Một số thủ pháp nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển trung quốc (qua khảo sát hai bộ tiểu thuyết tiêu biểu tam quốc diễn nghĩa và hồng lâu mộng

Bộ giáo dục và đào tạoTrờng Đại Học Vinh Khoa Ngữ Văn Một số thủ pháp nghệ thuật xây dựng hình tợng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển trung quốc Khoá luận tốt nghiệp đại học Lời cảm ơn

Bộ giáo dục và đào tạo

Trờng Đại Học Vinh Khoa Ngữ Văn

Một số thủ pháp nghệ thuật xây dựng hình tợng nhân vật trong tiểu

thuyết cổ điển trung quốc

Khoá luận tốt nghiệp đại học

Lời cảm ơn

Để hoàn thành khóa luận này, ngoài sự cố gắng của bản thân, chúng tôi

còn đợc sự hớng dẫn tận tình, chu đáo và có phơng pháp của thầy giáo Lê

Thời Tân, sự góp ý chân tình của các thầy cô trong tổ văn học nớc ngoài, sự

động viên của gia đình và sự giúp đỡ của bạn bè

Với tình cảm chân thành nhất, chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc

đến thầy giáo hớng dẫn, toàn thể các thầy cô trong tổ văn học nớc ngoài, gia

đình, bạn bè gần xa

Công trình nghiên cứu này mặc dù chúng tôi đã rất cố gắng nhng chắcchắn không tránh khỏi những khiếm khuyết Vì vậy, chúng tôi rất mong sựthông cảm và góp ý của các thầy cô và các bạn.

1.1 Bớc vào nền văn học thế giới, chúng ta ngây ngất mê say trớc vẻ

đẹp đa dạng, phong phú của nền văn học các dân tộc đợc kết tinh bởi nhữngmàu sắc, hơng vị khác nhau Đến với đất nớc Nga - xứ sở của thảo nguyên,tuyết trắng, ngời đọc bị cuốn hút bởi những câu chuyện dân gian mộc mạc,những trang văn xuôi nồng ấm tình ngời và giàu lòng nhân hậu Đến với Hy

Lạp ngời đọc phải kinh ngạc bởi "những thỏi vàng nguyên chất" (Bêlinxki):

Iliát, Ôđixê của Hômerơ Đến với nớc Anh, Pháp, Đức ngời đọc bị lôi cuốnbởi những làn sóng văn học Phục hng, văn học cổ điển, văn học ánh sáng vớinhững tác phẩm vĩ đại của các tên tuổi lỗi lạc: Sêcxpia, Gơt, Lapôngten,Môlie, Xecvantéc Đến với Nhật Bản - đất nớc của hoa anh đào, ngời đọc đợcchiêm ngỡng những vần thơ Haiku độc đáo của Basho, những trang văn lãngmạn tài hoa của Kawoabata Và đặc biệt đến với Trung Quốc- đất nớc của vănxuôi, thơ ca, hội họa, ngời đọc đợc thởng thức những thi phẩm tuyệt vời,những văn phẩm đặc sắc: Kinh Thi, Ly tao, Sử Kí, thơ Đờng và cả những bộ

tiểu thuyết cổ điển Khi nói đến tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, giáo s

L-ơng Duy Thứ nhấn mạnh: "Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc là những viên

ngọc quý của kho tàng văn học Phơng Đông, có một sức sống kỳ diệu, chấp nhận sự thử thách của thời gian và có khả năng vợt biên giới một nớc đi sâu vào đời sống tinh thần nhiều dân tộc" 28,10 .

Những viên ngọc quý báu trong kho tàng tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

phải kể đến là: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) Tam quốc diễn nghĩa là bộ tiểu thuyết "giảng sử" thờng gọi là

Tam quốc, xuất hiện vào đầu Minh của nhà văn La Quán Trung (1300

-1400) Tam quốc diễn nghĩa tái hiện lại một thế kỷ loạn lạc điên đảo do

tham vọng tranh giành quyền lực và tranh giành lãnh thổ của các đế vơng TrungHoa gây ra Tuy về chi tiết có chỗ tác giả sáng tạo lại, h cấu thêm nhng khuynhhớng cơ bản là tôn trọng sự thực lịch sử Đó là bộ mặt thực thời Tam quốc,

cũng là bộ mặt quen thuộc thời phong kiến Trung Hoa Tam quốc là câu

chuyện 100 năm, có hàng nghìn sự việc và hàng trăm trận đánh, hơn 400 nhânvật Tài năng của tác giả không chỉ đợc thể hiện ở nghệ thuật kết cấu mà còn

đợc thể hiện ở nghệ thuật xây dựng nhân vật Nghệ thuật xây dựng nhân vật ở

Tam quốc có những đặc điểm riêng biệt ảnh hởng đến đời sau Bằng tất cả

những đặc điểm riêng biệt, Tam quốc xây dựng đợc hàng loạt nhân vật điển

hình chịu đợc thử thách của thời gian, có thể bớc ra khỏi trang sách đi vào

cuộc đời Còn Hồng lâu mộng (Giấc mộng lầu son) hay Thạch đầu ký (Câu chuyện hòn đá), Kim lăng thập nhị kim thoa (Mời hai chiếc trâm vàng đất

Kim Lăng), là bộ tiểu thuyết hiện thực vĩ đại xuất hiện vào thời Kiền Long(cuối thế kỷ18) Bộ tiểu thuyết 120 hồi này do hai tác giả sáng tác, Tào TuyếtCần sáng tác 80 hồi đầu và dự thảo 40 hồi sau, Cao Ngạc viết 40 hồi sau theo

dự thảo và hoàn chỉnh bộ truyện Hồng lâu mộng là tác phẩm viết về tình yêu

trắc trở nhng ý nghĩa của tác phẩm lớn hơn nhiều, tác phẩm gợi cho ngời đọcnhững vấn đề thời đại phản ánh xã hội Trung Quốc trên bớc đờng suy tàn Đó

là tác phẩm có ý nghĩa cắm mốc một giai đoạn văn học vì dung lợng đồ sộ, vì

sự thành thực trong phơng pháp sáng tác "hoàn toàn không tô vẽ" (Lỗ Tấn),

xây dựng đợc hàng chục nhân vật điển hình bằng ngòi bút cá thể hóa nhân vật

tài tình của nhà văn "Quả vậy có thể xem Hồng lâu mộng là tập đại thành

những tiến bộ nghệ thuật của tiểu thuyết hiện thực Trung Quốc, thế kỷ 14 - 18 Mặc dù khuynh hớng t tởng tiểu thuyết Minh và Thanh có khác nhau, tiểu thuyết Minh nặng về ca ngợi cái anh hùng, cái cao thợng, tiểu thuyết Thanh lại chủ yếu nói về cái thờng nhật trong cuộc sống con ngời, nhng xét về phơng pháp sáng tác thì từ Tam quốc, Thủy hử, đến Chuyện làng nho, Hồng lâu mộng lại là quá trình phát triển thống nhất Đó là quá trình ngày càng hoàn

thiện của tiểu thuyết hiện thực Hồng lâu mộng kế thừa và phát triển đến đỉnh cao những thành tựu nghệ thuật ấy của tiểu thuyết Minh - Thanh 21, 127.

Chính vì vậy mà đơng thời ngời ta có câu: "Khai đàm bất thuyết Hồng lâumộng, độc tận thi th diệc uổng nhiên" (chuyện trò không nói Hồng lâu mộng,

đọc lắm sách xa cũng uổng công)

1.2 Các bộ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, tiêu biểu: Hồng lâu

mộng và Tam quốc diễn nghĩa có đợc sức sống kỳ diệu là do nhiều nhân tố

hợp thành Một trong những nhân tố quan trọng đó chính là nghệ thuật

xây dựng nhân vật - hạt nhân quyết định làm nên những hình tợng điển hình in đậm trong tâm trí ngời đọc nhiều thế hệ, làm nên sức hấp dẫn lâu dài của các bộ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc nói riêng và thể loại tiểu thuyết chơng hồi Trung Quốc nói chung.

1.3 Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc cũng đã đợc giới thiệu trong chơng

trình văn học ở trờng phổ thông Tác phẩm đợc chọn trích chính là bộ tiểu

thuyết chơng hồi nổi tiếng Tam quốc diễn nghĩa ( cụ thể là đoạn trích "Hồi

trống cổ thành") Việc nghiên cứu đề tài này, vì vậy, còn mang ý nghĩa thực

tiễn, giúp cho việc giảng dạy tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc tốt hơn, sâu sắchơn, hấp dẫn hơn, đồng thời nó còn gợi sự hứng thú và định hớng cho nhữngngời thích tìm hiểu, nghiên cứu tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

2 Lịch sử vấn đề:

Không phải ngẫu nhiên mà ngời ta cho rằng: Trung Quốc không những

là đất nớc của thơ ca (thi ca chi bang) mà còn là đất nớc của kinh truyện (kinhtruyện chi bang) Nền văn học Trung Quốc có lịch sử phát triển hơn 3000 năm

và đạt đợc những thành tựu vô cùng rực rỡ Khi nói tới những thành tựu rực rỡcủa văn học Trung Quốc, ngời ta không thể không nói đến: tiểu thuyết MinhThanh Bởi vì tiểu thuyết Minh Thanh không những là thành tựu nổi bật củavăn học cổ điển Trung Quốc nói riêng mà còn là mốc son chói lọi, đóng vaitrò rất quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển thể loại tiểu thuyếtcủa nền văn học thế giới nói chung Từ trớc đến nay, tiểu thuyết Minh Thanh

đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới trong đó có cácnhà nghiên cứu Việt Nam Có thể kể đến các công trình nghiên cứu sau:

1 Nguyễn Khắc Phi, Lơng Duy Thứ Giáo trình Văn học Trung Quốc

-Tập 2, NXBGD, 1988

2 Nguyễn Khắc Phi - Thơ văn cổ Trung Hoa, mảnh đất quen mà lạ,

NXBGD, 1999

3 Trần Xuân Đề - Những bộ tiểu thuyết cổ điển hay nhất Trung Quốc,

NXBT.P Hồ Chí Minh, 1991

4 Sở nghiên cứu văn học thuộc viện khoa học xã hội Trung Quốc - Lịch

sử văn học Trung Quốc, Tập 3, NXBGD, 1995.

5 Chơng Bồi Hoàn - Lạc Ngọc Minh (chủ biên) - Phạm Công Đạt (ngời

dịch) - Văn học sử Trung Quốc - Tập 3, NXB Phụ nữ, 2000.

6 Lơng Duy Thứ - Để hiểu 8 bộ tiểu thuyết Trung Quốc, NXBĐHQG

Hà Nội, 2000

7 Trần Xuân Đề - Lịch sử văn học Trung Quốc, NXBGD, 2002.

Khi đề cập đến vấn đề: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu

thuyết Minh Thanh (Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc) mỗi tác giả, mỗi công

trình nghiên cứu lại có những tìm tòi, những phát hiện khác nhau Cụ thể:

Trong giáo trình Văn học Trung Quốc, Nguyễn Khắc Phi, Lơng Duy Thứ

không tìm hiểu, đúc rút những điểm chung trong việc xây dựng nhân vật mà đivào từng tiểu thuyết cụ thể với những nhận xét sắc sảo, tinh tế Ví dụ nói về

mặt xây dựng nhân vật trong Tam quốc: "Nguyên tắc của La Quán Trung là

nắm chắc đặc trng cơ bản của tính cách, dùng nhiều biện pháp để tô đậm nó, gieo ấn tợng về nhân vật rồi qua so sánh đối chiếu giữa nhân vật này với nhân vật kia làm cho bộ mặt nhân vật dần dần hiện lên hoàn chỉnh"( ) Tác

giả khéo đặt nhân vật trong những tình huống khẩn trơng để bộc lộ tính cách,

phẩm chất, khéo tạo không khí cho nhân vật xuất hiện Còn Thủy Hử: Đó là

khả năng miêu tả nhân vật trong sự xuất hiện một cách đột ngột vào sự việccủa ngời khác, đặt nhân vật trong nhiều mối quan hệ với hoàn cảnh, môi tr-

ờng họ sinh sống, xây dựng thành công những nhân vật tính cách Trong Tây

du ký: Thành công trong việc xây dựng những nhân vật đậm tính chất cá thể

hóa Nho lâm ngoại sử khắc họa đợc nhiều loại hình tợng hấp dẫn với lời văn châm biếm "tế nhị kín đáo" Đặc biệt là trong Hồng lâu mộng: Tác giả đã bám

sát cuộc sống hàng ngày để miêu tả một cách chi tiết, cụ thể, không hề tô vẽ,cờng điệu; Các nhân vật đông đảo nhng mỗi ngời một vẻ không có sự lặp lại

về tính cách, hành động, ngôn ngữ: Các nhân vật trở thành hình tợng điển hình

có khả năng bớc từ trong trang sách ra cuộc đời Ngòi bút của tác giả rất chútrọng miêu tả nhân vật có chiều sâu tâm lý đáng kể khác với các bộ tiểu thuyếttrớc đó chỉ phác qua một vài biểu hiện tâm lý cơ bản Việc miêu tả tâm lý này

đợc thể hiện bằng nhiều biện pháp, thủ pháp nghệ thuật khác nhau Ngôn ngữ

ở đây có màu sắc cá tính hóa, làm cho các nhân vật khác nhau, mỗi ngờimang một vẻ riêng

Trong Văn học cổ Trung Hoa, mảnh đất quen mà lạ, Nguyễn Khắc Phi nhấn mạnh đến thủ pháp nghệ thuật "Song quản tề hạ", đặt các nhân vật gần

nhau để làm toát lên sự giống nhau và khác nhau của một số nhân vật

Trong Lịch sử văn hóa Trung Quốc, Trần Xuân Đề có đề cập đến những

thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật nh: Xây dựng nhiều nhân vật cùng mộtlúc qua ngôn ngữ và hành động Từ đó làm nỗi bật tính cách nhân vật, các tácgiả vận dụng mối quan hệ tình và cảnh để khắc họa tâm lý nhân vật; Ngôn ngữthì có sự phù hợp với dáng dấp cử chỉ của nhân vật

Trong cuốn Lịch sử văn hóa Trung Quốc, tập 3 của Sở nghiên cứu văn

học thuộc viện khoa học xã hội Trung Quốc, tác giả đã nhấn mạnh rằng:Trong các tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, các tác giả thờng chú ý miêu tả

tính cách nhân vật Trong Hồng lâu mộng, Tào Tuyết Cần đã đặt nhân vật vào

chính cuộc sống hàng ngày nên tính cách nhân vật hiện lên rõ nét dần Cáctác giả tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc đã xây dựng thành công nhiều nhân vậtcùng một lúc

Trong cuốn Những bộ tiểu thuyết cổ điển hay nhất Trung Quốc, Trần

Xuân Đề khái quát những đặc sắc nghệ thuật trong việc xây dựng nhân vật đó

là: "Từ hành động khắc họa tính cách nhân vật" Tác giả không đứng ở vị trí

ngời thứ ba để giới thiệu nhân vật mà thông qua hành động của nhân vật đểkhắc họa tính cách nhân vật; Thờng có sự xung đột giữa hai thế lực cũ và mới,tiến bộ và phản động, làm địa bàn cho nhân vật hoạt động; Khi sáng tạo hìnhtợng nhân vật tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc tác giả không giành riêng một

số chơng hồi miêu tả hoàn cảnh chung quanh làm cơ sở cho việc khắc họa tínhcách nhân vật; Vận dụng quan hệ hỗ trợ tình và cảnh khắc họa tính cách nhân

vật; "Việc miêu tả hoàn cảnh khách quan trong tiểu thuyết cổ điển Trung

Quốc, có tính khái quát, phù hợp với việc miêu tả tính cách nhân vật" Tác giả Hồng lâu mộng chú ý vận dụng những đoạn miêu tả tâm lý ngắn gọn để khai

thác bộ mặt tinh thần và hoạt động nội tâm của nhân vật; Tiểu thuyết cổ điểnTrung Quốc sáng tạo hàng loạt hình tợng nhân vật sinh động phù hợp vớithành phần xuất thân và địa vị xã hội; Khi xây dựng hình tợng nhân vật, tiểuthuyết cổ điển Trung Quốc rất chú ý hình thức tợng trng

Trong Để hiểu 8 bộ tiểu thuyết Trung Quốc, Lơng Duy Thứ cũng đã đi

vào những nét đặc sắc về nghệ thuật của từng bộ tiểu thuyết và cuối cùng khái

quát thành "Mấy vấn đề thi pháp tiểu thuyết chơng hồi" ở phần khái quát,

nhà nghiên cứu đã nói đến việc xây dựng nhân vật theo quan điểm Nho gia,các nhân vật đợc phân tuyến đã tốt thì tốt hẳn, đã xấu thì xấu hẳn; Các nhà

tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc còn chú ý xây dựng cái thần đặc trng cho tâmhồn của nhân vật.

Bên cạnh những công trình nghiên cứu đã có còn có các luận án, luậnvăn nghiên cứu, tìm hiểu hoặc có đề cập đến vấn đề xây dựng nhân vật trongtiểu thuyết cổ điển Trung Quốc ở trờng Đại học Vinh có một số luận án, lụânvăn tiêu biểu nh :

1 Hình tợng nhân vật Tào Tháo trong Tam quốc diễn nghĩa của La

Quán Trung, Trần Văn Hùng, Đại học Vinh, 2001.

2 Luận bàn nhân vật Quan Công trong Tam quốc diễn nghĩa của La

Quuán Trung, Thái Thị Thanh Hoa, Đại học Vinh, 2002.

3 Hình tợng nhân vật Khổng Minh trong Tam quốc diễn nghĩa của La

Quán Trung, Nguyễn Thị Thanh Hà, Đại học Vinh, 2004

4 Hình tợng các nhân vật lý tởng trong Tam quốc diễn nghĩa của La

Quán Trung, Hoàng Thị Loan, Đại học Vinh, 2004.

5 Đặc điểm nghệ thuật châm biếm trong Chuyện làng Nho (Nho lâm

ngoại sử) của Ngô Kính Tử, Nguyễn Thị Thu Hiền, Đại học Vinh, 2004

6 Nghệ thuật miêu tả tâm lý Lâm Đại Ngọc trong tiểu thuyết Hồng lâu

mộng của Tào Tuyết Cần, Lê Thị Nhân, Đại học Vinh, 2004.

7 Nghệ thuật thể hiện nhân vật Giả Bảo Ngọc trong Hồng lâu mộng,

Thái Thị Thùy Linh, Đại học Vinh, 2004

Nhìn lại quá trình tìm hiểu và nghiên cứu vấn đề về nhân vật, về nghệthuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, chúng ta thấy:Các nhà nghiên cứu, tìm hiểu về tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc đã có những

đóng góp rất lớn trong việc tìm ra và phân tích những nét tiêu biểu, đặc sắccủa tiểu thuyết chơng hồi Trung Quốc đặc biệt là trong việc xây dựng nhânvật Chúng tôi trân trọng và ghi nhận những thành quả nghiên cứu đã hái gặt

đợc Song chúng tôi cũng thấy rằng:

1 Phần đa chú trọng phân tích phơng diện nội dung của nhân vật (vấn đề điển hình, cá tính, tính chất lý tởng chính diện hoặc tính chất phản diện đáng phê phán).

2 Có phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật, nhng thờng chỉ:

a Phân tích riêng lẻ từng nhân vật hoặc nhóm tuyến nhân vật trong từng tiểu thuyết cụ thể.

b Sự phân tích nghệ thuật nhân vật thờng chỉ đi theo một dàn bài với hai mục dờng nh đã trở thành công thức:

- Tìm hiểu nghệ thuật khắc họa tính cách thông qua trần thuật hành

vi, cử chỉ, ngôn từ

- Phân tích nghệ thuật miêu tả ngoại hình.

3 Sự phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật nói chung chịu ảnh ởng của lý luận văn học hiện đại với một hệ thống thuật ngữ phê bình của văn học Phơng Tây, thiếu đi một tinh thần thực sự quan tâm đến thực tiễn riêng của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

h-3 Nhiệm vụ của luận văn:

3.1 Tự đặt cho mình nhiệm vụ phân tích một cách hệ thống một số thủ

pháp nghệ thuật xây dựng hình tợng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển

Trung Quốc qua khảo sát hai bộ tiểu thuyết tiêu biểu: "Tam quốc diễn nghĩa "(La Quán Trung), "Hồng lâu mộng"(Tào Tuyết Cần) Luận văn này

cố gắng tránh những hạn chế trên

3.2 ở mức độ cụ thể, đề tài đòi hỏi phải chỉ ra đợc và phân tích đợc

những biểu hiện trong từng thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật ở hai bộ

tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần).

3.3 Từ sự phân tích đó, đề tài phải khái quát đợc vai trò của nghệ thuậtxây dựng nhân vật trong việc tạo nên giá trị của hai bộ tiểu thuyết nổi tiếng -

Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần).

Trong chừng mực có thể, luận văn còn khái quát đôi điều về đặc sắc của thểloại tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc nói chung

4 Phạm vi và đối tợng nghiên cứu:

4.1 Nh tên đề tài đã xác định, phạm vi mà đề tài hớng tới là tìm hiểumột cách hệ thống một số đặc điểm nghệ thuật xây dựng nhân vật tiêu biểu

trong Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết

Cần) Do còn nhiều hạn chế trong khả năng đặc biệt là khả năng tiếp xúc trênnguyên tác và trong khuôn khổ một luận văn tốt nghiệp Đại học, nên chúngtôi giới hạn phạm vi vấn đề ở ba đặc điểm chính sau đây:

- Nghệ thuật giới thiệu nhân vật trong tác phẩm

- Nghệ thuật miêu tả chân dung nhân vật đặc sắc

- Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật

4.2 Tiểu thuyết chơng hồi Trung Quốc đợc dịch và giới thiệu ở Việt

Nam tơng đối nhiều và trùng lặp Chính vì vậy có sự "khúc xạ" của văn bản so

với nguyên tác Trong số các bộ tiểu thuyết chơng hồi đợc dịch ở Việt Nam,những bộ tiểu thuyết của nhà xuất bản văn học, in ấn là những cơ sở ngữ liệu

đáng tin cậy, đợc dịch ra một cách đầy đủ Chính vì vậy, chúng tôi chọn các

bản dịch của nhà xuất bản văn học làm văn bản khảo sát Tuy nhiên, khi nói

đến tiểu thuyết chơng hồi nói chung sẽ có rất nhiều bộ ở trong phạm vi đề tài

này, chúng tôi chỉ chọn hai bộ tiểu thuyết chơng hồi tiêu biểu: Tam quốc diễn

nghĩa (La Quán Trung ), Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) để khảo sát Sở dĩ

chúng tôi chọn hai bộ tiểu thuyết này để khảo sát là do những lý do sau:

-Xét về thời gian sáng tác thì đây là hai bộ tiểu thuyết đợc đánh giá

là hai sáng tác tiêu biểu cho hai thời đại khác nhau Cụ thể là: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) tiêu biểu cho những tác phẩm ra đời vào thời Minh (thế kỷ XIV-XVII) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) tiêu biểu cho những tác phẩm đợc sáng tác vào thời Thanh ( thế kỷ XVII - đầu thế kỷ XX) -Xét về mặt đề tài, Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) viết về đề tài chiến tranh còn Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) viết về đề tài tình yêu -Xét về nguồn gốc, Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) bắt nguồn từ giảng sử để sáng tạo thêm ("bảy thực ba h") còn Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) bắt nguồn từ cuộc sống hiện thực để sáng tạo nên (chủ yếu bằng "h cấu").

-Xét về mặt thi pháp thể loại, Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) thuộc tiểu thuyết anh hùng còn Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) thuộc tiểu thuyết đời thờng

-Xét về dung lợng tác phẩm và số lợng nhân vật thì cả hai tác phẩm

đề gồm 120 hồi với số lợng nhân vật đông đảo (hơn 400 nhân vật).

Tóm lại, có thể xem: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) là hai tập đại thành của tiểu thuyết chơng hồi Minh - Thanh.

5 Phơng pháp nghiên cứu:

Xuất phát từ mục đích, nhiệm vụ của đề tài, chúng tôi sử dụng phơng

pháp khảo sát - phân tích theo thể loại, mà ở đây là tiểu thuyết cổ điển TrungQuốc làm phơng pháp nghiên cứu cơ bản

Bên cạnh đó, để khái quát đợc những đặc điểm tiêu biểu trong nghệ thuậtxây dựng nhân vật của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, chúng tôi còn kết hợpvới các thao tác thống kê, so sánh, đối chiếu, tổng hợp Mục đích cuối cùng làlàm nổi bật đợc những nét đặc sắc trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc vềnghệ thuật xây dựng nhân vật

6 Cấu trúc luận văn:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận văn gồm 4 chơng:

Ch ơng I : Một số vấn đề lý thuyết về nhân vật và tiểu thuyết cổ điển

và tiểu thuyết cổ điển trung quốc

1 Khái quát chung về tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc:

1.1 Khái niệm tiểu thuyết:

1.1.1.Tiểu thuyết là hình thức tự sự cỡ lớn đặc biệt phổ biến trong thời

cận đại và hiện đại Do giới hạn rộng rãi trong hình thức trần thuật, tiểu thuyết

có thể chứa đựng lịch sử của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục đạo

đức xã hội, tập hợp trong đó nhiều cảnh sinh hoạt đời t cũng nh cả bức tranhxã hội rộng lớn Câu chuyện số phận của mỗi cá nhân có ý nghiã khái quát, ýnghĩa bản thể

1.1.2.Trong lịch sử văn học Trung Quốc có nhiều ý kiến khác nhau

về tiểu thuyết:

- Hán Th: "Nguồn gốc của tiểu thuyết là các câu chuyện vụn vặt ở phố

phờng thôn dã mà quan lại thu nhặt nhằm khảo sát tình hình t tởng, thái độ chính trị, phong tục tập quán của nhân dân".

- Lỗ Tấn: "Tiểu thuyết cũng nh thơ ca đều bắt nguồn từ thần thoại Thơ

ca có trớc, tiểu thuyết có sau Thơ ca ra đời trong lúc lao động Tiểu thuyết ra

đời trong giờ nghỉ, trong lúc nghỉ".

Những ý kiến này đã chỉ ra một số đặc điểm chính của nghệ thuật xâydựng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Đó là nhân vật trong tiểuthuyết cổ điển Trung Quốc thờng đợc xây dựng hết sức công phu từ cách giớithiệu nhân vật, chân dung nhân vật đến đi sâu miêu tả một phần về tâm lýnhân vật

1.2 Khái niệm tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc:

1.2.1 Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc là một thể thuộc loại tác phẩm

tự sự dài hơi của Trung quốc, thịnh hành vào thời Minh - Thanh Minh Thanh

đợc xem là thời đại hoàng kim của tiểu thuyết "Sự phồn vinh của tiểu thuyết

thời đại này bắt nguồn sâu xa từ quá trình phát triển có đến hàng chục thế kỷ của thể loại, nhng mảnh đất để nó đơm hoa kết trái là đời sống xã hội hai triều đại Minh Thanh" 26,6 Cho nên, những bộ tiểu thuyết ra đời trong thời

kỳ này có tên chung là tiểu thuyết Minh Thanh Gọi tiểu thuyết Minh Thanh là tiểu thuyết chơng hồi vì loại tiểu thuyết này đợc chia thành nhiều

-hồi, nh: Tam quốc diễn nghĩa gồm 120 -hồi, Hồng lâu mộng gồm 120 hồi ; ngoài ra còn phải kể đến: Thủy hử truyện 120 hồi, Tây du ký 100 hồi Tiểu

thuyết chơng hồi Trung Quốc đã đạt đến trình độ hoàn chỉnh, mẫu mực bởi

vậy nó còn đợc gọi là tiểu thuyết cổ điển Cái gọi là "tiểu thuyết cổ điển"

khẳng định thắng lợi của xu hớng dân chủ hóa nền văn học, cũng khẳng định

sự trỗi dậy mạnh mẽ dòng văn học bình dân Tóm lại, ba tên gọi tiểu thuyết

chơng hồi Trung Quốc, tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc và tiểu thuyết Minh Thanh đều là một, không hề có sự khu biệt về bản chất.

1.2.2 Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc có một dòng mạch phát triển

riêng, có cội nguồn hình thành và phát triển trong một thời gian khá dài.

Thuật ngữ "tiểu thuyết" xuất hiện ở Trung Quốc, từ thế kỉ IV, III trớc công

nguyên Nhng những tác phẩm văn xuôi của thời đó không phải là tiểu thuyếttheo đúng nghĩa của nó Tuy nhiên nó cũng góp phần quan trọng cho sự pháttriển của tiểu thuyết Trung Quốc về sau Qua nghiên cứu nếu tính từ NgụyTấn cho đến Minh Thanh thì tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc đã có bề dàykhoảng 1.800 năm Tiểu thuyết Trung Quốc có thể chia làm ba thời kì:

Thời kì thứ nhất: Thời kì chuẩn bị cho sự ra đời của tiểu thuyết: Tính

từ Tiên Tần Lữ Hán trở về trớc (thế kỉ XI trớc công nguyên đến thế kỉ III saucông nguyên) Những hình thức văn học cơ bản: Thần thoại, Kinh thi, Sở từ,Nhạc phủ, những tác phẩm văn xuôi, những bài luận văn, Sử kí đều có ảnh h-ởng đến tiểu thuyết Bởi vì trong các loại hình văn học đó có h cấu và khoa tr-

ơng Thần thoại cổ đại Trung Hoa tuy là hình thái xã hội và tự nhiên trải qua

sự gia công bằng hình thức nghệ thuật một cách không tự giác trong trí tởngtợng của loài ngời, nhng nó là đề tài, là phơng pháp sáng tác của không ítnhững bộ tiểu thuyết về sau Những câu chuyện thần thoại về chim Tinh Vệ,Hình Thiên, Về Nữ oa vá trời, vê chuyện Hậu nghệ bắn rơi mặt trời đều lànhững nhân vật nổi tiếng trong văn học Trung Quốc, trở thành điển cố bất hủ.Với sức tởng tợng phong phú là cơ sở, là mảnh đất gieo mầm cho sự xuất hiện

của các nhân vật làm những điều kinh thiên động địa trong Tây du kí, Phong

thần diễn nghĩa Tả truyện, Chiến quốc sách và những truyện Ngụ ngôn đời

Xuân Thu, Chiến Quốc với những thủ pháp khoa trơng so sánh, giải quyếtmâu thuẫn và việc xây dựng tình tiết cốt truyện trong những truyện ngụ ngôn,khả năng miêu tả chiến tranh, cách trình bày những sự kiện lịch sử phức tạplàm phong phú thêm kho tàng kinh nghiệm sáng tác của tiểu thuyết cổ điển

Trung Quốc, cụ thể trong Tam quốc diễn nghĩa Sử kí của T Mã Thiên là bộ

sách sử ghi chép những sự kiện lịch sử Trung Quốc suốt ba nghìn năm từ thời

Hoàng Đế đến thời Hán Vũ Đế, nhng Sử kí lấy nhân vật làm trung tâm, thông

qua việc ghi chép cuộc đời họat động của nhân vật để phản ánh tình hình lịch

sử Bút pháp nghệ thuật độc đáo đó đợc các nhà viết tiểu thuyết đời sau tiếp thu Các tác giả tiểu thuyết chơng hồi thờng thông qua miêu tả hành động và

ngôn ngữ của nhân vật để khắc họa bộ mặt tinh thần và tính cách của nhânvật

Thời kỳ thứ hai: Thời kì tiểu thuyết ra đời và phát triển, (từ Ngụy Tấn

-Đờng - Tống Nguyên) với các dạng tiểu thuyết khác nhau Vào buổi ban đầu ở

thời Ngụy Tấn, là dạng tiểu thuyết chí nhân, chí quái (thế kỉ III - thế kỉ V):

Đặt cơ sở ban đầu cho sự hình thành tiểu thuyết Minh - Thanh Chí quái là

tiểu thuyết ghi lại những câu chuyện thần linh, ma quỷ dựa trên cơ sở cuả

truyền thuyết, thần thoại Chẳng hạn nh: Su thần kí (tiêu biểu là chuyện vợ

chồng Hoa Bằng) Tiểu thuyết chí nhân là tiểu thuyết ghi lại cuộc đời của con

ngời: Chẳng hạn tác phẩm Thế thuyết tân ngữ của Lu Nghĩa Khánh (đặc sắc là chuyện Thạch Sùng trảm mỹ nhân) Thời này thuyết luân hồi Nhân quả báo

ứng của Phật giáo trở thành niềm an ủi tinh thần của nhân dân Lòng khao

khát tự do cùng tiếng kêu phản kháng đợc phản ánh vào trong những câuchuyện có tính chất yêu ma, quỷ quái này Đến đời Đờng xuất hiện loại tiểuthuyết truyền kỳ Truyền kỳ là truyền lại đời sau những sự tích, những số phận

ly kỳ Truyền kỳ Đờng vợt xa tiểu thuyết chí nhân, chí quái đời Tấn Nhân

vật trung tâm của truyền kỳ là những con ngời trong cuộc sống hiện thực,

truyền kỳ có cốt truyện hoàn chỉnh, nhân vật có cá tính rõ nét, chú trọng việc

đối thoại và sự diễn biến tâm lý của nhân vật, ngôn ngữ phong phú đa dạnghơn Có thể coi truyền kỳ Đờng là những truyện ngắn hoàn chỉnh Một đặc

điểm nổi bật của truyền kỳ Đờng là do cá nhân các nhà văn sáng tác hoặc gia

công chỉnh lý, không nh chí nhân chí quái chỉ là tập hợp chuyện quái lạ đợc lu truyền trong dân gian Các truyền kỳ: Chẩm Trung Ký, Nam kha Thái Thú

truyện, Oanh Oanh truyện Là những truyện nổi tiếng làm mầm mống cho

tiểu thuyết sau này Sang Tống Nguyên (thế kỷ X - XIII, XIII - XIV) lại xuấthiện loại tiểu thuyết Thoại bản Thoại bản là chuyện kể Thoại bản ghi chépnhững câu chuyện do các thuyết thoại nhân kể Họ tập hợp trong các tổ chức

gọi là"Hội các nghệ nhân kể chuyện" Các nghệ nhân kể chuyện khai thác sử sách để xây dựng đề tài "giảng sử", khai thác dã sử và truyền thuyết để xây

dựng đề tài hảo hán anh hùng, khai thác các truyện kể Phật giáo, Đạo giáo

để xây dựng các đề tài về Tôn giáo, ngoài ra còn kể đến đề tài tình yêu Thoạibản Tống Nguyên là tiếng nói văn chơng của lớp dới, chủ yếu là của thị dân

Tiêu biểu nh: Niễn ngọc quan âm, Thác trảm Thôi Ninh, Thoại bản chú

trọng miêu tả tình tiết cốt truyện Trớc khi bắt đầu câu chuyện thờng có những

câu thơ giới thiệu nội dung câu chuyện sắp kể, tiếp đó là hai chữ "thoại

thuyết" (chuyện rằng) Trớc khi kết thúc, Thoại bản thờng dùng mấy câu thơ

khái quát nội dung, hàm nghĩa khuyên răn, giáo dục Chuyện kể sẽ dừng lại ở

những đoạn có tình tiết quan trọng, nhiều gay cấn và nói: Hạ hồi phân giải (muốn biết việc sau thế nào, hồi sau sẽ phân giải) Hai tuyến nhân vật đợc

miêu tả là ác bá, cờng hào, trộm cớp, quan lại và những ngời dân thờng chính trực, lơng thiện Hai tuyến nhân vật này hình thành hai lực lợng đối lập nhau.

Thoại bản đợc quần chúng nhân dân rất a thích Sự phát triển mạnh mẽ củaloại tác phẩm này không những đánh dấu một bớc tiến quan trọng của tiểuthuyết mà còn thể hiện khuynh hớng dân chủ hóa nền văn học Nó có ảnh h-ởng lớn, là bớc tạo đà cho sự hoàn thiện của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc,

đạt đến đỉnh cao của sự phát triển thể loại: Tiểu thuyết Minh Thanh Tiểuthuyết Minh Thanh đã kế thừa Thoại bản trên nhiều phơng diện: Đề tài, nộidung, kết cấu, nghệ thuật Theo Lỗ Tấn chín phần mời tiểu thuyết đời sau đềulấy đề tài từ Thoại bản Tuy có kế thừa Thoại bản về nội dung và hình thức nh-

ng tiểu thuyết Minh Thanh đã vợt xa Thoại bản Tống Nguyên và đạt đợcnhững thành tựu rực rỡ Đến Minh-Thanh, tiểu thuyết Trung Quốc đã pháttriển đến trình độ thuần thục, nhuần nhuyễn

Thời kỳ thứ ba: Tiểu thuyết Minh Thanh (Minh: thế kỷ XIV- XVII,

Thanh: thế kỷ XVII - đầu thế kỷ XX) là thời kỳ phát triển, hoàn thiện tiểuthuyết cổ điển Trung Quốc Đây là giai đoạn cuối cùng của quá trình pháttriển văn học cổ điển, là giai đoạn mà vị trí chủ soái trên văn đàn chuyển từtản văn và thơ ca sang tiểu thuyết và hí khúc, là giai đoạn đánh dấu sự chuyểnmình của văn học sang khuynh hớng cận hiện đại Minh - Thanh là hai triều

đại phong kiến cuối cùng đều là những chế độ độc tài, và đang trên con đờng

suy vong, mâu thuẫn xã hội trở nên gay gắt Trong bối cảnh đó những nhà văntiến bộ muốn nói lên sự phản kháng, tố cáo xã hội Hơn bất cứ một thể loạinào khác, tiểu thuyết có khả năng to lớn trong việc mổ xẻ, phân tích hiện thựcmột cách đầy đủ và toàn diện nhất Đời Minh có những bộ tiểu thuyết u tú:

Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử, Tây du ký, Kim Bình Mai, Phong trần diễn nghĩa Đời Thanh có: Thủy hử hậu truyện, Nhạc phi truyện, Liêu trai chí dị, Nho lâm ngoại sử, Hồng lâu mộng Về loại hình, có nhiều cách phân loại khác

nhau Theo Lỗ Tấn (theo sách Trung Quốc tiểu thuyết sử lợc) chia tiểu thuyết

Minh làm bốn tiểu loại: Giảng sử, thần ma, nhân tình thế thái, thị dân, và tiểuthuyết Thanh gồm sáu loại: giảng sử, châm biếm, nhân tình, hiệp tà, hiệp sĩ,khiển trách Còn nhà Hán học Xô Viết V.I.Semanôp căn cứ vào đặc đặc điểm

thi pháp chia ra hai loại tiểu thuyết: "Tiểu thuyết anh hùng" và "tiểu thuyết đời

thờng" "Tiểu thuyết anh hùng"nghiêng về thể hiện những khát vọng anh

hùng, những nhân cách siêu phàm nh: Thủy hử, Tây du ký, Tam quốc diễn

nghĩa Loại này chủ yếu ra đời từ thời nhà Minh."Tiểu thuyết đời thờng" ra đời

sau đó, chủ yếu vào thời nhà Thanh, nghiêng về thể hiện cuộc sống đời thờngnhững bi hoan ly hợp trong cuộc đời của những ngời bình thờng Thích hợpvới việc thể hiện phẩm chất thẩm mỹ của mỗi thể loại, các phơng thức và ph-

ơng tiện nghệ thuật cũng có chỗ khác nhau Nhìn chung, để tiện theo dõi, căn

cứ vào đề tài và t tởng chủ đề, thông thờng ngời ta chia ra làm năm loại: Tiểu

thuyết lịch sử (hay giảng sử) lấy đề tài trong sử sách rồi "diễn nghĩa" ra, nhân vật thờng có gốc gác lịch sử, tình tiết thờng là"bảy thực ba h", tiêu biểu nh:

Tam quốc diễn nghĩa; Tiểu thuyết nghĩa hiệp viết về các anh hùng, các hảo

hán xã thân vì nghĩa: Thủy hử, thờng là những con ngời chống đối, phản

nghịch, ít đợc sử sách ghi chép nên thành phần h cấu tởng tợng đậm nét hơn;Tiểu thuyết thần ma lấy đề tài trong thần thoại hoặc tôn giáo nhằm thể hiệnnhững đòi hỏi trong cuộc sống hiện thực, viết về tôn giáo nhng lại xa lạ vớimục đích tuyên truyền tôn giáo, loại truyện này nặng về h cấu, đậm màu sắc

lãng mạn thần thoại nh Tây du ký; Tiểu thuyết nhân tình thế thái lấy đề tài

trong cuộc sống đời thờng, gắn bó với cuộc sống hiện thực trớc mắt, nhiều tác

phẩm đạt đến mức "hiện thực không tô vẽ" (Lỗ Tấn) nh: Kim Bình Mai, Nho

lâm ngoại sử và tác phẩm đạt đến đỉnh cao phải kể đến là: Hồng lâu mộng;

Cuối cùng là đoản thiên tiểu thuyết (truyện ngắn) có hàng vạn truyện, hàng

trăm quyển nhng nổi tiếng hơn cả là "Liêu trai chí dị.

Tóm lại, tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc có một đời sống lịch sử riêngcủa mình và đã kết tinh những thành tựu rực rỡ vào trong những bộ tiểu thuyết

chơng hồi thời kỳ Minh - Thanh tiêu biểu là: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) Và ngay từ đầu tiểu thuyết Trung

Quốc đã nhấn mạnh, chú trọng vấn đề xây dựng nhân vật Sự phát triển củatiểu thuyết Trung Quốc có thể nói cũng chính là lịch sử của nghệ thuật xâydựng nhân vật bằng ngôn từ tự sự

1.2.3 Đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết chơng hồi Trung Quốc:

- Thời kỳ Minh - Thanh có khoảng hơn ba trăm bộ tiểu thuyết Nhìnmột cách khái quát, tiểu thuyết Minh - Thanh là thành tựu nổi bật của văn học

cổ điển Trung Quốc Nó là sản phẩm của văn hóa Trung đại, nó là bớc pháttriển trung gian giữa chuyện kể sử thi và tiểu thuyết hiện đại Kết cấu của tiểuthuyết cổ điển là kết cấu theo tình tự thời gian, việc trớc nói trớc, việc sau nóisau Tính cách của nhân vật cũng thờng đợc hiện dần qua ngôn ngữ và hành

động của chính nhân vật, tác giả ít xen vào những đoạn giới thiệu, ít chú trọngmiêu tả tâm lý Nhân vật hoạt động trong một địa bàn rộng lớn, trong sự xung

đột sâu sắc giữa các thế lực đối lập Trong cách mô tả, lí giải thờng sử dụngphổ biến các công thức và ớc lệ thờng thấy trong các tác phẩm cổ trung đại

Cuối mỗi hồi có câu "hạ hồi phân giải", kết thúc vào những lúc mâu thuẫn

phát triển đến cao trào Mở đầu là kể khái quát từ những chuyện của thời xaxôi rồi mới đi vào triều đại liên quan đến cốt truyện Dẫn truyện bằng mấy câuthơ, kết thúc bằng một vài bài vịnh

Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc thuộc thể loại tự sự văn xuôi nóichung, có tác giả xác định (nghĩa là nó đợc hình thành bởi một ngòi bút, mộtvăn phong nhất quán, chịu sự chi phối của một thế giới quan, nhân sinh quannhất định, đợc thẩm thấu và gia công bởi trái tim, khối óc của một ngời nghệsỹ), có cốt truyện hoàn chỉnh với năm thành phần tự sự thờng thấy, đợc thểhiện bằng một thứ ngôn ngữ trung gian và bác học

Khi xác định đặc điểm thể loại của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốccũng cần phải phân biệt sự khác nhau giữa tiểu thuyết Minh và tiểu thuyếtThanh Tiểu thuyết Minh gần với lời kể trung cổ hơn, phần lớn là những sángtác dân gian đợc nhà văn bác học viết lại, có căn cứ sử sách và nhìn chung dấu

ấn chuyện kể rất rõ Tiểu thuyết Thanh gần với tiểu thuyết hiện đại hơn, phầnlớn là sáng tác cá nhân, ít bị sử sách ràng buộc Có thể thấy từ tiểu thuyếtMinh sang tiểu thuyết Thanh đã có một bớc phát triển tiến bộ Vì vậy mà nhà

Hán học Xô Viết V.I.Semanôp gọi tiểu thuyết Minh là "tiểu thuyết anh hùng",tiểu thuyết Thanh là "tiểu thuyết sinh hoạt"

Việc nắm vững, những đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết chơng hồi là cần thiết và hết sức quan trọng để chúng ta đi sâu, tìm hiểu vào phần nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Trớc khi đi

vào phân tích cụ thể một số đặc điểm về nghệ thuật xây dựng nhân vật ở hai

tác phẩm đặc sắc: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng

(Tào Tuyết Cần) thì chúng ta phải nắm đợc khái niệm nhân vật và đặc điểm

của nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc nói chung

2 Khái niệm nhân vật và đặc điểm của nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc:

và sức sống riêng

Nhân vật đợc định nghĩa là:"Hình tợng nghệ thuật về con ngời, một

trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con ngời trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con ngời, nhân vật văn học, có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đờng đợc gán cho những đặc điểm giống nh con ngời" 3 , 241

Dựa vào cấu trúc hình tợng, nhân vật đợc chia thành: Nhân vật chứcnăng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật t tởng

Nhân vật văn học in dấu những xu hớng tiến hóa của t duy nghệ thuật

2.2 Đặc điểm của nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc:

Đặc điểm này đã đợc giới thiệu một phần trong mục (1.2.3) ở trên ở

đây cần nhấn mạnh một số điểm sau:

2.2.1 Quan niệm truyền thống chi phối cách xây dựng nhân vật Bởi

vì quan niệm truyền thống chi phối sâu sắc cách nhìn của tác giả khi xây dựng

một số phận cũng nh khi dàn dựng một hệ thống nhân vật Tiểu thuyết cổTrung Quốc phần lớn đã trải qua quá trình hình thành trong dân gian, đợc vô

số nghệ nhân kể chuyện gia công thêm bớt, cuối cùng mới qua bàn tay nhàonặn, chỉnh lý, hoàn thiện của các nhà văn Trong quá trình ấy, các nhân vậtcũng nh hệ thống các nhân vật đợc điều chỉnh hoàn thiện theo các hệ quychiếu truyền thống

"Nói hệ quy chiếu là nói đến tấm gơng về cái đúng, sai, đẹp, xấu Các nhân vật trong tác phẩm đều đợc soi chiếu bởi nhân vật hệ quy chiếu Các hệ quy chiếu đều có gốc gác từ quan niệm truyền thống về con ngời, về số phận con ngời" 26, 166 Ngời Trung Quốc chịu ảnh hởng sâu sắc của Nho gia,

Đạo gia, Phật gia Song nhìn chung t tởng Nho gia là cội nguồn, ăn sâu, bám

rễ và chi phối tâm thức ngời Trung Quốc thời Trung đại Theo quan niệm đó,

họ chia ra: ngời quân tử, kẻ tiểu nhân, con ngời đợc đánh giá theo thang bậc

đạo đức và thẩm mỹ định sẵn, theo một tôn ti trật tự bất khả xâm phạm

Quan sát hệ thống nhân vật trong các tiểu thuyết chơng hồi cụ thể

chúng ta thấy: ở Tam quốc hệ thống nhân vật chia ra: phía chính nghĩa (Lu

Thục) gồm những trợng phu, hào kiệt, anh hùng và phía phi nghĩa (Tào Ngụy)

đầy rẫy những bất nhân, ngụy trí, và phi dũng Còn Đông Ngô là lực lợng

trung gian, họ chỉ tốt đẹp khi đứng về phía chính nghĩa Tơng tự ở Thủy hử,

Kim Thánh Thán chia các bậc hảo hán lớn thành ba loại: Thợng, Trung, Hạ,mỗi loại lại tiếp tục đợc chia ra làm ba lớp: thợng, trung, hạ nữa

Ngay trong Tây du ký chịu ảnh hởng của đạo Phật sâu sắc, nhng vẫn có

thể tìm thấy dấu ấn của những quan niệm truyền thống trong cách đánh giácon ngời

Tuy vậy, cách nhìn nhận con ngời "đã tốt thì cực tốt, đã xấu thì cực

xấu" đợc thể hiện rõ nhất ở tiểu thuyết anh hùng còn đối với tiểu thuyết đời ờng khuynh hớng đó dần dần bị phá vỡ Song vẫn để lại dấu vết ở một mức độ

th-nhất định nào đó chẳng hạn: Trong Hồng lâu mộng vẫn thấy có sự giao thoa

giữa hai tuyến nhân vật: đối lập về t tởng (truyền thống và phản truyền thống)

và tuyến đối lập về nhân cách (quân tử và tiểu nhân)

Nh vậy, quan niệm truyền thống là cội nguồn t tởng của phơng thức

xây dựng hình tợng con ngời và dàn dựng hệ thống nhân vật

2.2.2 Tiểu thuyết yêu cầu mô tả các số phận và xây dựng những tính

cách Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc miêu tả nhân vật bằng cách nắm lấy

thần thái của nhân vật Vệc xây dựng nhân vật còn mang tính công thức, ớc lệ.Tính cách của nhân vật đợc khắc họa thông qua ngôn ngữ và hành động của

chính nhân vật, ít miêu tả tâm lý, không thông qua thuyết minh, phân tích củanhà văn Tính cách của nhân vật nhất quán, ít phát triển Đặc biệt nhân vậttrong tiêủ thuyết cổ điển Trung Quốc thờng có cá tính sắc nét, sinh động

2.2.3 Tiêủ thuyết cổ điển Trung Quốc nổi tiếng thế giới về việc triển khai những câu chuyện hoàn chỉnh và khắc họa các tập hợp điển hình tính cách Mỗi bộ tiểu thuyết chơng hồi nổi tiếng đều là tiểu thuyết của một loạt

hình tợng nhân vật trứ danh Cụ thể:

Trong Tam quốc diễn nghĩa có các điển hình bất hủ: Tào Tháo- gian

hùng, Quan Công - nghĩa khí; Trơng Phi - nóng nảy, cơng trực; Lu Bị - đức

độ, Khổng Minh - tài trí, mu lợc Trong Hồng lâu mộng hệ thống nhân vật

đông đảo nhng mỗi ngời có một vẽ riêng: Lâm Đại Ngọc đa sầu đa cảm; Tiết Bảo Thoa đoan trang đảm lợc, Phợng Th sắc sảo khôn ngoan; Sử Tơng Vân

rộng rãi, khoáng đạt; Tập Nhân phục tùng và tính toán; Thám Xuân thôngminh, cứng cỏi mà chanh chua; Giả Bảo Ngọc luôn suy nghĩ và hành động traívới nề nếp mà giai cấp phong kiến quy định; Giả Thụy, Giả Liễn thì dâm ô,trác táng; Tiết Bàn thì độc ác nham hiểm; Giả Chính thì luôn gò mình theokhuôn sáo Điều đó có thể nhận thấy ngay ở trong các tác phẩm khác Trong

Thủy hử: Lý Quỳ thẳng thắn, nóng tính, chân thật; Lỗ Trí Thâm xứng danh là

một trang nam nhi quân tử, dám sống chết với đời; Võ Tòng là một con ngời

có sức mạnh vô địch, có chí khí lộ kiến bất bình, bạt đao tơng trợ, với những

chiến công nh đả hổ, sát tẩu, huyết tẩm lầu Uyên ơng; Lâm Sung thể hiện tinh

thần kiên quyết của nhân dân, thể hiện rõ chân lý cuộc sống quan bức dân

phản, bức thợng Lơng Sơn; Tống Giang luôn có sự mâu thuẫn giữa phản kháng

và thỏa hiệp trong con ngời mình, biết dùng đại nghĩa thu nạp anh hùng trong

thiên hạ, có khả năng lãnh đạo tác chiến Trong Tây du ký: Tôn Ngộ Không

-thông minh, nhanh nhẹn, kiên gan, là một anh hùng; Tr Bát Giới - tham lam,ham ngủ, háo sắc, lời lao động, tự t tự lợi; Đờng Tăng - nhu nhợc, yếu đuối, vô

tài, quan liêu với ngời dới, khuất phục kẻ trên Trong Chuyện làng nho với hệ

thống nhân vật chủ yếu là quan lại và nho sĩ: Phạm Tiến, Chu Tiến, Đỗ ThiếuKhanh, Mã Thuần Thợng, Nghiêm Trí Trung, Khuông Siêu Nhân

Chung quy lại, những vấn đề lý thuyết về nhân vật, về tiểu thuyết chơnghồi ở trên là cơ sở, là nền tảng để chúng ta đi vào tìm hiểu, nghiên cứu từngkhía cạnh của nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung

Quốc một cách sâu sắc, chín chắn hơn, cụ thể hơn, khoa học hơn

Ch ơng II

nghệ thuật giới thiệu nhân vật

Cách để cho nhân vật xuất hiện lần đầu trong tác phẩm, hoặc nói cáchkhác để cho nhân vật bớc lên sân khấu tác phẩm chào ra mắt bạn đọc là hếtsức quan trọng trong nghệ thuật xây dựng nhân vật Xử lý tốt màn xuất hiệncho nhân vật khiến cho nhân vật vừa xuất hiện đã bộc lộ đợc hồn cốt phongthái của nó, để lại ấn tợng sâu sắc cho bạn đọc Đây là một điều mà các tiểuthuyết gia cổ điển Trung Hoa đặc biệt coi trọng Tiểu thuyết cổ điển TrungQuốc thờng để nhân vật xuất hiện theo hai cách:

1 Cho nhân vật xuất hiện đột ngột: Các nhà phê bình văn học Trung

Quốc gọi đó là lối giới thiệu nhân vật "cả tiếng át miệng ngời" Nghĩa là

tác giả tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc cho nhân vật xuất hiện một cách tựnhiên, bất ngờ, không hề có sự giới thiệu, ám thị từ trớc cũng không phải đợc

xuất hiện ngay từ đầu tác phẩm Thờng thì các nhân vật này xuất hiện sau sựxuất hiện của hàng loạt nhân vật khác, xuất hiện khi mà ngòi bút của tác giả

đang tập trung miêu tả các nhân vật khác đồng thời với mối quan hệ hoàncảnh hoạt động, sinh hoạt của tập hợp nhân vật liên quan bởi một sự kiện, mộtvấn đề nào đó

Tiêu biểu cho cách giới thiệu này là màn giới thiệu nhân vật Vơng Hy

Phợng của Tào Tuyết Cần trong Hồng Lâu Mộng Nhân vật này đợc giới thiệu

đặt trong tình tiết Lâm Đại Ngọc vào Giả Phủ (hồi 3) Tác giả sắp xếp để choVơng Hy Phợng xuất hiện đúng thời điểm:

Lúc mà Đại Ngọc đến, tác giả đang tập trung trần thuật Giả Mẫu: Nghe

có ngời gọi to "Cô Lâm đã đến" Đại Ngọc vừa bớc vào nhà, thấy có hai ngời

đỡ một cụ già đầu bạc nh tuyết, ra đón Đại Ngọc biết ngay là bà ngoại, toan sụp xuống lạy, thì bà ôm ngay vào lòng mà kêu lên "Ruột thịt của ta đây" Rồi khóc nức nở ( ), Giả Mẫu trỏ từng ngời và nói với đại Ngọc ( )"

Nh vậy, ngay từ đầu nhân vật mà tác giả giới thiệu khi Đại Ngọc đến làGiả Mẫu với diện mạo, lời nói , hành động, cử chỉ cụ thể Giả Mẫu là hình ảnhtrung tâm của buổi đón cô cháu ngoại Lâm Đại Ngọc: Bà cháu gặp nhau vừamừng vừa tủi, mọi ngời bận khuyên giải Giả Mẫu khiến cho tác giả cha để choVơng Hy Phợng xuất hiện

Vơng Hy Phợng thuộc hàng chị của Lâm Đại Ngọc, theo lý nên đếncùng Lý Hoàn lúc Giả Mẫu và Vơng Phu nhân tiếp Lâm Đại Ngọc Thế nhngtác giả không để cho Vơng Hy Phợng xuất hiện cùng với Lý Hoàn, mà cũngkhông để cho Vơng Hy Phợng đến cùng chị em Nghênh Xuân, Thám Xuân,Tích Xuân Tác giả đợi lúc gặp mặt ồn ào đã đi đến hồi bình lặng mới đột ngộtgiới thiệu sự xuất hiện của nhân vật Vơng Hy Phợng Quản gia của cả phủ bậnviệc đến muộn hơn chị em cũng là thông cảm đợc:

Lúc Giả Mẫu đang nói :

- Tốt đấy, ở đây bà cũng đang có thứ thuốc ấy, bảo làm thêm một tễ cho

mặt Giã Mẫu, mọi ngời phải khép nép vâng dạ, hơn nữa hôm nay trong nhà lại

có khách xa đến, mà khách xa đây lại là Đại Ngọc cháu ngoại của Giả Mẫu một con ngời có vẻ yểu điệu hay ốm đau bệnh tật, mẹ lại vừa mới mất, GiảMẫu trong lòng đầy thơng cảm, thì ai dám ăn nói tự nhiên, không ý tứ giữ gìnnữa Vậy mà Hy Phợng bất chấp sự ràng buộc đó, lẽ tất nhiên đây là đứa cháu

-đợc Giả Mẫu yêu vì và lại là ngời cầm cân nảy mực trong gia đình họ

Giả."Nếu Tào Tuyết Cần cho Vơng Hy Phợng xuất hiện ngay vào lúc Đại

Ngọc vừa đến thăm Giả Mẫu thì không thể đạt đợc thành công nghệ thuật to lớn nh thế, vì khoảng khắc mới gặp gỡ giữa Giả Mẫu và Đại Ngọc không thể tạo không khí cần thiết cho sự xuất hiện của Vơng Hy Phợng" 6 , 280 

Tiếp sau đó, tác giả miêu tả một loạt t thái, cử chỉ, đối đáp của Vơng HyPhợng Mỗi cử chỉ, t thái, cách đối đáp của Vơng Hy Phợng lại làm toát lênmột nét tính cách của chính con ngời ả

Vơng Hy Phợng rất khéo mồm khéo miệng trong việc nịnh Giả Mẫu,

lấy lòng Giả Mẫu đầu tiên là Vơng Hy Phợng có cử chỉ thân mật "cầm tay Đại

Ngọc", tán dơng sắc đẹp của Đại Ngọc:

- Trong thiên hạ lại có ngời đẹp thế này Bây giờ cháu mới nhìn thấy

Trông hình dáng con ngời, ai cũng cho là cháu nội của bà chứ không phải cháu ngoại Chả trách ngày nào bà cũng nhắc đến Chỉ đáng thơng là em tôi vất vả, sao cô tôi lại mất sớm nh thế.

Cứ theo nh cách nói của Vơng Hy Phợng thì ngời đẹp trong thiên hạphải là cháu nội của Giả Mẫu, nghĩa là những ngời cùng dòng máu với GiảMẫu mới là ngời đẹp nhất trong thiên hạ Nói nh thế thì Giả Mẫu thêm mátlòng mát ruột và nở mày nở ruột, lời nói của Vơng Hy Phợng thêm dễ lọt tai,

dễ nghe Không chỉ biết cách nói khéo mà Vơng Hy Phợng còn biết cách thểhiện tâm trạng phù hợp với lòng ngời nghĩa là cũng biết thay đổi dáng nét cửchỉ cho đúng kiểu, đúng cách, đúng vai vế của mình Khi nói xong Hy Phợnglấy khăn lau nớc mắt, nghe Giả Mẫu trách thì bèn đổi buồn làm vui nói ngay:

- Phải đấy  Cháu vừa trông thấy, bụng để cả vào cô em, vừa vui vừa

- Em bao nhiêu tuổi? Đã đi học cha?Hiện đang uống thuốc gì? ở đây

đừng nhớ nhà nhé  Muốn ăn gì, chơi gì cứ bảo chị Bọn ngời nhà có hỗn láo

thì mách chị.

Thái độ, cử chỉ này của Vơng Hy Phợng có động cơ riêng Để lấy lòng

Đại Ngọc và tỏ cho mọi ngời biết rằng mình và Đại Ngọc tuy không phải cùngdòng họ nhng lúc nào cũng xem là ruột thịt thân thiết, gần gũi nên ả có vẻ sănsóc, quan tâm, tạo mối quan hệ thân mật với Đại Ngọc ngay từ đầu Song sựquan tâm, săn sóc ấy để Giả Mẫu phải thơng tâm thì đâu phải chuyện vừa, vìthế ả lập tức thay đổi thái độ, đổi buồn thành vui Sau khi nắm tay Đại Ngọchỏi ngắn hỏi dài, Phợng Th quay sang bảo ngời nhà mang hành lý của ĐạiNgọc vào, sai ngời dọn buồng cho cô Lâm nghỉ Hy Phợng lại còn tự tay bngmâm nớc trà, hoa quả lên mời Hy Phợng cũng không quên báo cho Vơng phunhân biết tiền tháng này đã phát xong, lại còn kể lại là ả đã chuẩn bị sẵn vàitấm đoạn để may áo cho cô Lâm, không cần bề trên nhắc nhở:

- Con đã nghĩ trớc rồi, biết em Lâm trong vài ngày sẽ đến, nên đã sửa soạn cả, đợi mẹ xem rồi đa đi may.

"Tất cả việc làm đó của Vơng Hy Phợng không ngoài mục đích lấy lòng Giả Mẫu, tỏ ra biết quan tâm đến ngời bà con bên ngoại, cũng là bớc đầu tỏ

sự ân cần tha thiết đối với Lâm Đại Ngọc Mặt khác lại là mặt chủ yếu, tất cả lời nói, hành động của Vơng Hy Phợng là nhằm phô trơng uy thế, đề cao địa

vị, tranh thủ sự đồng tình của Giả Mẫu, Vơng phu nhân để sau này dễ tác oai tác quái ở hai phủ Ninh, Vinh" 6 ,281.

Bên cạnh đó, ngời đọc cũng nhận thấy rằng cách biểu hiện địa vị, quyềnthế trong việc hỏi han cắt đặt, tỏ vẻ bận bịu vì cai quản công việc trong phủ,trong hành động nói chuyện với Vơng phu nhân cũng là để thanh minh khéoviệc đến muộn khi ra đón chào Lâm Đại Ngọc - cháu yêu của Giả Mẫu.Không biết có thực tế không, chỉ biết Vơng Hy Phợng xuất hiện vào lúc mọingời đã có mặt đông đủ bao giờ cũng gây sự chú ý lớn ấn tợng về Vơng Hy

Phợng - một trong những nhân vật đợc khắc họa thành công nhất Hồng lâu

mộng chính là đã đợc tạo dựng ngay trong tình tiết giới thiệu nhân vật ở hồi 3

- ở đây ai cũng im hơi lặng tiếng, khép nép nghiêm trang, không biết ngời nào mà lại vô lễ, ăn nói bô bô nh thế Chợt thấy bọn hầu đỡ một ngời từ phòng sau lại Ngời này trang sức không giống các cô kia, gấm thêu lộng lẫy

nh một vị thần tiên  Trên đầu, đỡ tóc bằng kim tuyến xâu hạt châu, cài trâm

ngũ phợng Triệu Dơng ( ), mắt phợng, mày cong lá liễu, khổ ngời óng ả, dáng điệu phong lu ( )

Vào thời điểm này, tính cách và ngoại hình của Vơng Hy Phợng đợc môtả qua cặp mắt mẫn tuệ, sắc sảo đầy nhạy cảm của Lâm Đại Ngọc Ngoài ra,tính cách của Hy Phợng cũng đợc giới thiệu của Giả Mẫu - ngời cao tuổi nhất

và có uy lực nhất trong Giả phủ:

- Cháu không nhận đợc chị này đâu Nó là một con đanh đá nhà này

đấy, tiếng Nam Kinh gọi là "Lạt tử", cháu cứ gọi "Phợng lạt tử" là đợc

Tính cách của Vơng Hy Phợng còn đợc hiện lên trong tâm trí Đại Ngọc:

Đại Ngọc cha từng đợc gặp mặt, nhng đã nghe mẹ kể ( ), từ bé thờng giả làm trai đi học

Quả thực chỉ vẻn vẹn có hai trang, Tào Tuyết Cần đã khắc họa hết sứcsinh động bộ mặt thật của Vơng Hy Phợng sắc sảo, khôn ngoan, có phầnnham hiểm Đó là kiểu ngời, loại ngời "bề ngoài thơn thớt nói cời , mà trongnham hiểm giết ngời không dao" đây cũng là điểm đáng chú ý trong xâydựng hình tợng của Tào Tuyết Cần

Tác giả hoàn toàn không giới thiệu trớc, không ám thị độc giả về sự xuất hiện của nhân vật Trong chốc lát, nhân vật bớc lên sân khấu và lập tức diễn vai của mình, bộc lộ ngay phong thái, cá tính riêng Đó là thủ pháp

mà về sau tiểu thuyết chơng hồi a dùng Thủ pháp này đạt đến trình độ điêu

luyện ở Hồng lâu mộng Ngời ta hay nhắc đến cách giới thiệu nhân vật Sử

T-ơng Vân ở hồi 31:

- Tra hôm sau, Vơng phu nhân và chị em Bảo Thoa, Đại Ngọc đang ngồi trong buồng Giả Mẫu, có ngời trình "Cô Sử đến" Một lúc, Sử Tơng Vân

và nhiều a hoàn, vú bõ đi vào sân

Tiếp đó, tác giả miêu tả hàng loạt cử chỉ, lời nói, hành động của Sử

T-ơng Vân, qua đó hiện dần lên tính cách của nhân vật Khi Giả Mẫu bảo cởi bớt

quần áo ra vì trời nóng nực thì Tơng Vân vội đứng dậy cởi áo, không chút

ng-ợng ngùng, ý tứ Còn khi phu nhân trách mắng:

- Chả ai mặc thế cả Mặc vào để làm gì?

Thì Sử Tơng Vân trả lời ngay rằng:

- Đó là thím Hai bảo cháu mặc vào đấy, chứ cháu có muốn mặc những thứ này đâu

Ngời đọc nhận ra tính cách thẳng thắn của Sử Tơng Vân Không nhữngthế, Tơng Vân còn là một ngời không câu nệ tiểu tiết Nàng gọi Bảo Ngọc thìgọi ngay tên tục:

Tơng Vân đã đích thân đa sang Giả phủ

Qua đó, ngời đọc thấy đợc một Sử Tơng Vân hào sảng, khoáng đạt Mộtchi tiết đặc sắc nữa thể hiện rõ tính cách của nhân vật này là: Khi Bảo Ngọchoảng hốt vì đánh mất con kỳ lân vàng thì Tơng Vân thấy nực cời và khảngkhái nói với Bảo Ngọc:

- Nó là đồ chơi mà anh cũng hoảng lên nh thế.

Lời nói này của Sử Tởng Vân càng có giá trị khi mà con kỳ lân vàng đólại gắn với cuộc đời nàng Lời lẽ của Sử Tơng Vân luôn ngắn gọn, khúc chiết,

rõ ràng, rành mạch

Tóm lại, mặc dù mới xuất hiện nhng tính cách hào sảng, rộng rãi, cởi

mở, không cậu nệ tiểu tiết của Sử Tởng Vân bộc lộ ngay trong phút đầu tiên,

đập ngay vào tâm trí độc giả, gây đợc ấn tợng khó quên

Cách giới thiệu này, chúng ta cũng bắt gặp ở trong Tam quốc diễn

nghĩa của La Quán Trung khi giới thiệu sự xuất hiện của Triệu Tử Vân ở tình

tiết Công Tôn Tán bị truy đuổi, Triệu Tử Vân bất thần xuất hiện giải cứu (ởhồi 7):

( ) Toản cũng ngã quay xuống bờ núi Sú cầm ngọn giáo xô lại đâm Bỗng đâu bên cạnh bờ có một tớng, ngời trẻ trung vác ngọn giáo phi ngựa ra

đâm Văn Sú Công Tôn Toản lẻn trèo lên sờn núi, trông thấy tớng ấy mình cao tám thớc, mày rậm, mắt to, mặt rộng, má bầu, oai phong lẫm liệt Sú quay ngựa lui về, tớng trẻ tuổi ấy cũng không đuổi theo.

Hình ảnh ban đầu đập vào mắt độc giả là một vị tớng trẻ dũng mãnh.Chỉ bằng một vài nét bút khắc họa nhân vật, tác giả đã vẽ nên một bức tranh

tuyệt vời về Triệu Vân - một ngời anh hùng đứng trong "ngũ hổ tớng" La

Quán Trung giới thiệu nhân vật này khá đặc biệt: Ban đầu nhân vật hiện lên

qua quan sát của một nhân vật khác (Công Tôn Toản), sau đó mới cho nhân

vật tự giới thiệu về mình:

- Tôi là ngời ở Chân Định, xứ Thờng Sơn, họ Triệu tên Vân, tên chữ là

Tử Long.

Thực sự, ở đây sự xuất hiện của hình tợng nhân vật Triệu Vân "rạng rỡ

lên bởi những đờng nét đậm" (chữ dùng của Lơng Duy Thứ), thu hút sự chú ý

của mọi ngời ngay từ đầu

Nh vậy, thủ pháp cho nhân vật xuất hiện đột ngột tạo đợc ấn tợng mạnh

đối với độc giả, giúp độc giả "làm quen", tiếp xúc đợc với từng con ngời, từng

cá tính riêng biệt Điều đó góp phần làm nên sức hấp dẫn, sự thú vị, bất ngờcho những ngời đã đọc, đang đọc và sẽ đọc tiểu thuyết cổ điển Trung Quốcvới những bộ tiểu thuyết đồ sộ

2 Ngựơc lại với thủ pháp trên là cách giới thiệu nhân vật thông qua

sự mô tả gián tiếp , tô đi điểm lại tạo không khí và chuẩn bị dần cho nhân vật chính thức ra mắt cùng độc giả

Các nhà phê bình văn học Trung Quốc mợn thuật ngữ "đồ tô" của hội

họa để nói tới kỹ xảo giới thiệu gián tiếp nhân vật "Đồ tô" hiểu một cách

nôm na là vẽ đi vẽ lại, tô đậm lên, làm nổi bật những đờng nét, mảng màu cósẵn ở trong tiểu thuyết cổ điển, thì thuật ngữ "đồ tô" đợc dùng với nghĩa nhânvật đợc mô tả giới thiệu nhiều lần qua lời của các nhân vật khác rồi mới xuấthiện một cách trực tiếp nh kiểu nhân vật đợc "truyền miệng" rồi sau mới tiếpxúc với nhân vật đã đợc nói đến, đợc ngời khác "nghe tiếng" nhiều rồi mớithấy ngời: "văn kì thanh" rồi sau đó mới "kiến kỳ hình"

Thủ pháp đó đợc sử dụng nổi tiếng nhất chính là ở hồi 2 "Lãnh Tử

Ngâm diễn thuyết Vinh quốc phủ" Một loạt các nhân vật chính yếu của Giả

phủ không phải là trực tiếp xuất hiện, chen vai thích khách một lần trên sânkhấu Thông qua tình tiết Lãnh Tử Ngâm kể chuyện ngời trong phủ Vinh, TàoTuyết Cần đã khéo léo gián tiếp giới thiệu đồng loạt rất nhiều nhân vật trongtác phẩm: Trong câu chuyện giữa Lãnh Tử ngâm và Giả Vũ Thôn, Lãnh TửNgâm (Tử Hng) dẫn chứng câu chuyện của cậu học trò họ Chân để chứngminh đặc diểm của cậu học trò họ Giả:

Tên cậu học trò đó tuy mới vỡ lòng, nhng khó hơn là dạy ngời lớn để

đi thi Nói ra thật đáng buồn cời, tên học trò bé con ấy nói thế này: "Phải có hai bạn gái bé cùng học với tôi, tôi mới nhận đợc chữ, hiểu đợc nghĩa, nếu không thì bụng cứ mờ đặc đi" Nó lại thờng nói với bọn ngời nhà: "hai chữ nữ nhi đối với tôi rất tôn quý, rất trong sạch không gì sánh kịp, hơn cả Phật Di

Đà và Ngọc Đế ( ) Khi nào cần nói đến, các ngơi phải lấy nớc chè thơm súc miệng kỹ rồi mới nói ra ( ) Lúc thờng thì nó ngỗ ngợc, trâng tráo, bớng bỉnh ngốc nghếch lạ thờng, nhng khi gặp mấy ngời bạn gái nó lại ôn hòa văn nhã, láu lỉnh thành ngời khác hẳn ( ) Những hạng con em ấy tất không giữ đợc cơ nhgiệp ông cha ( ) Chỉ tiếc là nhà ấy có mấy chị em gái thì lại khôn ngoan ít có.

Qua lời kể của Tử Hng, ngời đọc cảm nhận đợc rõ ràng Bảo Ngọc làcon ngời có bản tính khác thờng, chàng có quan niệm khác xa so với quanniệm truyền thống về chế độ đẳng cấp, chế độ nô tì, chế độ khoa cử; Bảo Ngọcxuất hiện nh một đứa con phản nghịch luôn suy nghĩ và hành động trái với nềnếp, mà giai cấp phong kiến quy định

Bên cạnh đó, Tử Hng còn giới thiệu với Giả Vũ Thôn về các tiểu th nhà

họ Giả với những đặc điểm tính cách riêng của mỗi ngời:

- Tiểu th lớn nhất của Giả Chính là Nguyên Xuân có tài đức hiền hiếu ,

đợc tuyển vào cung làm nữ sử Tiểu th thứ hai là Nghênh Xuân, con vợ lẽ Giả Xá Tiểu th thứ ba là Thám Xuân, con vợ lẽ Giả Chính Tiểu th thứ t là Tích Xuân, em ruột Giả Trân bên phủ Ninh

Khi nghe Tử Hng nói đến vợ ông chủ nhà họ Lâm là em ruột Giả Xá vàGiả Chính bên phủ Vinh, khi cha lấy chồng tên là Giả Mẫn thì Giả Vũ Thôn

Tiếp theo Tử Hng còn giới thiệu về Giả Chính và Giả Xá:

- Giả Chính đã có ngời con ngậm ngọc (nói đến Giả Bảo Ngọc), nàng hầu lại sinh thêm một ngời con trai nữa Nhng không biết hay dở thế nào Chỉ biết hiện giờ có hai con, một cháu, không biết sau này ra sao Giả Xá cũng có hai con

Đặc biệt Tử Hng nhấn mạnh tính cách của Giả Liễn và Vơng Hy Phợng:

- Hiện giờ Giả Liễn quyên đợc chức Đồng Tri, nhng không ham học hành, chỉ thích mu toan xoay xở, ăn nói lại thạo, nên sang trông nom đỡ việc nhà chú là Giả Chính Từ khi hắn lấy vợ, trên dới ai cũng khen ngợi chị vợ, thành ra anh chồng chịu nớc lép Chị ta vẻ ngời rất phong nhã, ăn nói rất linh lợi, tâm cơ lại rất kín đáo, sâu sắc, bọn đàn ông không mấy ngời bì kịp.

Qua mấy lời kể của Tử Hng, Giả Liễn hiện lên là một công tử tầm ờng, không có gì là đặc biệt còn Vơng Hy Phợng lại là một ngời đàn bà sắcsảo, đáo để, khôn ngoan, đảm đang, tháo vát Vậy là Hy Phợng mặc dù chỉhiện lên qua lời kể của một ngời khác (một ngời không phải là máu mủ, họhàng gì với Giả phủ) nhng cũng đã để lại đợc ấn tợng sâu đậm cho ngời nghe.

th-Nh vậy, qua lời của Lãnh Tử Ngâm, hầu hết các nhân vật của Giả Phủ

đều đợc giới thiệu với những đặc điểm riêng của từng nhân vật cùng với mốiquan hệ máu mủ, bà con xung quanh họ Giới thiệu gián tiếp qua miệng củaLãnh Tử Ngâm nh vậy, các nhà phê bình văn học Trung Quốc truyền thống

gọi là phép "h tả "

Trong Hồng lâu mộng ở hồi 2 này, tiếp liền bút pháp "h tả" là lối viết

"thực tả" bổ sung cho việc giới thiệu nhân vật chính của tiểu thuyết Đó

chính là sau màn giới thiệu của Lãnh Tử Ngâm, tác giả thông qua sự quan sátcủa hai nhân vật Bảo Thoa và Lâm Đại Ngọc giới thiệu trở lại những nét cơbản chân dung của các nhân vật của các nhân vật trong sách Kết quả là hìnhdung bớc đầu của độc giả đối với phần đa các nhân vật trong mỗi bộ tiểuthuyết từng bớc đợc hiện lên rõ nét dần Từ đó trở về sau, khi từng nhân vậtchính thức xuất hiện thì công việc của ngời đọc trên thực tế là kiểm nghiệmxem hành động, tính cách của nó có đúng nh giối thiệu ban đầu hay không.Phơng pháp giới thiệu nhân vật kiểu này đặc biệt cần thiết đối với những bộtiểu thuyết trờng thiên với một số lợng đông đảo các nhân vật chính Nếu nh

so sánh "h tả" là nét bút mờ thì "thực tả" là nét bút đậm vẽ nên bức chân

dung nhân vật để giới thiệu với độc giả, ra mắt độc giả, gây sự chú ý cho độcgiả từ nét đầu đến nét cuối của "bức họa" về nhân vật

Chính vì vậy, mà trong Hồng lâu mộng, tuy số lợng nhân vật đông đúc:

có 443 nhân vật (230 nam, 213 nữ) so với các bộ tiểu thuyết đơng thời đây làmột con số kỷ lục, nhng mỗi ngời một vẻ, các nhân vật điển hình có khả năngbớc ra khỏi trang sách đi vào cuộc đời; bất kỳ nhân vật chính phụ đều có chỗ

đứng của nó, để lại ấn tợng nhất định cho ngời đọc

Thủ pháp này cũng đợc La Quán Trung sử dụng khá thành công trong

Tam quốc diễn nghĩa khi tập trung thể hiện sự xuất hiện cuả Gia Cát Lợng

-một trong những nhân vật chính của tác phẩm

Trần Xuân Đề đã rất tinh ý khi nhận xét rằng:

"Gia Cát Lợng xuất hiện không phải bằng những nét chấm phá sơ sài

nhng đủ nghĩa nh ba anh em Lu, Quan, Trơng hay Tào Tháo, Triệu Tử Long

v.v Gia Cát Lợng xuất hiện có phần bí ẩn nh cuộc đời bí ẩn của ông vậy."

6 ,51

Thông tin về Khổng Minh thực ra đã đợc hé mở ở hồi 35 sau tình tiết

L-u Bị cỡi ngựa Đích L nhảy qL-ua Đàn Khê thoát hiểm gặp Thủy Kính tiên sinh

Sau đó, Lu Bị gặp Từ Thứ, sự xuất hiện của Khổng Minh đã chính thứcbáo hiệu: Không Minh đợc Từ Thứ giới thiệu trớc khi từ biệt Lu Bị trở về với

Từ Mẫu bên doanh trại Tào

Trong vùng này có một bậc kì sĩ ở Long Trung, cách Tơng Dơng hai

m-ơi dặm nếu đợc ngời đó, không khác gì nh nhà Chu đợc Lã Vọng, nhà Hán

đợc Trơng Lơng Tôi so với ngời đó, khác nào ngựa hèn sánh với kì lân, quạ

đen sánh với phợng hoàng Ngời đó thờng ví mình với Quản Trọng, Nhạc Nghị Cứ nh ý tôi, Quản Trọng, Nhạc Nhị còn kém xa, ngời đó có tài ngang trời dọc đất, thiên hạ chắc chỉ có một không hai (hồi 36)

Rồi tiếng đồn về Phục Long, Phợng Sồ, lời khen của T Mã Huy:

Khổng Minh có thể so sánh với Khơng Tử Nha làm nên cơ nghiệp tám trăm năm của nhà Chu và Trơng Tử Phòng làm nên cơ nghiệp bốn trăm năm của nhà Hán.( hồi 37)

Theo đó, việc gặp Thủy Kính, Từ Thứ cũng nh lời ngợi khen của T MãHuy chính là "h tả" nhằm tạo dựng một không khí chờ đợi cho bạn đọc trớckhi Khổng Minh thực sự xuất hiện Tuy những lời giới thiệu ấy còn có tínhchất mờ nhạt, nửa vời, khi ẩn khi hiện nhng đã gây đợc ấn tợng tốt đẹp về ngờihiền sĩ đại tài Gia Cát Lợng Chính vì thế, nó đã thôi thúc tấm lòng khao khát

cầu hiền tài của Lu Bị Màn kịch tuyệt diệu "Tam cố thảo l" (ba lần đến nhà

tranh), ở hồi 37 hé mở Hình ảnh Gia Cát Lợng đợc giới thiệu khá hoàn chỉnh

Từng bớc làm cho độc giả "văn kì thanh bất kiến kì hình", hồi hộp chờ đợi

vị quân s - con ngời tài trí nhất Tam Quốc

Trớc hết, là phong cảnh quê hơng của ngời hiền sĩ ẩn dật:

sâu mà trong suốt, đất chẳng lấy gì làm to tát, thế mà rậm rạp Vợn hạt quấn quýt, thông trúc um tùm ngắm mãi không chán ( ) Phong cảnh mỹ lệ đó rất t-

ơng xứng với ngời con tuấn tú: mình cao tám thớc, mặt nh ngọc dát mũ, đầu

đội khăn lợt, mình bận áo cánh hạc, hình dung thanh thoát nh tiên Song việc

giới thiệu Gia Cát Lợng không chỉ dừng lại ở đó, nghĩa là màn kịch "Tam cố

thảo l " không phải mở nhanh chóng rồi khép lại vội vàng

Tiếp đó là sự nhầm lẫn của Lu Bị khi đến tìm Khổng Minh: Lu Bị trảiqua năm lần nhầm lẫn mới gặp đợc Khổng Minh Lu Bị nhầm lẫn Thôi Châu

Bình, Thạch Quảng Nguyên, Mạnh Công Thành là bạn thân của Khổng Minhnhầm lẫn Gia Cát Quản là em ruột, Hoàng Thừa Ngạn là ông nhạc của Gia CátLợng Năm lần nhầm lẫn của Lu Bị có hiệu quả thẩm mỹ nghệ thuật rất lớn.

Đó là "năm lần nói lên khát vọng của Lu Bị, và cũng chính năm lần tác giả

thể hiện bút pháp độc đáo nhằm sáng tạo không khí long trọng cho sự xuất hiện của Gia Cát Lợng " 6, 53.

Chàng ẩn sĩ nơi thảo l trên gò Ngọa Long ở chốn Long Trung ấy xuất

hiện với t thế của một con ngời "chểnh mảng việc đời" (lời của Gia Cát Lợng)

nhng đã thu gọn việc đời trong đôi mắt thông minh, khác thờng của mình Đó

là hình ảnh của một con ngời có tính cách kín đáo nhng cũng hết sức sôi nổi

đang chờ thời cơ, một con rồng chờ nhau cất cánh, một con phợng hoàng chờngày bay lên trời xanh Gia Cát Lợng xuất hiện giữa lúc thế chân vạc cha hìnhthành, Lu Bị còn lận đận đó đây, bôn ba sống tạm nhà ngời Cho đến khi conPhục Long tỉnh dậy Long Trung quyết kế thiên hạ chia ba, thế sự bắt đầu thay

đổi Gia Cát Lợng am hiểu thực tế khách quan, ngay từ đầu đã chủ trơng "liênNgô kháng Tào" và trình bày chủ trơng của mình với Lu Bị:

- Tớng quân muốn thành nghiệp bá thì phải nhờng thiên thời cho Tào

Tháo ở phía Bắc, nhờng địa lợi cho Tôn Quyền ở phía Nam, còn tớng quân thì nắm vững nhân hòa.

Để kết thúc đoạn "Long Trung quyết sách", tác giả Tam quốc diễn

nghĩa kết luận:

Chỉ qua cuộc đàm luận này cũng đủ thấy Khổng Minh cha ra khỏi lều

cỏ mà đã biết tình thế thiên hạ chia ba rồi Thật ngàn xa không ai sánh kịp

Quả thực, tài trí của Khổng Minh rất xuất chúng, thực xứng đáng vàthỏa lòng mong đợi của Lu Bị cũng nh bõ công khó nhọc mà Lu Bị bấy lâutìm kiếm hiền tài Khổng Minh vì cảm phục lòng thành của Lu Bị mà ra khỏilều cỏ, giúp sức cho Lu Bị trong nghiệp lớn Trải qua năm lần nhầm lẫn, đếngặp tại nhà có lúc Khổng Minh đi vắng phải chờ đợi và ra về đã đành ngay cảlúc Khổng Minh không có ở nhà Lu Bị cũng phải chờ đợi, mong ngóng bởi Lu

Bị đến đúng khi Khổng Minh ngủ ngày Ba lần theo Lu Bị đi mời Khổng

Minh, Trơng Phi đã phải ngán ngẩm gọi Khổng Minh là "gã nhà quê kiêu kỳ",

khi thấy Khổng Minh ngủ ngày thì Trơng Phi phẫn nộ:

- Để tôi ra sau nhà châm mồi lửa để xem hắn có chịu dậy không.

Chính ở những chi tiết này, ngời đọc mới thấy đợc sự chịu khó, nhẫn nại, vàlòng tha thiết của Lu Bị đối với hiền tài Khổng Minh Quãng thời gian mà Lu

Bị kiếm tìm và đi mời Khổng Minh vì vậy mà trở nên dài đằng đẵng, ngời đọc

càng thêm nóng lòng nóng ruột mong mỏi sự xuất hiện một cách trực tiếp củachính Khổng Minh Đúng nh G.S Lơng Duy Thứ nhận xét:

"Lu Bị ba lần đến lều tranh, bao nhiêu khó khăn vất vả mới gặp Khổng Minh Sự chuẩn bị đó có ý nghĩa nh tấm thảm thêu hoa dẫn đến cái tuyệt đỉnh

là Khổng Minh vô giá" 21, 36.

Sự xuất hiện của Giả Bảo Ngọc trong Hồng lâu mộng cũng đợc Tào

Tuyết Cần xử lí theo cách nh vậy Trớc lúc Giả Bảo Ngọc thực sự xuất hiện,nhân vật này không những đợc Lãnh Tử Ngâm nói tới mà còn đợc Vơng PhuNhân kể chuyện với Lâm Đại Ngọc (hồi 3):

Khi Lâm Đại Ngọc vào một gian phòng thì Vơng Phu Nhân căn dặn vớinàng rằng:

- ( ) có một việc là mợ không đợc yên lòng: mợ có một đứa con ngỗ

ng-ợc, nó là ma vơng nhà này Hôm nay nó ra miếu lễ cha về, chiều cháu gặp nó

sẽ biết Có điều gì cháu cứ mặc kệ nó Các chị em ở đây không ai muốn dây với nó cả

Lời dặn của Vơng Phu Nhân đồng thời cũng là lời giới thiệu cá tính

"cậu Giả Bảo Ngọc" - một con ngời bị mọi ngời gọi là ngốc, là điên, là ngây,

"họa thai", "nghiệp chớng" Bởi thế mà Vơng Phu Nhân phải nói rõ tính khí

bất thờng của cậu con trai cho Lâm Đại Ngọc biết mà xử sự:

- Cháu cha biết rõ nó khác hẳn mọi ngời Từ bé nó đợc bà yêu, cho ở chung với các chị em, đợc nuông quen rồi Các chị em cứ để mặc nó, thì nó mới chịu ngồi yên Dù nó có buồn, chẳng qua chỉ ra đến cửa ngoài, ngấm ngầm bực dọc với mấy đứa trẻ, lủng bủng một lúc là xong Nếu các chị bắt lời, nó vui lên thì sinh nhiều chuyện lắm Vì thế mợ dặn trớc cháu cứ mặc kệ

nó Nó lúc thì nói ngon nói ngọt, lúc thì coi trời bằng vung, lúc thì điên điên, dại dại, cháu đừng tin nó

Tính cách Giả Bảo Ngọc đúng là nh thế: Không đi theo con đờng thánh

hiền, không sống theo lối sống của một "tu mi nam tử" nhng lại hết sức yêumến những ngời phụ nữ sống xung quanh Giả Bảo Ngọc là một cậu ấm đợcnuông chiều nhng lại là đứa con nổi loạn của gia đình Giả phủ nói riêng vàcủa giai cấp phong kiến nói chung Không có ai hiểu con bằng mẹ cho nên lờicủa Vơng Phu Nhân thực sự đã làm toát lên đặc điểm riêng "không giống ai"của Giả Bảo Ngọc

3 Kết hợp cả ba thủ pháp trên vào việc giới thiệu nhân vật: