cho chúng ta biết rằng, người quá cố từng là một tay săn cừ khôi

Tà ry (Kỳ đà): Đây là hình ảnh biểu hiện cho mối quan hệ âm - dương/giữa

người sống - người chết, thường được đặt ở cột nhà, với tư thế bò lên hay xuống, tương ứng với ý nghĩa về hai thế giới sống (lên/dương) - chết (xuống/âm)4 Có nhiều trường hợp, trên quan tài, người ta lại thể hiện hai con vật này bò ngược chiều nhau, theo hướng đông (hướng người sống) - tây (hướng người chết)

A cọp (Rùa): Tuy là loài vật chậm chạp, nhưng rất linh thiêng và có tuổi thọ

rất cao, nên nhiều tộc người lấy rùa làm một dạng biểu tượng, kiến trúc, thờ tự, cư

4 Theo lời giải thích của Pbling a Toanh (thôn Chake)

A pớ Abhui với nhiều motif điêu khắc với nhiều motif điêu khắc (thôn (thôn Chake

Chake ———— Thượng Long Thượng Long Thượng Long ———— Nam Đông Nam Đông Nam Đông ———— Thừa Thừa Thiên Huế

Thiên Huế
Ảnh: Hoàng Bảo Ảnh: Hoàng Bảo

Chi tiết trang trí trên nhà mồ (thôn Đh’rôồng

———— Tà Lu Tà Lu Tà Lu ———— Đông Giang Đông Giang Đông Giang ———— Quảng Nam Quảng Nam Quảng Nam

Ảnh: Hoàng Bảo Ảnh: Hoàng Bảo

trú5 Ở người Katu, rùa cũng là đề tài trang trí ở nhiều nơi trong nhà mồ, Gươl ,

và nó cũng mang ý nghĩa trường tồn6

A tứtrh (Gà): Con gà gắn bó mật thiết với người Katu, cả trong đời sống vật

chất thường nhật lẫn sinh hoạt lễ nghi; là vật hiến sinh không thể thiếu, tạo nên các mối quan hệ tâm linh giữa con người với các thế lực siêu nhiên; con vật báo hiệu sự chuyển đổi thời khắc ngày và đêm Bên cạnh đó, gà là một trong những món ăn chính của nhà gái dành cho nhà trai trong bối cảnh cưới xin, tang ma7 Nhờ đó mà gà cũng đã được xem như một biểu tượng trong nghệ thuật trang trí trên nhà mồ, ở

vị trí một đầu quan tài, trên nóc (achua), trên mâm cúng ma (a pớ abhui)

Ở đây, chúng tôi nhận thấy cũng không ngoại trừ các trường hợp lấy hình

tượng chim Tring làm đề tài trang trí thay cho gà, phát xuất từ quan niệm cho rằng,

con vật này được thần linh cử đến để đi tìm vùng đất mới, và nó cũng là sứ giả của thần lúa (Tạ Đức, 2002: 44)

Chim Tring là loài chim được người Katu ưa chuộng với chiếc mỏ dài, màu

lông sặc sỡ, sống từng cặp, làm chủ một vùng rừng núi và sống rất chung thuỷ

Điệu múa yơyã nổi tiếng, đặc trưng của người Katu được ví như điệu nhảy của chim Tring (Nguyễn Hữu Thông, 2004: 360) Hình ảnh của chúng thường xuất hiện ở đầu hồi Gươl (Tacoi), cổng làng, đầu nóc nhà mồ và người ta coi đó như

là một sự may mắn, vui vẻ khi người chết đi về thế giới bên kia

Xà luông/Ca xanh (Rồng/rắn): Trong quan niệm nhân sinh, rồng là một

loài vật huyền bí mang tính thần thoại/huyền thoại Ở phương Đông, rồng còn là

biểu tượng cho quyền lực tối cao và đôi lúc, trở thành con vật đáng sợ

Ở người Katu, hình tượng rồng trong kiến trúc nhà mồ rất đa dạng, không theo một quy chuẩn cụ thể nào Trong nhiều trường hợp, rồng chỉ thuần túy như là một loại rắn có chân và vây ở lưng; có khi chúng được biểu đạt trong tạo hình theo

5 Như nhà có dáng mai rùa của người Thái, kiểu làng có hình dáng mai rùa của các tộc người thuộc nhóm ngôn ngữ Môn Khme, người Kinh có truyền thuyết về thần Kim Quy giúp Thục Phán An Dương Vương xây thành Cổ Loa

6 Theo Ra pát a Hồng, thì rùa là con vật sống lâu, nên nó được đưa vào trong các kiến trúc này, với ngụ ý là linh hồn của người chết sẽ tồn tại mãi mãi

7 Luật tục Katu quy định: trong các trường hợp hôn nhân, tang ma , nhà trai chỉ được ăn những con vật hai chân, cùng một số thực phẩm dưới nước; ngược lại, nhà gái được phép ăn các con vật bốn chân như trâu cùng một số thịt thú rừng

suy nghĩ cá nhân của những nghệ nhân Con rồng trong trang trí của người Katu có

rất nhiều tua, giống như dáng của rồng trong các hoạ tiết trang trí của người Kinh

Trong nhà mồ, rồng luôn nằm trên achua (đỉnh mái) theo từng cặp, quay đầu

ngược nhau8, tạo nên một hàng vây chạy dài trên nóc Bên cạnh rồng, thường xuất

hiện những cặp rắn (caxanh) nằm phần dưới và song song được điêu khắc với tư thế cuộn mình vào nhau, theo một đường thẳng chạy dài trên bờ a chua Người Katu tin

rằng rắn sẽ là con vật bảo hộ nhà mồ; hơn nữa, rắn cũng là loài vật sống theo cặp, biểu hiện sự chung thuỷ Trong các loài rắn, có một loài đủ khả năng gây chết người

bằng những ma thuật của nó Đó là loại rắn xanh sống trên cây cao (ca xanh tu âng loong)9: những con vật nguy hiểm, và người ta cũng muốn nhắc nhở người ngoại tộc đừng phá hoại hay làm những điều xấu ở đó

A xiu (cá): Trong đời sống Katu, cá không đơn thuần là nguồn dinh dưỡng

quan trọng, là một vật phẩm trong nghi lễ, nhà gái dành cho nhà trai vào dịp hôn nhân, tang ma

Ở đây, loài cá đặc trưng mà người Katu sử dụng trong điêu khắc nhà mồ

chính là haliêng10 - người ta sử dụng làm thức ăn trong thời gian cưa răng, biểu tượng cho sự sạch sẽ và khoẻ mạnh Trong nhà mồ, cá được đặt ở những vị trí khác nhau, có lúc được tạo nên ở hai vì kèo nằm dọc, thay cho đầu trâu; có khi lại được tạo ở bốn mảnh ván nằm sát quan tài

3.2 Cây cối

Atút (Đùng đình): Có thể nói đùng đình có nhiều công dụng trong đời sống

người Katu, mang lại nguồn lương thực bổ sung, nguyên liệu đan lát, lợp nhà, câu cá, vật lấy lửa Lá đùng đình có dạng hình tam giác, thuận lợi trong nghệ thuật tạo nên những dải hoa văn hình vuông, chữ nhật, với màu sắc đen, trắng

A lôm là một loại cây thân gỗ, hoa thường nở vào mùa hè, có màu trắng Trước

đây, khi mùa hoa a lôm nở, người Katu tiến hành dọn dẹp những ngôi mộ của người chết tốt chưa đến thời kỳ làm lễ têng ping (bỏ mả)

8 Theo giải thích của Rapát A Hồng (thôn Cha Ke), hai con rồng quay ngược lại nhau thể hiện sự ước muốn đi xa hơn để tìm những vùng đất tốt

9 Loại rắn này có thân hình rất to, lưng màu xanh, bụng màu trắng, tiếng kêu giống như heo, sống trên cây cao, lúc gặp người, nó thường nhả độc làm hại người

10 Haliêng sống ở suối, chúng bơi ngược dòng và ăn rong rêu Ngoài những ý nghĩa trên, nó còn

biểu hiện vai trò của nhà gái trong vấn đề bỏ mả

Motif Atút, A lôm được người Katu làm chủ đề trang trí trong nhà mồ, đều

xuất phát từ những ý nghĩa thực tế Nhưng đối sánh với các hoạ tiết hoa văn của một số tộc người, chúng ta có thể liên tưởng đó là những hoạ tiết mặt trời mà một số tác giả đã đi sâu nghiên cứu (Trần Từ, 1996; Tạ Đức, 2002)

Tà vạc và Tàđin: Đây là hai cây thuộc họ dừa mà thiên nhiên mang lại cho

vùng cư trú của người Katu Có thể coi chúng là những đặc sản vùng Katu từ thấp

đến cao, vừa mang lại nguồn lương thực lớn trong những ngày đói rét, là nguồn rượu tuyệt vời trong các lễ hội11, sinh hoạt hàng ngày Vì vậy, người Katu đã đưa nó vào trong trang trí nhà mồ

Đòong ađeeng (Rau dớn) Trong cơ cấu bữa ăn hàng ngày, rau dớn là một

trong những món ăn được người Katu ưa thích; người ta có thể khai thác nó ở dọc

bờ suối, những lúc đi làm về Đầu ngọn rau dớn có hình xoáy ốc, như các ta coi (mặt trăng) ở Gươl, cổng làng, các Kéng coong (một chi tiết trang trí trên đầu cột)

ở cột đâm trâu Trong nhà mồ Katu, kiểu thức trang trí này được đặt ở nhiều vị trí

khác nhau, có khi nằm trên các ta coi, mâm ma (Apớ abhui), có khi lại đóng vai

trò phụ họa cho các hoa văn hình học khác, làm nên sự hoàn chỉnh cho bố cục trang trí

3.3 Con người và một số hoa văn khác

Hình tượng con người rất phổ biến trong nghệ thuật tạo hình các tộc người ở

Trường Sơn - Tây Nguyên, dưới nhiều góc độ thể hiện và sức biểu cảm Trong nhà mồ Katu, số lượng tượng tùy thuộc vào tay nghề của các nghệ nhân và điều quan trọng, theo qui định của luật tục là tất cả các gia đình, dòng họ, khi làm lễ bỏ mả

đều phải có các tượng người, đặt ở bốn góc trên Apớ abhui (mâm cúng ma), ít nhất

là bốn cái (cả tượng nam và nữ) Thông thường, hai tượng người nam có động tác

đánh trống, thổi khèn; hai người phụ nữ với điệu yơ yã12

Vào năm 2000, nhà mồ của dòng họ Rapát có tới 12 tượng, khác hẳn với các tượng nhà mồ Tây Nguyên: được khắc đẽo trực tiếp trên những thân gỗ tròn, có tư

11 Tà Vạc và Tà đin là loại cây có thân và lá giống và lớn hơn dừa, hàng năm vào độ tháng 3- 4,

người ta khai thác bằng cách, cắt phần cuối của buồng quả, buồng hoa để lấy nước làm rượu

12

Có khi một người phụ nữ ngồi, tay chống cằm với dáng vẻ buồn bã suy tư, một

người khác lại vui vẻ trong điệu yơ yã, một người đàn ông thong thả cầm ống điếu, người kia thì tay cầm lao (coih/zũ), sau lưng mang chiếc tà lẹt - biểu tượng của đàn ông Katu, một chủ làng (toco vil)

thế đứng, làm cột chịu lực đỡ các vì kèo và mái Nhà mồ này có đến 6 cột13, ở mỗi cột đều có một tượng người (3 nam, 3 nữ ), tượng nam thường đội trên đầu những

ché/bầu rượu và ở tượng nữ là những nồi đất (gõ ca oil) Ở đây, trên Apớ abhui

cũng có 6 tượng người, hình dáng tuy nhỏ, nhưng nghệ nhân vẫn làm nổi lên những biểu hiện vui vẻ, tái hiện những sinh hoạt của người chết lúc sinh thời Nhìn chung, hầu như tất cả tượng nhà mồ Katu đều muốn thể hiện bối cảnh sinh hoạt vui vẻ để người chết an tâm ra đi cũng như cách sẻ chia nỗi cô tịch khi

không còn ai sau lễ bỏ mả; hơn nữa, đây còn là cảnh người sống chia của cho

người chết, với ý nghĩa cầu mong con ma đừng về phá hoại, bắt người thân

Bên cạnh các đề tài con vật, cây cối, con người , trong điêu khắc nhà mồ Katu còn có nhiều loại hoa văn hình học, hay các dạng chủ đề đồ vật, đặc biệt là

motif hạt mã não (đheng), vòng cườm (a rác) , kết nối và tạo thành những dải hoa

văn trang trí, tạo cho không gian nội thất cũng như nóc mái nhà mồ sinh động hẳn

ra

4 Nhà mồ Katu trong đời sống hiện nay

Hiện nay, đời sống văn hoá cổ truyền của người Katu ở Cha ke chịu tác động mạnh mẽ trước sự thay đổi của đời sống kinh tế, cụ thể là nền kinh tế cổ truyền chủ yếu dựa vào nương rẫy, săn bắt, hái lượm dần dần nhường chỗ cho mô hình canh tác ruộng nước, trồng các loại cây công nghiệp (quê,ú cao su, tràm, ) chăn nuôi nhiều loại gia súc, gia cầm, kết hợp với đào ao nuôi cá

Gắn liền với sự thay đổi cơ cấu kinh tế này là những yếu tố kỹ thuật mới, người dân quen dần việc sử dụng các loại phân bón, chăn nuôi có chuồng trại , mang lại lợi ích kinh tế cao Từ đó, làm thay đổi quan niệm về các hoạt động kinh tế trước đây và đối với ruộng nước, những nghi thức liên quan đến các vị thần lúa

không còn nặng nề so với kinh tế nương rẫy như trước đây14

Để phù hợp với điều kiện sản xuất mới, kiến trúc cư trú cổ truyền cũng có sự thay đổi Những ngôi nhà sàn chật hẹp, làm bằng gỗ, lợp lá trở nên không phù hợp

13 Trong các kiến trúc của người Katu, các thông số điêu khắc thường là số chẵn (như 2, 4, 6, 8 ), và theo từng cặp đối xứng: con người là nam/nữ, các con vật là đực/cái

14 Trong kinh tế nương rẫy, một mùa vụ mới bắt đầu bằng những nghi lễ chọn, thử đất, cúng tế các vị thần liên quan đến mùa màng , rồi họ mới tiến hành canh tác và ở đây, kinh nghiệm dân gian là một di sản quí báu, thiết thực Kết thúc một mùa vụ, thường có lễ cơm mới tạ ơn thần Với kinh tế ruộng nước, người Katu không tiến hành các nghi thức cổ truyền như trên nữa

với các loại công cụ và cũng rất tốn kém, thiếu tính bền vững so với dạng nhà đất xây tường, lợp tôn vốn là trọng tâm của nhiều chương trình chính sách và ngày càng trở nên phổ biến Hình thức cư trú mật tập không phù hợp với mô hình kinh tế

chuồng trại, buộc họ phải tách hộ, giãn dân Và tất cả được đơn giản hóa, khi những

yếu tố thiêng trong quan niệm cổ truyền không còn cơ sở được khuyến khích tồn tại Nhìn từ những biểu hiện bên ngoài, những tưởng văn hóa cổ truyền Katu đã

có nhiều nét "hiện đại hóa"; tuy nhiên, thực tế trong quan niệm của họ hiện vẫn

tồn tại phổ biến, sâu sắc nhiều mối quan hệ giữa người sống với người chết, các thế lực siêu nhiên, đặc biệt là trong nghi lễ tang ma, kết thúc chu kỳ đời người

Trong quan niệm của người Katu, thế giới người chết cũng tương tự như trần gian và linh hồn của họ luôn ẩn hiện xung quanh mọi người Nếu như, linh hồn người chết muốn có nhà mồ bằng xi măng (sự báo hiệu này sẽ được bắt đầu từ một số gia súc, gia cầm bị chết, rồi đến sự ốm đau của con người)15, ước muốn ấy sẽ được người sống thực hiện bằng được, cho dù họ hoàn toàn không có khả năng kinh tế để thỏa mãn điều ấy Sự báo mộng của người chết đối với người thân trong gia đình, xuất phát từ những ám ảnh, lo sợ hồn ma trở lại phá hại bởi những tâm thức xưa vẫn còn đeo đẳng trong nếp nghĩ suy của họ Thực tế hiện nay cũng cho thấy, nguồn tài nguyên rừng ngày càng cạn kiệt, các nghệ nhân điêu khắc cao niên cũng dần qua đời; hơn nữa, đầu tư cho ngôi nhà mồ bằng gỗ rất tốn kém, kể cả thời gian lẫn công sức, kinh tế

- trong khi một ngôi nhà mồ bằng bê tông chỉ mất khoảng 6 triệu đồng, trong chưa đầy một tháng; đó là chưa nói tới trong môi trường khắc nghiệt ở đây, nhà mồ bê tông sẽ tồn tại bền vững hơn nhiều

Ở nghĩa địa thôn Cha Ke hiện có đến 11 ngôi nhà mồ làm mới bằng bê tông, lợp tôn mà kiểu dáng không giống các ngôi nhà mồ cổ truyền, các motif trang trí

truyền thống như atút, alôm, rùa, cá, chim Tring gần như vắng bóng, nhường chỗ

cho chủ đề rồng, phụng, cùng các đề tài cúc, mai, những gam màu xanh, đỏ, vàng, tím trong nghệ thuật trang trí được du nhập từ đồng bằng Các tượng người giờ

đây cũng đơn giản, hình ảnh chủ làng, các điệu yơyã rất ít xuất hiện

15 Theo Ra pát A Hồng, chính anh cũng bị linh hồn người chết về báo mộng Thời gian chuẩn bị kinh phí làm nhà mồ, gia đình anh liên tiếp có người đau ốm (Tư liệu điền dã, tháng 5/2004)