Xây dựng đời sống văn hóa tinh thần ở tỉnh bắc giang hiện nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA TRIẾT HỌC --- ĐOÀN VĂN NAM XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN Ở TỈNH BẮC GIANG HIỆN NAY LUẬN VĂN THẠC SĨ BẮC G

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA TRIẾT HỌC -

ĐOÀN VĂN NAM

XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN

Ở TỈNH BẮC GIANG HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ

BẮC GIANG - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA TRIẾT HỌC -

ĐOÀN VĂN NAM

XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN

Ở TỈNH BẮC GIANG HIỆN NAY

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài 4

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứuError! Bookmark not defined

6 Đóng góp của luận văn Error! Bookmark not defined

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận vănError! Bookmark not defined

8 Kết cấu của luận văn Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN VÀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED 1.1 Khái niệm đời sống văn hóa tinh thần và xây dựng đời sống văn hóa tinh thần Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái niệm đời sống văn hoá tinh thầnError! Bookmark not defined

1.1.2 Khái niệm xây dựng đời sống văn hóa tinh thầnError! Bookmark

not defined

1.2 Mục tiêu và nội dung cơ bản của xây dựng đời sống văn hóa tinh thần Error! Bookmark not defined 1.3 Những yếu tố tác động đến quá trình xây dựng đời sống văn hóa tinh thần Error! Bookmark not defined

1.3.1 Quan điểm và chính sách của Đảng và Nhà nước Error!

Bookmark not defined

1.3.2 Quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoáError! Bookmark not

defined

1.3.3 Toàn cầu hóa Error! Bookmark not defined 1.3.4 Diễn biến hoà bình Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN Ở TỈNH BẮC GIANG HIỆN NAY – THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

2.1 Khái quát địa bàn nghiên cứu tỉnh Bắc GiangError! Bookmark not defined

2.1.1 Về điều kiện tự nhiên và dân cư, dân tộcError! Bookmark not

defined

2.1.2 Tình hình kinh tế – xã hội Error! Bookmark not defined

2.2 Thực trạng xây dựng đời sống văn hóa tinh thần ở Tỉnh Bắc Giang hiện nay Error! Bookmark not defined

2.2.1 Lĩnh vực chính trị, tư tưởng Error! Bookmark not defined 2.2.2 Lĩnh vực đạo đức, lối sống Error! Bookmark not defined 2.2.3 Lĩnh vực tôn giáo, tín ngưỡng Error! Bookmark not defined 2.2.4 Về lĩnh vực giáo dục – đào tạo, khoa học – công nghệ Error!

Bookmark not defined

2.2.5 Lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật Error! Bookmark not defined

2.3 Phương hướng và một số giải pháp cơ bản nhằm đẩy mạnh quá trình xây dựng đời sống văn hóa tinh thần ở Tỉnh Bắc Giang hiện nay Error! Bookmark not defined

2.3.1 Một số phương hướng nhằm đẩy mạnh quá trình xây dựng đời

sống văn hóa tinh thần ở tỉnh Bắc Giang hiện nayError! Bookmark not

defined

2.3.2 Một số giải pháp nhằm đẩy mạnh quá trình xây dựng đời sống

văn hóa tinh thần ở tỉnh Bắc Giang hiện nayError! Bookmark not defined

KẾT LUẬN ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 8

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong thời kỳ đổi mới hiện nay, Đảng ta đã khẳng định nền văn hóa

mà chúng ta xây dựng là nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Nghị quyết “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm

đà bản sắc dân tộc” do Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII (1998) đưa ra

đến nay vẫn là Nghị quyết có ý nghĩa chiến lược, chỉ đạo quá trình xây dựng và phát triển sự nghiệp văn hóa ở nước ta, cần được kế thừa, bổ sung

và phát huy trong thời kỳ mới Văn kiện Đại hội X(2006) đã nhấn mạnh: Tiếp tục phát triển sâu rộng và nâng cao chất lượng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, gắn kết chặt chẽ và đồng bộ hơn với phát triển kinh tế – xã hội, làm cho văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống

Đảng ta đã xác định: “Phương hướng chung của sự nghiệp văn hoá nước ta là phát huy chủ nghĩa yêu nước và truyền thống đại đoàn kết dân tộc, ý thức độc lập tự chủ, tự cường, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại, làm cho văn hoá thấm sâu vào toàn bộ đời sống và hoạt động xã hội, vào từng người, từng gia đình, từng tập thể và cộng đồng, từng địa bàn dân cư, tạo ra trên đất nước ta đời sống tinh thần cao đẹp, trình độ dân trí cao, khoa học phát triển, phục

vụ đắc lực sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá vì mục tiêu dân giàu,

có được từ nền kinh tế thị trường cũng như quá trình toàn cầu hóa, chúng ta không tránh khỏi những tác động tiêu cực do mặt trái của chúng gây ra, nếu không có sức mạnh của đời sống văn hóa tinh thần, không có định hướng vững vàng thì sự tồn tại của con người cũng như chế độ chính trị nước ta cũng khó giữ gìn

Đặc biệt, đời sống văn hóa tinh thần giúp con người tự nhận thức chính mình, hướng con người tới sự hoàn thiện Đời sống văn hóa tinh thần còn giúp con người chống lại sự tha hóa trong môi trường của sản xuất hàng hóa, của chủ nghĩa tiêu dùng, chiến tranh và tội ác Vì vậy song song với nhiệm vụ phát triển kinh tế, tất yếu là nhiệm vụ xây dựng văn hóa, công tác xây dựng đời sống văn hóa tinh thần trở thành một nhiệm vụ cấp thiết trước một thế giới đang biến đổi nhanh chóng như hiện nay

Trước sự tác động mạnh mẽ của toàn cầu hoá, bên cạnh những thời cơ thuận lợi không tránh khỏi những tác động tiêu cực ảnh hưởng trực tiếp đến

cá nhân, tổ chức, thậm chí sự vong tồn của một quốc gia Đó là cơ hội để văn hoá Việt Nam học hỏi và phát huy các giá trị của mình, đó là sự hưởng thụ các sản phẩm vật chất và tinh thần của nhân loại với giá rẻ hơn, tiện nghi thuận lợi hơn Tuy nhiên đi cùng với đó là vấn đề giữ gìn cơ cấu

vụ lợi, vị kỷ, đua đòi, hưởng lạc, kích thích các tệ nạn xã hội phát triển Cùng chung với sự nghiệp xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc của đất nước, vấn đề xây dựng đời sống văn hóa tinh thần ở các địa phương cần được nhận thức một cách sâu sắc và toàn diện hơn Đặc biệt ở khu vực trung du và miền núi trong quá trình chuyển mình phát triển cùng với sự phát triển chung của đất nước, khu vực và quốc tế, vấn đề xây dựng đời sống văn hóa tinh thần lại càng có ý nghĩa quan trọng Một trong những vấn đề trọng tâm đối với hoạt động văn hóa hiện nay là phát huy vai trò của văn hóa ở cấp cơ sở tại các địa phương làm cho văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần, là động lực và mục tiêu của sự phát triển kinh tế –

xã hội trong quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước

Bắc Giang là tỉnh có nhiều dân tộc anh em cùng chung sống (trong đó

8 dân tộc có số dân trên 1.000 người), cùng với đó sự đa dạng về tôn giáo, tín ngưỡng Nhân dân các dân tộc tỉnh Bắc Giang còn lưu giữ, bảo tồn nhiều giá trị văn hoá văn nghệ đặc sắc, cần được duy trì và phát triển Sinh ra và lớn lên tại Tỉnh Bắc Giang, được thừa hưởng những truyền thống quý báu, được tiếp thu những giá trị truyền thống của cha ông Điều này là vinh dự hết sức to lớn đối với tôi Hòa chung với sự phát triển khu

4

vực cũng như cả nước, Bắc giang đang tiếp tục chú trọng phát triển công nghiệp hóa, hiện đại hóa cũng như giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Hiện nay, Đảng và Nhà nước ta đã đưa ra nhiều chủ trương, chính sách nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, tạo điều kiện để khu vực miền núi phát triển đồng đều và vững chắc, đóng góp vào việc thực hiện mục tiêu chung của đất nước trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa Trước tình hình đó, vấn

đề xây dựng đời sống văn hóa tinh thần ở cơ sở là vấn đề mang tính thời sự, cấp bách trong giai đoạn hiện nay

Nhận thức được ý nghĩa của vấn đề xây dựng đời sống văn hóa tinh

thần là vô cùng quan trọng, tôi lựa chọn vấn đề: “xây dựng đời sống văn hóa tinh thần ở Tỉnh Bắc Giang hiện nay” làm đề tài luận văn thạc sĩ Triết

học của mình, với mong muốn đóng góp một phần nhỏ bé của mình cho tỉnh nhà, cho quê hương vào một lĩnh vực hết sức rộng lớn nhưng vô cùng hấp dẫn và mang tính thời sự hiện nay

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Chủ nghĩa Mác – Lênin khi bàn về văn hóa đã khẳng định đó là một trong những động lực để phát triển xã hội Trong quá trình đổi mới của đất nước, sự biến đổi đời sống tinh thần đã được các nhà khoa học nghiên cứu, xem xét trên những bình diện khác nhau, đến nay chúng ta có thể chỉ ra những công trình tiêu biểu theo các nhóm sau đây:

2.1 Các công trình nghiên cứu về văn hóa và xây dựng văn hóa, xây dựng đời sống văn hóa tinh thần

- Trần Ngọc Thêm (2001), Tìm hiểu về bản sắc văn hoá Việt Nam: Cái nhìn hệ thống loại hình, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh Trong cuốn sách,

bằng các phương pháp khoa học tác giả đã cung cấp cho người đọc một bức tranh tổng quan về văn hóa Việt Nam với cách trình bày hết sức rõ ràng và mạch lạc Đó là cấu trúc văn hóa với những đă ̣c trưng và chức năng , các

5

loại hình văn hóa (những vấn đề văn hóa ho ̣c đa ̣i cương ) để từ đó xác định tọa độ và con đường phát t riển của văn hóa Viê ̣t Nam Đi vào các yếu tố

văn hóa, tác giả tập trung khảo cứu lĩnh vực văn hóa nhận thức dựa trên cơ

sở triết lý âm dương, mô hình tam tài, ngũ hành của phương Nam (trong đó

có Việt Nam) và chỉ ra sự khá c biê ̣t của chúng với con đường phát triển tư duy phương Bắc (chủ yếu là Trung Hoa) cũng đi từ triết lý âm dương (được

gọi là "lưỡng nghi") đến mô hình tứ tượng , bát quái Về văn hóa tổ chức cộng đồng, tác giả đi vào hai l ĩnh vực: đời sống tâ ̣p thể (với các tổ chức từ

nông thôn đến đô thi ̣ và quốc gia ) và đời sống cá nhân (tín ngưỡng, phong tục, văn hóa giao tiếp, nghê ̣ thuâ ̣t ngôn từ – thanh sắc – hình khối) Từ cấu

trúc văn hóa nêu trên, tác giả phân tích cách ứng xử của người Việt với môi trường tự nhiên (ăn, mă ̣c, ở, đi la ̣i) và môi trường xã hội (sự giao lưu văn

hóa với các giá trị ngoại lai du nhập vào Việt Nam : các tôn giáo , các nền văn hóa Ấn Đô ̣ , Trung Hoa, phương Tây ) và sự đối phó , dung hợp văn hóa Đông–Tây

- Hoàng Vinh (1999), Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng văn hoá ở nước ta, Viện Văn hoá & Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội Cuốn

sách đã nhấn mạnh vai trò của việc tổ chức xây dựng đời sống văn hóa ở cơ

sở – bước đi ban đầu của sự nghiệp xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc – đưa văn hóa thâm nhập vào cuộc sống thường ngày của nhân dân

- Trường Lưu (1999), Văn hóa – một số vấn đề lý luận, Nxb Chính trị

Quốc gia, Hà Nội Tác giả đã xem xét văn hóa trong mối quan hệ thống nhất hữu cơ với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội, từ đó đặt ra yêu cầu trong hoạt động xây dựng môi trường văn hóa cần có sự kết hợp hài hòa, đồng bộ với nhiệm vụ xây dựng môi trường tự nhiên và môi trường xã hội nhằm phát triển toàn diện con người, qua đó tác động tới sự phát triển của văn hóa và xã hội

- Văn Đức Thanh (2001), Về xây dựng môi trường văn hóa cơ sở, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội Tác giả tiếp cận văn hóa như một tổng thể chiều sâu, bề rộng, tầm cao của các giá trị mang tính nhân văn cao cả Từ

đó tác giả đã đặt ra yêu cầu nhận thức và vận dụng đúng đắn những vấn đề phương pháp luận trong quá trình xây dựng môi trường văn hóa ở cơ sở Tác giả đã bước đầu đưa ra phương pháp luận nghiên cứu về văn hóa và phương hướng thực hiện thằng lợi cuộc vân động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” ở nước ta hiện nay Cuốn sách tiếp tục khẳng định quan điểm của Đảng ta về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc “vừa là mục tiêu, vừa là động lực” thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội

- Hồ Bá Thâm (2003), Bản sắc văn hoá dân tộc, NXB Văn hoá Thông tin, Hà Nội Ở đây, văn hóa cũng được tiếp cận dưới góc độ: tiếp cận hoạt động, tiếp cận giá trị, tiếp cận phát triển, tiếp cận công nghệ Tác giả cho rằng “văn hóa là tổng hòa các giá trị vật chất và giá trị tinh thần theo tính chân, mỹ, thiện, do hoạt động của con người sáng tạo ra, thông qua các phương thức sinh tồn của đời sống xã hội, và ngày càng phát triển Văn hóa

là sự phát triển, tiến bộ và phát triển, tiến bộ là văn hóa”

- Đỗ Huy (2001), Xây dựng môi trường văn hoá ở nước ta hiện nay từ góc nhìn giá trị văn hoá, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội Cuốn sách đã

tiếp cận văn hóa theo thước đo giá trị lịch sử – xã hội, làm hiện diện bản chất của môi trường văn hóa như một di sản quý báu mà các thế hệ nối tiếp phải giữ gìn và phát triển

và xây dựng lối sống đạo đức và chuẩn mực giá trị mới,… Đồng thời cuốn sách cũng đã đưa ra các kiến nghị và giải pháp nhằm giải quyết các vấn đề trên

Các công trình này cũng đó đề cập đến đặc điểm, vai trò của văn hóa

và văn hóa tinh thần cũng như đề cập đến các giải pháp bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc Việt Nam Tuy nhiên các công trình khoa học đó nghiên cứu trên một phạm vi rộng, đề xuất những giải pháp ở tầm vĩ

mô

2.2 Các công trình nghiên cứu về văn hóa Bắc Giang

- Ngô Văn Trụ (chủ biên) (2011), Văn hóa Bắc Giang – một góc nhìn,

Nxb Văn hóa – Thông tin Cuốn sách là những suy nghĩ, đánh giá, trao đổi

có tính học thuật, nghiệp vụ về văn hóa các dân tộc thiểu số trong địa bàn Tỉnh Bắc Giang, về lễ hội tiêu biển, về văn hóa – du lịch cũng như những nghiên cứu thực tế về công tác văn hóa tại Tỉnh Bắc Giang

- Ngô Văn Trụ (chủ biên) (2006), Dân tộc Sán Dìu ở Bắc Giang, Nxb

Văn hóa dân tộc Cuốn sách là một nghiên cứu về lịch sử, phong tục, tập quán, lối sống của một dân tộc cụ thể sống trên địa bàn Tỉnh Bắc Giang Ngoài một số các công trình trên còn có các bài viết in trên các báo và tạp chí như: Đỗ Huy (2001), “Xây dựng môi trường văn hóa ở nước

ta từ góc nhìn giá trị học”, Văn hóa nghệ thuật, (4); Thu Linh (1994), “Mô hình làng văn hóa ở nông thôn hiện nay”, Tạp chí Cộng sản, (6)

Các bài viết này đã khai thác ở một vài khía cạnh của đời sống văn hóa tinh thần, khẳng định vai trò của văn hóa và đời sống văn hóa tinh thần là động lực quan trọng cho sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nước

8

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Ban chỉ đạo phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn

hoá” toàn quốc (2004), Một số nghiên cứu về triển khai phong trào “Toàn dân đoàn kết xấy dựng đời sống văn hoá”

2 Ban Tư tưởng – Văn hóa Trung ương (2001), Một số Văn kiện của Đảng về công tác tư tưởng – văn hóa, tập 2 (1986 – 2000), Nxb Chính trị

quốc gia, Hà Nội

3 Ban Tôn giáo tỉnh Bắc Giang (2013), Báo cáo thống kê danh sách chức sắc, nhà tu hành năm 2013

4 Ban Tôn giáo tỉnh Bắc Giang (2013), Báo cáo tổng kết tình hình tôn giáo năm 2013

5 Bảo tàng Bắc Giang (2006), Di sản văn hóa Bắc Giang – Bước đầu tìm hiểu truyền thống văn hóa các dân tộc

6 Nguyễn Chí Bền (1999), Văn hoá dân gian Việt Nam, Nxb Văn hoá

dân tộc, Hà Nội

7 Trần Văn Bính (1996), Văn hóa dân tộc trong quá trình mở cửa ở nước ta hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

8 Trần Văn Bính (1998), Văn hóa trong quá trình đô thị hóa ở nước

ta hiện nay, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

9 Bộ Văn hoá – Thông tin, Cục văn hoá – Thông tin cơ sở (1999),

Hỏi đáp về xây dựng làng văn hoá, gia đình văn hoá, nếp sống văn hoá, tổ chức và quản lý lễ hội truyền thống, Nxb CTQG, Hà Nội

10 Bộ Văn hoá – Thông tin (1995), Đường lối văn hoá nghệ thuật của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nxb CTQG, Hà Nội

11 Bộ Văn hoá – Thông tin (1997), Xã hội hoá văn hoá và sự nghiệp phát triển văn hoá, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội

12 Bộ Văn hoá – Thông tin (2003), Hội thảo truyền thống và phát triển trong xây dựng đời sống văn hoá ở cơ sở vùng Tây Bắc