Đặc điểm phóng sự của vũ trọng phụng

Riêng nghiên cứu thể loại phóng sự của Vũ Trọng Phụng, do phạm vicủa một luận văn thạc sĩ, chúng tôi không có điều kiện trình bày tất cả cáccông trình theo trình tự thời gian từ đầu cho

Chơng 1 Phóng sự Vũ Trọng Phụng trong bức tranh chung

của phóng sự văn học Việt Nam giai đoạn 1930-1945 9

1.1 Một số vấn đề lý luận về thể loại phóng sự 91.2 Bức tranh chung của phóng sự trong văn học Việt Nam giai 17

đoạn 1930-19451.3 Vũ Trọng Phụng, “ ông vua phóng sự đất Bắc ” 25

Chơng 2 Đặc điểm phóng sự Vũ Trọng Phụng từ góc độ tiếp cận

1.1 Trong lịch sử văn học Việt Nam có không ít những hiện tợng

phức tạp song hiếm thấy nhà văn nào lại trở thành “tiêu điểm” ngay từ khi mới

xuất hiện nh Vũ Trọng Phụng (1912-1939) Lối viết sắc lạnh, bạo liệt, trựcdiện của Thiên H khiến cho ông ngay từ những tháng ngày chập chững bớc

vào nghề đã phải hứng chịu những “vòng xoáy” của d luận Ngời ta tranh luận

về ông lúc ông còn sống và không ngừng quan tâm cả khi ông không còn trêncõi đời Chàng thanh niên họ Vũ vốn hiền lành, nhỏ nhẹ ngoài đời là vậy nhngbớc vào lãnh địa văn chơng lại tạo nên những phản ứng rất trái ngợc nhautrong giới độc giả Tuy thời gian có mặt trên cuộc đời và thời gian cầm bút hếtsức ngắn ngủi, song Vũ Trọng Phụng đã nhanh chóng khẳng định đợc tài năng,bản lĩnh nghệ thuật của mình, đồng thời ông cũng để lại cho đời sau nhiều tácphẩm tiêu biểu ở nhiều thể loại khác nhau: truyện ngắn, tiểu thuyết, phóng sự,kịch Rất nhiều thế hệ ngời cầm bút hậu sinh đã chịu ảnh hởng sâu sắc và trựctiếp từ phong cách nghệ thuật của ông Nghiên cứu phóng sự Vũ Trọng Phụng

chính là một trong những hớng đi cần thiết giúp chúng ta hiểu thêm tài năng,phong cách nghệ thuật đa dạng mà nhất quán của Vũ Trọng Phụng.

1.2 Vũ Trọng Phụng là nhà văn có công lớn trong việc phát triển haithể loại tiểu thuyết và phóng sự, đợc Mai Xuân Bắc tôn xng là “ông vua phóng

sự đất Bắc” còn Nguyễn Đình Thi yêu quý khẳng định là “nhà tiểu thuyết trác việt của văn học Việt Nam” Trên văn đàn nớc nhà, ít có nhà văn nào đồng thời

chiếm lĩnh đợc hai đỉnh cao nh vậy Một đặc điểm nổi bật trong các tác phẩmcủa Vũ Trọng Phụng là các phóng sự của ông có xu hớng tiểu thuyết hoá, còncác tiểu thuyết lại luôn có sự đan xen, hoà quyện một số đặc điểm của thể loạiphóng sự Vì thế, với đề tài này, chúng tôi không chỉ hớng đến khám phá các

đặc điểm của phóng sự Vũ Trọng Phụng mà còn chỉ ra tính chất giao thoagiữa hai thể loại phóng sự và tiểu thuyết trong các sáng tác của ông

1.3 Trong các thể loại báo chí, phóng sự là một trong những thể loại

đặc biệt thích hợp với việc bám sát cuộc sống đang vận động ở nớc ta, phóng

sự mới chỉ thực sự phát triển từ thập niên 30 nhng mau chóng đạt đợc nhữngthành tựu rực rỡ, đóng vai trò là một trong những thể văn đi đầu trên mặt trậnbáo chí Có thể thấy rằng, không một tờ báo nào vắng mặt thể loại này Nhữngngời biên tập thờng dành những phần quan trọng nhất để giới thiệu “đứa con

đầu lòng của nghề viết báo” (Vũ Ngọc Phan) Sự thành công của phóng sự

đ-ơng đại một phần nhờ vào tài năng, tâm huyết của những ngời làm ra nó nhngcũng không thể phủ nhận chúng đã kế thừa đợc kinh nghiệm viết phóng sự từ

xa xa của cha ông nói chung, trong đó có Vũ Trọng Phụng nói riêng Phóng sựcủa Thiên H đã để lại nhiều bài học vô cùng có ý nghĩa về cách tiếp cận hiệnthực, nghệ thuật trần thuật cho những ai muốn bớc vào địa hạt phóng sự bởi

“cho đến thời điểm này” nó vẫn “đang giữ địa vị đỉnh cao mà nhiều nhà phóng

sự hiện thời luôn học hỏi và cha dễ vợt qua về nhiều phơng diện”( Hồ Thế Hà)

1.4 Trong nhà trờng phổ thông, học sinh chỉ đợc tiếp nhận Vũ Trọng

Phụng qua thể loại tiểu thuyết (Số đỏ và Giông tố) Tuy nhiên việc hiểu biết

thêm về phóng sự của Vũ Trọng Phụng là điều cần thiết để có cái nhìn toàndiện hơn về một tài năng lớn của trào lu hiện thực trong văn học Việt Nam

Vì những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài Đặc điểm phóng sự của“

Vũ Trọng Phụng” cho luận văn thạc sĩ của mình với hi vọng luận văn sẽ góp

thêm một tiếng nói (dù nhỏ bé) khẳng định vị thế của Vũ Trọng Phụng tronglịch sử văn học Việt Nam hiện đại

2 Lịch sử vấn đề

Là một nghệ sĩ đa tài,Vũ Trọng Phụng đã sáng tạo nhiều cuốn tiểuthuyết làm vinh dự cho lịch sử văn học nớc nhà và những phóng sự mẫu mựctrong niềm ái mộ của bao bạn bè, đồng nghiệp Chỉ chừng năm năm, nhà vănliên tiếp cho ra đời bảy phóng sự lớn gây xáo động cả làng báo vốn rất sôi nổi

đơng thời Chúng đã nhanh chóng đa Vũ Trọng Phụng lên đỉnh cao vinhquang, vợt lên những cây bút vốn đợc nhiều độc giả hâm mộ trớc đó: TamLang, Trọng Lang, Ngô Tất Tố, Nguyễn Đình Lạp, Thạch Lam

Theo Nguyễn Quang Trung trong sách “Tiếng cời Vũ Trọng Phụng”

xuất bản năm 2002 thống kê: đã có khoảng hơn hai trăm bài tiểu luận văn họccùng nhiều cuốn sách, chuyên đề, luận văn, luận án nghiên cứu về Vũ TrọngPhụng Từ bấy đến nay với khoảng thời gian bốn năm, chắc chắn đã có thêmmột số lợng bài viết nghiên cứu về nhà văn họ Vũ Điều này phần nào khẳng

định đợc chỗ đứng và những cống hiến đặc biệt của Thiên H Vũ Trọng Phụng

đối với lịch sử văn học, khẳng định mối quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứugiành cho ông Đúng nh Nguyễn Quang Trung khẳng định “dẫu là một viênngọc còn tỳ vết, hiện tợng Vũ Trọng Phụng vẫn nổi lên nh một niềm tự hào,một mời mọc khó cỡng”[39,14]

Riêng nghiên cứu thể loại phóng sự của Vũ Trọng Phụng, do phạm vicủa một luận văn thạc sĩ, chúng tôi không có điều kiện trình bày tất cả cáccông trình theo trình tự thời gian từ đầu cho đến nay, mà chỉ cố gắng điểmdiện những bài viết nổi bật của một số tác giả đã có những đóng góp nhất địnhtrên hành trình tìm hiểu thể loại sở trờng này của nhà văn

Nguyễn Đăng Mạnh – một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu về

phóng sự khi viết lời giới thiệu “Tuyển tập Vũ Trọng Phụng” đã có những đánh

giá chân xác về phong cách, giá trị văn chơng và quá trình chuyển biến trong ttởng của Vũ Trọng Phụng ở ba giai đoạn sáng tác, đồng thời bày tỏ sự “nâng

niu” với những thiên phóng sự của Thiên H bởi chúng có “giá trị phê phán xã hội mạnh mẽ”, “góc cạnh, sắc sảo rất Vũ Trọng Phụng” [23,42].

Lê Tràng Kiều tự tin với lời khẳng định Vũ Trọng Phụng cùng TamLang Vũ Đình Chí, Tiêu Liêu Vũ Bằng “là ba nhà văn tả thực và cũng mở đầu

cho nghề phóng sự ở nớc ta” [35,316].

Nhắc đến Nguyễn Hoài Thanh là nhắc đến một trong những tác giả cónhiều bài nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng trên nhiều phơng diện khác nhau:nghệ thuật tiếp cận hiện thực, ngôn ngữ, nhân vật

Chuyên luận “Tiếng cời Vũ Trọng Phụng” của Nguyễn Quang Trung lại

đi vào khám phá tiếng cời của Thiên H xuất phát từ thế giới quan “vô nghĩa lí”với mục đích nâng tiếng cời lên tầm vóc triết lí, coi đó nh một “điểm tựa” đểnghiên cứu tính chỉnh thể trong thế giới nghệ thuật Vũ Trọng Phụng Đồngthời, chuyên luận cũng chứng minh: Vũ Trọng Phụng vừa tiếp thu vừa đổi mớitiếng cời văn học dân gian nên tiếng cời của ông vừa rất dân tộc vừa rất hiện

đại, tất cả thống nhất tạo nên phong cách nghệ thuật không thể trộn lẫn của

Vũ Trọng Phụng

Bên cạnh đó còn phải kể đến một số luận án nghiên cứu hết sức côngphu của các tác giả: Trần Đăng Thao, Nguyễn Văn Phợng

Qua sự thống kê trên, chúng ta nhận thấy các nhà nghiên cứu đã chỉ ra

đợc những đặc sắc trong phóng sự của nhà văn họ Vũ Các ý kiến hết sức đadạng, đi vào tìm hiểu nhiều phơng diện và nhìn chung đó là những ý kiến xác

đáng, có khả năng thuyết phục độc giả Các nhà nghiên cứu chủ yếu đi vào cácvấn đề nh: nghệ thuật tiếp cận hiện thực, ngôn ngữ, nhân vật trần thuật

Khi bàn về nghệ thuật tiếp cận hiện thực trong phóng sự Vũ TrọngPhụng, chúng ta không thể không nhắc đến những ý kiến tâm huyết củaNguyễn Hoài Thanh và Lê Dục Tú

Nguyễn Hoài Thanh đi sâu nghiên cứu Nghệ thuật tiếp cận hiện“ thực

trong phóng sự của Vũ Trọng Phụng” và đã phân tích nó ở góc độ cơ cấu tổ

chức, góc độ nghề nghiệp, kỹ nghệ và ở một vài một điểm nhìn khác Từ đó để

đi đến kết luận: chính sự sáng tạo trong phơng thức tiếp cận hiện thực của Vũ

Trọng Phụng đã làm cho “vấn đề nổi bật và sâu sắc hơn” [41,322].

Lê Dục Tú khi khái quát một số nét đặc sắc về nghệ thuật viết phóng sự

trong bài viết Ký Việt Nam giai đoạn 1900-1945“ ” cũng đã có sự gặp gỡ vớiHoài Thanh khi chỉ ra đợc cách tiếp cận hiện thực đa dạng trong phóng sự Vũ

Trọng Phụng: “Lúc thì nhìn từ phía bên trong (Lục sì, Kĩ nghệ lấy Tây), lúc thì

nhìn từ phía sau – từ phía “cổng hậu”( Cơm thầy cơm cô ), lúc thì đợc nhìn

trên diện rộng (Một huyện ăn tết ) ” [11,391].

Nhận xét về nhân vật trần thuật, chúng ta thấy nổi lên nhận định củaHoàng Ngọc Hiến khi ông đồng tình với ý kiến của Nguyễn Đăng Mạnh và

khẳng định: “Vũ Trọng Phụng đã tạo đợc nhân vật trần thuật có giọng điệu rấtriêng”[15,23]

Bên cạnh đó, còn phải kể đến ý kiến của Văn Tâm Tác giả đã tỏ ra hếtsức khéo léo khi phân tích công năng lợi hại của thể ký để từ đó rút ra nhận

định: “ở tất cả các tác phẩm phóng sự, Vũ Trọng Phụng đều nhất thiết cho

nhân vật tờng thuật “tôi” có mặt, thậm chí sớm xuất đầu lộ diện để nhanhchóng khẳng định với độc giả, những sự việc và con ngời đợc phản ánh, miêu

tả, tái hiện trong phóng sự là chính do Vũ “tôi” “mắt thấy tai nghe”” [27,12].

Nhận định của Hồ Thế Hà khi phân tích đặc điểm phóng sự nhà văn họ

Vũ cũng là một ý kiến đáng lu tâm Ông đã sắc sảo khi khẳng định: “Vũ Trọng

Phụng là ngời nhập vai nồng nhiệt với t cách nhân vật “tôi”để bình luận, phântích, mổ xẻ tận cùng bản chất của vấn đề, để tố cáo cái ác và cảm tính, kêu gọi

sự hoàn lơng của con ngời Cái tôi của Vũ Trọng Phụng đợc thể hiện cạn kiệt,

đầy tính nhân bản cao cả”[41,250]

Đề cập đến ngôn ngữ trong phóng sự Thiên H, bài bình luận của TônThảo Miên hay luận án tiến sỹ của Nguyễn Văn Phợng có thể xem là những

nhận định rất đáng tham khảo Bài viết của tác giả Tôn Thảo Miên trong Vũ“

Trọng Phụng toàn tập ” (Tập 1) có tính chất khái quát về văn nghiệp của VũTrọng Phụng, trong đó bà đã tỏ ra có lí khi nhấn mạnh thành tựu của nhà văntrên bình diện ngôn ngữ: “Ông là một trong những nhà văn góp phần đáng kể

vào việc hiện đại hoá văn xuôi quốc ngữ” [26,36]

Nguyễn Văn Phợng qua luận án Ngôn từ nghệ thuật của Vũ“ Trọng

Phụng trong phóng sự và tiểu thuyết ” không những đi vào khảo sát nhịp điệucâu văn mà còn chỉ ra và gọi tên đợc những lớp ngôn từ đặc biệt trong phóng

sự của Thiên H: ngôn từ giễu nhại, phản lãng mạn; ngôn từ dục tính và đặc tảthân xác; ngôn từ cờng điệu, phóng đại để huỷ diệt, triệt hạ; ngôn từ đối thoạicá thể hoá, độc thoại nội tâm và phức điệu

Nh vậy, điểm qua tình hình nghiên cứu phóng sự Vũ Trọng Phụng, ta cóthể thấy, đặc điểm phóng sự thực ra đã đợc nhiều tác giả có tâm huyết đề cập

đến từ lâu Tuy nhiên, chúng cha đợc nói đến một cách có hệ thống mà mỗi tácgiả thờng chỉ xoáy sâu vào một khía cạnh, một biểu hiện nhất định Và do đó,luận văn của chúng tôi đóng vai trò là một sự tập hợp, khẳng định thêm vềnhững cống hiến to lớn đã đợc công nhận của Vũ Trọng Phụng ở thể loạiphóng sự

3 Đối tợng và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đối tợng

Năm 1933, Vũ Trọng Phụng cho đăng Cạm bẫy ng“ ời ” trên tờ Nhật Tân

và gọi đó là thiên phóng sự tiểu thuyết Những năm tiếp sau, ông lần lợt cho ra

đời sáu thiên phóng sự:

Kỹ nghệ lấy Tây “ ” (1934)

“ Dân biểu và dân biểu” (1935)

Cơm thầy cơm cô “ ” (1936)

Vẽ nhọ bôi hề"“ (1936)

Một huyện ăn Tết “ “ (1936)

Lục sì“ ” (1937)

Nhng do hai tác phẩm: Dân biểu và dân biểu ; Vẽ nhọ bôi“ ” “ hề”không thật sự tiêu biểu cho phóng sự Vũ Trọng Phụng nên ở đề tài này, chúng tôi tạm

thời chỉ khảo sát đặc điểm nổi bật về nội dung và nghệ thuật của phóng sự Vũ

Trọng Phụng trong các tác phẩm còn lại Riêng Đời cạo giấy“ ” vì những lý do thuộc về văn bản nên chúng tôi sẽ bàn riêng vào một dịp khác

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Với đề tài này, chúng tôi có nhiệm vụ:

Xác định vai trò, vị trí của phóng sự Vũ Trọng Phụng trong bức tranh chung của phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945

Tìm hiểu nghệ thuật tiếp cận hiện thực trong phóng sự Vũ Trọng Phụng Tìm hiểu nghệ thuật trần thuật, ngôn từ trong phóng sự Vũ Trọng Phụng

4 Phơng pháp nghiên cứu

Để đạt đợc mục đích và giải quyết đợc những nhiệm vụ mà luận văn này

đặt ra, chúng tôi đã sử dụng các phơng pháp nghiên cứu:

Phơng pháp cấu trúc hệ thống

Phơng pháp phân tích tổng hợp

Phơng pháp thống kê

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Mục lục, Tài liệu tham khảo, nội dung

luận văn đợc triển khai trong ba chơng:

Chơng 1 Phóng sự Vũ Trọng Phụng trong bức tranh chung của thể loạiphóng sự trong văn học Việt Nam giai đoạn 1930-1945.

Chơng 2 Đặc điểm phóng sự Vũ Trọng Phụng nhìn từ góc độ tiếp cậnhiện thực

Chơng 3 Đặc điểm phóng sự Vũ Trọng Phụng nhìn từ góc độ phơngthức thể hiện

Chơng 1 Phóng sự Vũ Trọng Phụng trong bức tranh chung của phóng sự văn học Việt Nam giai đoạn 1930 -1945

1.1 Một số vấn đề lý luận của thể loại phóng sự

1.1.1 Giới thuyết khái niệm Ký “ ”

Trong đời sống văn học Việt Nam hiện đại, so với các thể loại nh tiểuthuyết, truyện ngắn, kịch, thơ thì ký là thể loại gây nhiều tranh cãi, bàn luậnnhất Các nhà nghiên cứu thờng tìm cách để trả lời những câu hỏi: Ký có phải

là văn học không? Những đặc điểm riêng của ký? Vấn đề thể ký và vấn đề vềngời thật việc thật? Thậm chí trong một thời gian dài, những vấn đề: h cấutrong thể ký, quan hệ giữa truyện và ký đã gây ra những luồng ý kiến hết sứctrái ngợc

Về khái niệm thể ký, hiện nay cơ bản chúng tôi thống nhất với cáchnhìn của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong

cuốn Từ điển thuật ngữ văn học“ ” Theo đó, ký đợc hiểu là “loại hình văn họctrung gian nằm giữa báo chí và văn học, gồm nhiều thể, chủ yếu là văn xuôi tự

sự nh bút kí, hồi kí, du kí, phóng sự, kí sự, nhật kí, tuỳ bút” [14,111], đối tợng nhận thức của thể kí thờng là “một trạng thái đạo đức –phong hoá xã hội” hay

“một trạng thái tồn tại của con ngời hoặc những vấn đề xã hội nóng bỏng”[14,111] Sự việc, con ngời trong tác phẩm ký phải xác thực, rõ ràng về lailịch Tác phẩm ký phải hội tụ hai yếu tố: sự thật đời sống và giá trị nghệ thuật.Ngời viết trình bày hiện trạng cuộc sống và đồng thời bộc lộ t tởng thẩm mĩcủa mình trớc hiện trạng ấy

Trên thế giới, ký có mặt từ rất sớm và ngày càng phát triển mạnh mẽ với

sự xuất hiện của nghề in và sự ra đời của thể loại báo chí ở Việt Nam, ký làmột trong những thể văn có mặt đầu tiên và có vai trò quan trọng Nhiều nhàvăn nớc ta trớc khi trở thành nhà tiểu thuyết, truyện ngắn đều đã thử sức mình

ở thể loại ký Những tác phẩm ký xuất sắc của Lê Hữu Trác, Phạm Đình Hổ,

Nguyễn Huy Tởng, Nguyễn Tuân, Tô Hoài, Chế Lan Viên là minh chứng hếtsức tiêu biểu cho sự quan tâm của các tác giả đối với thể loại này.

Ký là một thể loại văn học mang tính thời sự, phản ánh nhạy bén và linhhoạt cuộc sống Tác phẩm ký vừa có khả năng phơi bày hiện thực ở cái thế trựctiếp nhất, ở những nét sinh động và tơi nguyên nhất, đồng thời vẫn giữ đợctiếng nói tinh tế, sâu sắc của nghệ thuật Tuy nhiên cần thấy rằng giữa “ký văn

học và ký báo chí còn là một khoảng cách khá rõ ” [14,112] Phẩm chất và giá

trị văn học đợc xem là tiêu chuẩn để phân biệt giữa ký văn học và ký báo chí.Việc nhận ra sự khác nhau giữa hai thể loaị ký này là việc làm cần thiết giúpchúng ta hiểu rõ những đặc trng riêng của kí văn học và những ngời viết kýthấy đợc trách nhiệm của mình trong việc đa những tác phẩm ký báo chí trởthành ký văn học, có sức sống lâu bền trong lòng công chúng, độc giả

Đối với thể loại báo chí, ngoài các hình thức tin tức, bình luận, xã luận còn có các thể tài ghi chép tờng thuật, nhật ký phóng viên, th phóng viên, sổtay phóng viên, ký chân dung Những loại thể này đợc gọi chung là ký báo chí

Theo Hà Minh Đức, ký văn học có thể chia thành ba loại: ký tự sự(phóng sự, ký sự, hồi ký, truyện ký ); ký trữ tình (tuỳ bút, nhật ký ); kýchính luận (các dạng tiểu phẩm văn học, tạp văn, tạp kí ) Thực ra sự phânchia này chỉ nên hiểu một cách tơng đối bởi một tác phẩm ký đều có sự thâmnhập, kết hợp ở những mức độ khác nhau giữa ba thành phần tự sự, trữ tình vàchính luận

Có thể khẳng định, đối với nền văn học của mỗi dân tộc, sự có mặt của

ký đã góp phần làm cho nền văn học hài hòa, đa dạng màu sắc Ký không câuthúc ngời viết vào một phơng thức biểu hiện và cách diễn dạt duy nhất mà mở

rộng, khuyến khích nhiều hình thức, nhiều phong cách sáng tạo: “Có lối viết

chân thực, tình cảm nh nhật ký Nam Cao, tài hoa và giàu cảm xúc thơ nh bút

ký của Xuân Diệu, duyên dáng và tinh tờng trong quan sát và cảm nhận nh kýcủa Tô Hoài, cần cù chắt chiu và trân trọng với hiện thực khách quan nh kýcủa Bùi Hiển, sắc sảo và độc đáo trong cách nhìn ngắm cuộc đời, trong ngôn

từ biểu hiện nh ký của Nguyễn Tuân” [13,210-211] Trong các thể loại ký vănhọc, phóng sự là thể loại quan trọng, đợc nghiên cứu và tìm hiểu nhiều nhất

1.1.2 Xung quanh khái niệm phóng sự

1.1.2.1 Những quan niệm về thể loại phóng sự

Phóng sự ra đời đầu tiên với chức năng là phơng tiện truyền thông thoảmãn sự hiếu kì của con ngời về những câu chuyện, sự việc mới lạ Dần dần

phóng sự tiến một bớc dài hơn khi nó bỏ qua quan niệm giản đơn và ấu trĩ làphản ánh các tin tức và sự kiện để đề cập đến những vấn đề nóng hổi, có ý

nghĩa thời đại ( M “ ời ngày rung chuyển thế giới”của Giôn Rít; V “ ợt qua núi

Anpơ ” của Halibơttơn ; Viết d“ ới giá treo cổ” – Giulinet Phuxich ).

Theo tiếng Latinh, phóng sự là Reportage, có nghĩa là thông báo một tin

mới, một chuyến đi, một sự việc gì đó Song cho đến nay, khái niệm cụ thể vềphóng sự vẫn cha thống nhất và tồn tại nhiều quan điểm khác nhau Phóng sựvẫn và đang là thể loại hết sức trẻ trung, đang đợc tiếp tục hoàn thiện và pháttriển từng bớc

Ngời Pháp với bộ óc hài hớc, dí dỏm quan niệm rằng mỗi tác phẩmphóng sự là một cuộc điều tra đối với những con ngời, những số phận bí ẩn, kìlạ T duy logic và xác tín của ngời Đức hớng họ đến việc xem phóng sự đơnthuần chỉ là sự đa tin Còn với ngời Mĩ, những con ngời thực dụng lại luônquan tâm đến phóng sự là thể loại có thể mô tả, tờng thuật các cuộc họp NgờiTrung Quốc có cách nhìn về phóng sự hết sức rộng rãi với các từ: ký sự, thôngtấn, phỏng vấn ký, trát ký và báo cáo văn học Nhìn chung, ngày nay phóng sự

đợc nhìn nhận rất khác nhau nhng thờng tập trung vào hai xu hớng cơ bản:

Xu hớng thứ nhất cho rằng: Phóng sự là kể laị một câu chuyện có thậtmột cách ngắn gọn, chính xác Các chi tiết tập trung trả lời cho câu hỏi: Cáigì? Xảy ra ở đâu? Xảy ra nh thế nào? Có liên quan hoặc ảnh hởng đến ai? Tạisao lại xảy ra nh vậy?

Xu hớng thứ hai quan niệm: phóng sự là một thể loại báo chí tổng hợp,

kế thừa phong cách sáng tạo của tất cả các thể loại báo chí khác (tin, phỏngvấn, điều tra) và cả văn học Chính vì vậy, phóng sự vừa có khả năng phản ánhnhững sự việc và hiện tợng nổi bật của thời cuộc, lại vừa có khả năng đem đếncho công chúng những cảm xúc thẩm mĩ từ cái hay cái đẹp của cuộc sống, conngời cụ thể

ở nớc ta, phóng sự mới chỉ thực sự phát triển từ thập niên 30 nhng mauchóng đạt đợc những dấu ấn rực rỡ Các nhà nghiên cứu đã dày công khám pháthể loại này và đa ra khá nhiều quan niệm

Cuốn Từ điển tiếng Việt“ ”(Nhà xuất bản Khoa học xã hội) nhận định:

“Phóng sự là thể văn chú trọng diễn tả sự thật mà anh trông thấy và giải pháp

các vấn đề do sự thật ấy nêu ra” Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại“ ”

nhấn mạnh: “Những thiên phóng sự xứng với cái tên của nó đều có cái chức vụ

giúp cho ngời đời trong sự đào thải và cải cách Ngời viết phóng sự chân chính

bao giờ cũng là ngời bênh vực lẽ phải, bênh vực sự công bình” [25,505] Phơng

Lựu cho rằng: phóng sự là “loại ký phi cốt truyện theo lối kết cấu liên tởng”

Đặc điểm của thể loại ký này là sự chi phối mạnh mẽ của yếu tố chủ quan: trữtình và chính luận Hà Minh Đức cũng trình bày cách hiểu của mình khi sosánh sự tơng đồng và khác biệt giữa phóng sự và ký sự, để từ đó đi đến khẳng

định: “Phóng sự đòi hỏi tính thời sự trực tiếp Phóng sự đợc viết ra nhằm giải

đáp những vấn đề nào đó mà xã hội đang quan tâm” [13,229].

Nh vậy, mặc dù các nhà nghiên cứu đã nỗ lực trong việc xác định mộtkhái niệm phóng sự nhng thực tế cho đến nay chúng ta vẫn cha đạt đến sựthống nhất một cách hiểu Tạm thời, chúng tôi đồng tình với sự lí giải của Lê

Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn“

học ” Với các tác giả này, phóng sự đợc hiểu là “một thể thuộc loại hình kí”,

“nhằm làm sáng tỏ trớc công luận một sự kiện, một vấn đề có liên quan đếnhoạt động và số phận của một hoặc nhiều ngời và có ý nghĩa thời sự đối với

một địa phơng hay toàn xã hội” [14,171].

* Tính chân thực

Theo các tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học ,“ ” tính chân thực làkhái niệm để chỉ “phẩm chất tạo nên sức hấp dẫn, thuyết phục của văn học, thểhiện ở sự phù hợp sinh động giữa sự phản ánh của văn học với đối tợng của nó,

ở sự thống nhất giữa chân lí nghệ thuật và chân lí đời sống, giữa sự sáng tạo

nghệ thuật với tất yếu lịch sử” [14,232] Nh vậy, chúng ta có thể hiểu một tác

phẩm văn học chỉ đạt đến tính chân thực khi nó khám phá đợc những nét bảnchất, quy luật phát triển của cuộc sống con ngời

Tính chân thực cũng đợc xem là “sứ mệnh” của phóng sự Phóng sự cókhả năng tái hiện đời sống một cách có bề dày và chiều sâu với những“sự thật

xác thực, dồi dào và nóng hổi” (Phơng Lựu) Đến với phóng sự, ngời ta có thểnhận thức rõ cái cốt lõi của vấn đề mà tác giả đang trình bày với những mâuthuẫn phát sinh và cách giải quyết cụ thể tỉ mỉ Chính vì thế, một số ngời viếtphơng Tây đề ra sáu nguyên tắc: Cái gì đã xảy ra(what), xảy ra ở đâu( where),xảy ra bao giờ(when), xảy ra thế nào(which), xảy ra với ai (who), tại sao lạixảy ra (why) cho thể loại phóng sự nhằm hớng vào tìm hiểu tính xác thực của

đối tợng miêu tả Những quy định trên mang nhiều tính chất hình thức nhngcũng nhằm nói lên một yêu cầu của phóng sự, một thể kí trong báo chí và vănhọc là phải gắn với sự thật đời sống

Tính thời sự của phóng sự thờng đi liền với tính bức xúc của vấn đề.Phóng sự không chỉ là sự đa tin đơn thuần về các sự kiện mới, thế mạnh đặcbiệt của phóng sự là tập trung vào trọng điểm, những mấu chốt của vấn đề,

đồng thời trong một phạm vi nhất định đa ra những kiến giải, những phơng ántrả lời trớc các vấn đề hiện thực Từ sự đa tin một cách nhanh chóng, nhạy bén,phóng sự có khả năng đáp ứng đợc những bớc chuyển mình gấp gáp, những sựbiến đổi không ngừng của đời sống và phù hợp với nhu cầu nắm bắt thông tincủa công chúng

Cơm thầy cơm cô hay Kỹ nghệ lấy Tây của Thiên H Vũ Trọng Phụng

đều đợc xem là những tác phẩm mang đậm tính thời sự bởi những tác phẩm

đó đã làm sống dậy đợc những vấn đề nhức nhối, bức xúc trong xã hội thựcdân nửa phong kiến đơng thời: hình thức đĩ điếm ẩn nấp dới vỏ bọc là lấychồng Tây; cuộc đời bi thảm của những con ngời bỏ quê hơng đi kiếm ăn nơithành thị, thân phận không bằng loài vật, đang chết dần bên bờ vực của sự đóirách, khốn cùng

* Tính hấp dẫn

Phóng sự hấp dẫn ngời đọc không chỉ bởi nội dung phản ánh là nhữngvấn đề đang thu hút sự quan tâm của d luận mà còn bởi chúng sử dụng kết

cấu, ngôn ngữ, bút pháp hết sức đa dạng, sinh động Nhiều tác phẩm phóng sự

đã vận dụng nhiều hình thức kết cấu: kết cấu cốt truyện, kết cấu chơng hồi, kếtcấu đan xen, kết cấu đẳng lập, kết cấu theo trật tự thời gian tuyến tính với cácbiện pháp tu từ: so sánh, tơng phản, ẩn dụ, liên tởng, châm biếm, hài hớc

Giọng điệu đợc sử dụng trong mỗi tác phẩm cũng vô cùng phong phú:nghiêm túc, sôi nổi, lắng đọng, diễu cợt, châm biếm, xót xa thơng cảm, đầytinh thần trách nhiệm Qua cách sử dụng từ ngữ, cách tổ chức câu chữ, tác giả

có thể đề xuất, trình bày những ý kiến chủ quan mà vẫn không tạo cảm giác áp

đặt Chính điều này đã góp phần làm nên sức hấp dẫn của thể loại

* Phơng thức phản ánh cuộc sống bằng hình tợng thông qua

h cấu nghệ thuật

ở những tác phẩm cụ thể, những nghệ sĩ với cá tính sáng tạo riêng, ởnhững thể loại nghệ thuật và phơng pháp sáng tác không giống nhau thì h cấudiễn ra với những phạm vi và hình thức khác nhau Tuy nhiên,chúng ta phảikhẳng định rằng với lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật thì h cấu bao giờ cũng là

hoạt động cơ bản, không thể thiếu, nh Gorki đã nói: “Không có h cấu thì không thể và cũng không tồn tại đợc tính nghệ thuật”.

Đối với thể loại phóng sự, mặc dù tôn trọng tính xác thực của đối tợngmiêu tả là một nguyên tắc bắt buộc nhng bên cạnh đó vẫn cho phép ngời viếtvận dụng biện pháp nghệ thuật h cấu trong quá trình sáng tạo tác phẩm

H cấu nghệ thuật là sự vận dụng khả năng tởng tởng để sắp xếp lại hiệnthực, là hoạt động tổ chức, kết tinh, kinh nghiệm đời sống nhằm xây dựng nênnhững hình tợng mới có ý nghĩa điển hình Những“sinh mệnh” mới này có ýnghĩa khái quát rộng rãi, biểu hiện sâu sắc chân lí cuộc đời và đồng thời bộc lộmạnh mẽ cá tính sáng tạo, dấu ấn cá nhân của mỗi tác giả H cấu không hềmâu thuẫn với tính chân thực của tác phẩm Đó không phải là sự tởng tợng chủquan thoát li đời sống, đợc dùng một cách tuỳ tiện, thái quá, làm ảnh hởng tớitính xác thực của nội dung mà trái lại nó phải làm tăng thêm ý nghĩa xã hội vàgiá trị nghệ thuật cho tác phẩm

Nh vậy, h cấu trong phóng sự hoàn toàn không phải là sự bịa đặt hay sựthêm thắt vô căn cứ Nó là quá trình lựa chọn và sắp xếp các tài liệu, chi tiết,

sự kiện mà tác giả đã có trong tay Và trong một chừng mực nhất định nào đó,nhà văn sáng tạo thêm những chi tiết và hình ảnh mới với mục đích trình bày

hiện thực một cách chân thực hơn, đúng với bản chất hơn và nh vậy, phóng sựcũng trở nên sinh động và hấp dẫn hơn.

* Sự xuất hiện của cái tôi trần thuật giàu cảm xúc và lí trí

Trong phóng sự,“cái tôi trần thuật”đợc thể hiện một cách sinh động và

có cá tính Cái tôi ấy vừa là nhân chứng khách quan, đồng thời là ngời thẩm

định, ngời trình bày, lý giải và kết nối các sự kiện đợc tác phẩm đề cập tới

Cái tôi trần thuật trong phóng sự nghệ thuật khác với cái tôi trần thuậttrong phóng sự thông tấn ở báo chí, do chịu sự chi phối của thông tin thời sự,thông tin xác thực nên tác giả thờng hạn chế bộc lộ trực tiếp cảm xúc và suynghĩ của bản thân Trong phóng sự nghệ thuật, cái tôi trần thuật luôn luôn cóthiên hớng bộc lộ rõ tính khuynh hớng, thể hiện những nghĩ suy, rung độngtrong quá trình tiếp cận hiện thực Cái tôi này có khi xuất hiện trực tiếp với đại

từ nhân xng ngôi thứ nhất “tôi”, có khi ẩn mình trong sự kiện để dẫn dắt câu

chuyện mà mình “mắt thấy tai nghe”

Nh vậy, có thể thấy dù xuất hiện ở hình thức nào: trực tiếp hay gián tiếpthì điều quan trọng nhất mà cái tôi trần thuật hớng đến chính là phải bộc lộ đ-

ợc chính kiến của cá nhân mình, giúp con ngời khắc phục những trở ngại trêncon đờng đi, tống tiễn cái xấu vào quá khứ, khẳng định cái đẹp, vun đắp chocái mới, cái tiến bộ đơm hoa kết trái Đó cũng chính là giá trị nhân văn mà mỗiphóng sự mong muốn đạt tới

1.2 Bức tranh chung của phóng sự văn học Việt Nam giai đoạn

ở Việt Nam, cũng có nhiều ý kiến khác nhau khi nhận định về thời

điểm xuất hiện của thể loại phóng sự Giáo trình nghiệp vụ báo“ chí”(Tập

2,Tr-ờng tuyên huấn Trung ơng I, Hà Nội) khẳng định: phóng sự bắt đầu manh nha

từ những tác phẩm có tính chất ngời thực, việc thực nh Hoàng Lê Nhất Thống“

chí”của Ngô Gia Văn Phái hay Tạ Ngọc Tấn trong Tác phẩm báo chí“ ” thì lại

có một cái nhìn cha thật toàn diện khi nhấn mạnh “phóng sự xuất hiện cùngvới sự xuất hiện của báo chí”[ 33,45-46]

Nhìn lại hành trình “nảy mầm” và “kết trái” của thể loại tân kì và non

trẻ này, chúng ta có thể thấy rằng, phóng sự ra đời do sự chi phối của rất nhiềuyếu tố, trong đó có những yếu tố chủ quan (là thể văn duy nhất lúc bấy giờ cókhả năng đi sâu vào hiện thực, phản ánh kịp thời, sắc sảo thái độ nhà văn) vàcả những nhân tố khách quan (sự tác động của đời sống kinh tế, chính trị, vănhoá thời hiện đại cùng sự phát triển nhanh chóng, rầm rộ của báo chí giai

còn thực chất mọi quyền lực đều nằm trong tay “mẫu quốc” Trên lĩnh vực văn

hoá, bên cạnh việc thi hành chính sách ngu dân, chúng còn hết sức nham hiểmkhi lôi cuốn thế hệ trẻ vào nhiều phong trào: Âu hoá, vui vẻ trẻ trung, đua xe

đạp, tổ chức thi sắc đẹp nhằm ru ngủ, đánh lạc hớng, khiến họ lãng quên cáinhục mất nớc Biết bao tệ nạn xã hội nh một trận cuồng phong dữ dội thổi đến,làm băng hoại đạo đức con ngời Bao nhiêu lề thói, bao nhiêu nề nếp đã bị lôicuốn theo Mặt khác, về quân sự và chính trị, chúng không ngừng chĩa mũinhọn vào Đảng Cộng sản và phong trào cách mạng Nhiều phong trào cáchmạng nổ ra: Xô viết Nghệ –Tĩnh; khởi nghĩa Bắc Sơn; khởi nghĩa Nam Kì nh-

ng bị chúng tìm mọi cách dập tắt Cuộc khủng hoảng kinh tế 1929-1933 vànhững cuộc khủng bố cách mạng của bọn đế quốc, sự bất công của xã hội đã

đẩy ngời dân vào tình cảnh bi thảm

Cả xã hội ở trong tình trạng bi đát, đảo điên với bao sự kiện nhố nhăng,lộn sòng, ngày càng bộc lộ những ung nhọt đang tấy lên trầm trọng, không thểnào che dấu đợc Con ngời sống dới bầu không khí ngột ngạt đó lâm vào tâmtrạng hoang mang cực độ Cha bao giờ họ cảm thấy mất phơng hớng đến thế.Cuộc đời với mọi ngời lúc này trở thành một “trò chơi quái đản bất tận của tạohoá với bao ái, ố, hỷ, nộ khi thì hích vào chị này một cái khi thì cù vào náchanh kia, khi thì đá mông bác nọ, rồi thì lên voi xuống chó”[40,61-62] Ngoảnh

đầu nhìn khắp nơi, đâu đâu cũng là những chuyện ngang trái, đâu đâu cũng là

bi kịch: bi kịch tràn từ nơi này sang nơi khác, bi kịch ở trong mỗi cá nhân, gia

đình và bao trùm cả xã hội

Sống trong những tháng ngày với biết bao sự kiện sôi sục, nóng bỏngkhiến con ngời hiện đại không những không thể dửng dng mà trái lại càng

ngày càng khao khát có thể “ôm trọn” hiện thực ấy một cách kịp thời và chính

xác nhất Các nhà văn, nhà báo tìm đến nhiều thể loại nh: thơ, kịch, tiểu thuyếtnhng các thể loại ấy cũng không thể đáp ứng đợc những nhu cầu cấp bách ấycủa con ngời bởi khả năng thông tin thời sự của chúng là rất hạn chế Lúc này,chỉ có phóng sự là thể loại duy nhất có thể bù đắp đợc những phẩm chất mànhững thể loại khác đang thiếu hụt Nét độc đáo ở phóng sự chính là khả năngphản ánh ngời thật việc thật và đặc biệt là vô cùng nhạy bén, tiên phong trongviệc phơi bày những mặt trái, những tệ nạn, tạo ra đợc môi trờng d luận xã hộirộng rãi và kịp thời mà không phải thể loại nào cũng có đợc

Nh vậy, xã hội Việt Nam những năm đầu thập kỷ 30 đã thực sự là mảnh

đất phì nhiêu cho thể phóng sự phát triển và nó đã mau chóng trở thành thể văn

“mũi nhọn” trong việc “khía” vào các vấn đề nóng bỏng và nhạy cảm của đờisống xã hội lúc bấy giờ Sự “trình làng” của một loạt những thiên phóng sự

thời kì này: Đêm sông“ Hơng”- Tam Lang; Trọng Lang với Làm dân , Hà“ ” “

Nội lầm than” Nguyễn Tuân viết Ngọn đèn dầu lạc“ ” đặc biệt ông vua“

phóng sự đất Bắc ” giới thiệu với công chúng bảy tác phẩm hết sức xuất sắc

(Cạm bẫy ngời, Kĩ nghệ lấy Tây; Lục sì, Một huyện ăn tết, Dân biểu và dân biểu, Vẽ nhọ bôi hề, Cơm thầy cơm cô) có thể khẳng định là kết quả vô cùng

tất yếu, thoả mãn sự chờ đợi bấy lâu của những độc giả giành nhiều sự quantâm và thiện cảm cho thể loại này

1.2.1.2 Sự phát triển mạnh mẽ của báo chí giai đoạn 1930-1945

Bên cạnh sự đổi thay về chính trị, xã hội và những biến đổi trong đờisống kinh tế thì thành tựu của phóng sự 30-45 còn đợc nhìn nhận nh là kết quảcủa sự phát triển vũ bão của báo chí, đợc xem là môi trờng xã hội rộng lớn, lànhu cầu thiết yếu của đời sống tinh thần văn học nửa đầu thế kỉ

Theo nhiều nhà nghiên cứu cho biết từ cuối thế kỷ XIX cho đến đầu thế

kỷ XX, ở nớc ta đã xuất hiện rất nhiều nhà in: Tân Dân, Hàn Thuyên, Minh

Đức Những xởng in này đã thay thế lối in ấn thô sơ, thủ công xa xa và nó

đ-ợc xem là “bệ phóng” cho văn học và báo chí “cất cánh” Trần Đăng Thao

trong luận án của mình đã thống kê chính xác về số lợng báo chí có mặt trongthời kì Mặt trận dân chủ Đông Dơng:

Năm 1937 đã phát hành 110 nhật báo, 159 kỷ yếu và tạp chí Năm 1938: 128 tờ nhật báo và 160 kỷ yếu, tạp chí

Năm 1939: 128 tờ nhật báo còn kỷ yếu và tạp chí lên đến 170 tờ

Với sự hùng mạnh ấy, báo chí trở thành nơi để các nhà thơ, nhà vănthoả sức thể hiện tài năng, bản lĩnh của mình Nó thực sự là lực lợng chuyểntải thông tin mạnh mẽ, có tác động to lớn đến đời sống tinh thần xã hội.Từ

đây, nhiều thể loại văn học – báo chí nhanh chóng có mặt và không ngừngphát triển: ký sự, hồi ký, nhật ký, tuỳ bút và đặc biệt là thể loại phóng sự Nhvậy, phóng sự của những năm ba mơi của thế kỉ này vừa là kết quả của mộtthời đại văn học rực rỡ với những cuộc cách mạng và cách tân lớn, vừa đợcxem là thành tựu của một nền báo chí non trẻ nhng lại có tốc độ phát triểnkhác thờng tạo nên những kì biến trong đời sống xã hội

Mặt khác, chúng ta cũng biết rằng bất kì tác phẩm phóng sự nào cũng

đ-ợc viết ra từ một tác giả nhất định Mỗi nhà văn khi sáng tạo đều muốn gửigắm vào “đứa con tinh thần” của mình những ẩn ức, chiêm nghiệm về cuộcsống Nếu chúng ta quan niệm rằng phóng sự những năm 1930-1945 tìm thấy

hai yếu tố để “đơm hoa kết trái” là hiện thực sôi động, bức xúc lúc bấy giờ và

sự khởi sắc mạnh mẽ của nền báo chí hiện đại thì vô tình chúng ta đã lãngquên đi tấm lòng của một lớp ngời cầm bút có tài, tâm huyết với vận mệnh dântộc Đã có rất nhiều nhà văn, nhà báo, giàu tình thơng với những ngời cùngkhổ và cũng tràn đầy sự căm thù với bộ mặt tàn bạo của lũ cớp nớc, bọn tay sai

đã tìm đến thể loại phóng sự để bày tỏ suy t, trăn trở của mình trớc thời cuộc

Sự nỗ lực của Hoàng Tích Chu, Đỗ Văn - những ngời đã từng đi học tại Nhật

và Pháp - với việc du nhập vào Việt Nam các thể loại báo mang phong cáchhiện đại châu âu, trong đó có phóng sự, có thể xem là thí dụ hết sức điểnhình

Lịch sử mời lăm năm (1930-1945) đã ghi lại dấu son chói lọi về sự khởisắc của thể phóng sự Việt Nam Đó không chỉ là sự phát triển về số lợng màcao hơn là sự thăng hoa về chất lợng tác phẩm với khả năng phản ánh hiệnthực sâu rộng, nhạy bén diện mạo đời sống Sự xuất hiện của phóng sự khôngnhững do các biến động của lịch sử thúc đẩy mà còn bởi có sự tham gia nhiệtthành của nhiều nhà văn vào lĩnh vực báo chí Nó đã góp phần thoả mãn nhu

cầu thẩm mĩ của một lớp công chúng cảm thấy không còn hào hứng với tiểuthuyết lãng mạn đơng thời, mà đang trông đợi ở phóng sự với những u thế nổibật trong việc mô tả những biến chuyển của cuộc sống hiện thực.

1.2.2 Đôi nét về phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945

Năm 1932, phóng sự Tôi kéo xe của Tam Lang Vũ Đình Chí đợc đăng

ở tạp chí Đông Tây, đánh dấu sự ra mắt của thể loại này trong đời sống vănhọc nớc nhà Từ đó đến nay, với khoảng thời gian hơn bảy mơi năm nhngphóng sự đã có những bớc tiến dài, ngày càng đáp ứng đợc những yêu cầu củacuộc sống hiện đại Có nhà nghiên cứu đã phân chia ba giai đoạn phát triểncủa thể loại phóng sự :1930-1945; 1945 đến những năm 80 của thế kỷ XX; vàgiai đoạn từ những năm 86 đến nay ở mỗi thời kì, phóng sự có những bớc tiếntriển với những quy mô và tốc độ khác nhau, trong đó những năm từ 1930 đến

1945 vẫn đợc xem là “thời đại hoàng kim ” của thể loại này ở cả hai mặt nội

dung và hình thức biểu hiện

* Nội dung của phóng sự 1930-1945

ở mỗi thời kì lịch sử, do sự chi phối của nhân tố thời đại khác nhau nênvăn học ở thời kì đó cũng hớng đến những vấn đề không giống nhau Phóng sự1930-1945 ra đời trong giai đoạn đất nớc có nhiều biến cố trọng đại, phức tạpnên về cơ bản, những tác phẩm phóng sự u tú đã tái hiện đợc chân thực khôngkhí xã hội lúc bấy giờ Qua các văn bản phóng sự còn lu giữ cho đến hôm nay,ngời đọc có thể thấy nổi lên những mảng đề tài chính thu hút sự quan tâm của

các hầu hết các nhà văn: đề tài viết về cảnh khốn cùng ở chốn làng quê (Làm

dân – Trọng Lang, Một huyện ăn tết –Vũ Trọng Phụng, Cờng hào –

Nguyễn Đình Lạp, Việc làng –Ngô Tất Tố ); về cuộc sống ngòi dân ở môi trờng thành thị (Cạm bẫy ngời, Cơm thầy cơm cô, Lục sì - Vũ Trọng Phụng,

Tôi kéo xe của Tam Lang, Nguyễn Đình Lạp với Thanh niên truỵ lạc ) Bên

cạnh hai đề tài kể trên, các tác giả cũng đã hớng sự chú ý của mình đến nhữngnhà tù với biết bao số phận hàng ngày đang chịu cảnh tra tấn, đối xử giã man

của bọn thực dân: Ngục Kon Tum của Lê Văn Hiến, Đảo Côn Lôn của Nguyễn

Đức Chính, Khám Lớn Sài Gòn của Phan Văn Hùm

Đề cập đến nội dung phóng sự giai đoạn 1930-1945, chúng tôi không

có tham vọng đi vào phân tích một cách cụ thể, tỉ mỉ mà chỉ mong muốn thôngqua những tác phẩm đã kể trên, có thể khái quát về các vấn đề bao trùm, nổibật nhất mà những phóng sự ở giai đoạn đầu này hớng tới

Thứ nhất, trong những mảng đề tài kể trên, thì những tác phẩm viết vềcuộc sống sinh hoạt ở đô thị chiếm số lợng nhiều hơn cả Chúng ta cũng biếtrằng, trong cuộc khai phá thuộc địa của thực dân Pháp vào nớc ta thì thành thị

là nơi diễn ra những thay đổi một cách nhanh chóng và sâu rộng nhất Đâycũng là nơi các nhà văn đợc tận mắt chứng kiến những tội ác của bọn thực dânphong kiến cho nên, họ đã dành nhiều tâm huyết để miêu tả cuộc sống ở đôthành là điều chúng ta có thể lí giải đợc

Thứ hai, chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy, cho dù viết về đề tài nào(thành thị hay nông thôn), miêu tả sự khốn khó của ngời dân ở phơng diện nào(phải gánh lên vai những hủ tục nặng nề, rơi vào các tệ nạn xã hội hay chịucảnh tù đày) thì mục đích mà các nhà phóng sự muốn đem đến cho ngời đọcchính là sự tố cáo bộ mặt tàn bạo, dã man của bọn thực dân Pháp Đồng thờithông qua đó, độc giả đồng cảm hơn với những gì mà ngời dân phải chịu đựng

và có sự hiểu biết chân xác, trung thực về cuộc sống, xã hội đơng thời

Cuối cùng, đọc các phóng sự giai đoạn này, ngời đọc có thể thấy rõ giátrị của chúng không chỉ dùng lại ở sự mô tả, phản ánh mà quan trọng hơn, một

số phóng sự đã đi sâu truy tìm nguyên nhân của các tệ nạn, các vấn đề nổi cộmtrong xã hội Chính những điều này đã làm cho các phóng sự có sức sống trờng

tồn (Phóng sự Lục sì của Thiên H Vũ Trọng Phụng lí giải nguyên nhân khiến nhiều thiếu nữ trở thành gái mại dâm là do: “Sự khao khát về học hành, sức

cám dỗ của những nghề nghiệp mới đã đa dắt số đông thiếu niên đến nơi phồnhoa đô hội để thoát khỏi những luân lí của gia đình, sự say sa cách làm giàu dễdàng, dễ hởng thụ mọi cách ăn chơi của thành phố Tây, sự vô cai quản của bốmẹ”) Tuy nhiên, nh rất nhiều nhà văn hiện thực phê phán đơng thời, hầu hếtcác nhà phóng sự cha chỉ ra cho ngời cần lao con đờng đấu tranh để tự giảiphóng nhng thông qua việc miêu tả thực trạng và thái độ đứng về phía ngời lao

động, các tác giả đã dựng lên đợc bức tranh xã hội sống động, đầy sức tố cáo

Nó có ý nghĩa cảnh tỉnh xã hội và cảnh tỉnh lơng tri của con ngời

* Nghệ thuật phóng sự giai đoạn 1930 - 1945

Lê Dục Tú khi khái quát những thành tựu của phóng sự giai đoạn

1930-1945 đã có lí khi khẳng định rằng: ngoài những đóng góp về mặt nội dung xãhội, điều làm cho phóng sự Việt Nam 1930- 1945 có sức hấp dẫn mãnh liệtchính là ở nghệ thuật viết phóng sự Tiếp đó, tác giả đã đi vào phân tích cụ thểnhững thành tựu trên phơng diện này mà phóng sự đã đạt đợc Theo cách nhìn

của Lê Dục Tú, chúng chủ yếu thể hiện trên những khía cạnh: nghệ thuật tiếpcận và phản ánh hiện thực; sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất báo chí và chấttiểu thuyết; nghệ thuật châm biếm và sử dụng ngôn ngữ

ở nghệ thuật tiếp cận và phản ánh hiện thực, Lê Dục Tú đi sâu tìm hiểunhững biểu hiện cụ thể nh: sự xuất hiện của tác giả với t cách là ngời chứngkiến và nhập cuộc, hay việc các nhà phóng sự luôn có ý thức đa vào văn phẩmcác số liệu, dẫn chứng cụ thể Bên cạnh đó, tác giả còn đi vào khảo sát sự đadạng trong phơng thức phản ánh hiện thực ở các nhà phóng sự tiêu biểu nhNgô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng để đi đến khẳng định: chính điều này đã làmnên nét đặc sắc cho mỗi tác giả phóng sự nói riêng và “nét độc đáo của phóng

sự Việt Nam 1932-1945” nói chung

Khi đi vào khám phá hai yếu tố: sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất báochí với chất tiểu thuyết và bút pháp châm biếm, tài năng sử dụng ngôn ngữ,tiêu biểu cho những đặc sắc trong nghệ thuật viết phóng sự của các tác giảphóng sự 30-45, Lê Dục Tú cũng đã có sự miêu tả hết sức kĩ lỡng cùng vớinhững dẫn chứng xác thực, thuyết phục

Qua nhận định của Lê Dục Tú về những đặc sắc nghệ thuật của phóng

sự 30-45, chúng ta có thể thấy rằng đó là ý kiến xác đáng, tin cậy Bất kì mộtnhà nghiên cứu nào khi tìm hiểu những thành tựu nghệ thuật của phóng sự thìkhông thể không biết đến sự thành công của các tác giả trên các phơng diện đã

đợc chúng tôi đề cập ở trên: cách thức tiếp cận hiện thực; sự hoà trộn, đan xengiữa tiểu thuyết và phóng sự; nghệ thuật trào phúng và sự tài hoa trong điềukhiển, tổ chức, sắp xếp câu chữ Tuy nhiên, ngoài những dấu ấn đó, chúng tôicho rằng các tác giả giai đoạn này tạo đợc sức lôi cuốn mạnh mẽ đối với bạn

đọc còn bởi họ đã xây dựng đợc nhiều “tình huống” bất ngờ, hấp dẫn Chính

điều này khiến độc giả dờng nh bị “thôi miên” vào mỗi phóng sự Vũ Trọng

Phụng là một trong những nhà phóng sự luôn có ý thức xây dựng trong tácphẩm của mình những tình huống nh vậy Đọc các thiên phóng sự của ông,chúng ta thấy xuất hiện nhiều tình huống khác nhau: tình huống ngẫu nhiên,tình huống ngợc đời, tình huống cãi lộn Khi miêu tả nhiều tình huống đa

dạng, phong phú nh vậy thì cái đích mà “ông vua phóng sự đất Bắc” muốn

h-ớng đến là giúp ngời đọc nhận ra cái mặt trái nhố nhăng, đen tối, đồi bại củaxã hội đơng thời, nhận ra bức tranh muôn màu của cuộc sống Cuộc sống vớibiết bao biến đổi, thử thách là nguyên nhân dẫn con ngời rơi vào những tình

thế oái oăm, khôn lờng Khi con ngời nhận ra, trải nghiệm thông qua nhữngtình huống phức tạp đó, tâm hồn con ngời sẽ đợc nâng cao về chất, vợt quanhững nhỏ nhặt tầm thờng, để vơn tới cái đích cuối cùng là chân, thiện, mỹ.

Nh thế lúc này, nghệ thuật không còn chỉ là một tín hiệu hình thức đơn thuần

mà nó đã hoà quyện, xuyên thấm vào nội dung, không thể tách bạch Và ngờinghệ sĩ nào tạo nên đựơc một tác phẩm có ý nghĩa sâu sắc về nội dung và sựhấp dẫn về mặt hình thức thì tác phẩm đó sẽ trờng tồn với thời gian và bạn đọc

ở thể loại phóng sự những năm 30-45, đã có rất nhiều tác giả tạo đợcchỗ đứng vững chắc trong lòng độc giả Vũ Trọng Phụng là một đại diện Việctìm hiểu quá trình sáng tạo cũng nh quan niệm nghệ thuật của ông trong thểloại phóng sự không những giúp chúng ta có sự hiểu biết khái quát, toàn diệnhơn về văn nghiệp của Thiên H mà còn lí giải đợc nguyên nhân vì sao trongmột thời gian trớc đây, Vũ Trọng Phụng lại trở thành tâm điểm chú ý củanhiều nhà nghiên cứu và ngời đọc đến nhờng vậy

1.3 Vũ Trọng Phụng, ông vua phóng sự đất Bắc“ ”

Có ai đó đã từng nói rất có lí rằng: ngời đọc chỉ ủng hộ và tạo nên sốphận tốt đẹp cho những tác phẩm chân chính một khi những tác phẩm ấy đềcập đến hiện thực đời sống đích thực của họ, nói về họ và vì họ Điều đó quảthực rất đúng với sự nghiệp văn chơng của Vũ Trọng Phụng Mặc dù các tácphẩm của ông từng gây nên những cuộc bút chiến với những ý kiến trái ngợcnhng “cho đến hôm nay, sau bao chìm nổi Vũ Trọng Phụng vẫn sống bằng

trang viết của ông”(Lu Trọng L), bởi văn chơng đích thực, văn chơng lấy con

ngời là cứu cánh thì không có uy lực nào có thể vùi dập đợc

Đứng trong hàng ngũ những ngời viết phóng sự tiên phong, Vũ TrọngPhụng không chỉ để lại cho đời sau những tác phẩm có giá trị mà ông cònthẳng thắn bày tỏ quan niệm sáng tác của mình thông qua những bài báo trả

lời trong các cuộc tranh luận (Chung quanh thiên phóng sự Lục xì; Để đáp lời

báo Ngày nay ), qua việc xây dựng hai cuộc đối thoại giữa Vũ Trọng Phụng

với Lê Tràng Kiều, Nguyễn Công Hoan (Cơm thầy cơm cô) hay từ những trang viết hồi tởng lại những kỉ niệm, ấn tợng khó phai trong đời văn của mình (Một

hành vi bất lơng trong nghề phóng sự ).

Với Vũ Trọng Phụng, một tác phẩm phóng sự đích thực không thể hớng

đến những gì cao xa, huyền ảo, thơ mộng mà phải đi vào phanh phui nhữngcăn bệnh trầm kha của xã hội, những đói rét, bệnh tật và bất công của loài ng-

ời Tụng ca xuôi chiều, tô hồng hiện thực “lấy lụa là, gấm vóc phủ lên trên”[28,133] không phải là nhiệm vụ của phóng sự mà trái lại ông yêu cầu “phải

mổ nó ra, mặc lòng nó bẩn, nó khó chịu cho khứu quan” [27,133] Chỉ có nhvậy, mỗi phóng sự mới trở thành thông điệp, mới có sức rung động hàng triệutâm hồn và trên hết mới có khả năng giúp con ngời nhận thức đợc thảm cảnhkhiến họ ghê sợ mà tìm cách thoát khỏi nó, nhằm vơn tới những điều côngbằng, lơng thiện Nh vậy, mục đích cao cả của phóng sự không chỉ dừng lại ởviệc “phô” ra những “ô uế”, “xấu xa” của cuộc đời mà quan trọng hơn là giúp

con ngời “chạy chữa” đợc những căn bệnh của mình Phóng sự phải phản

ánh“những sự thật ở đời”, phải kiến giải đợc những vấn đề của hiện thực đời sống chứ không thể “ru ngủ” độc giả bằng “những danh từ bóng bẩy văn hoa” hay “những danh từ điêu trá của văn chơng” [27,133] đợc Bởi thế cho nên trong bài Để đáp lại báo Ngày nay: Dâm hay là không dâm?, Vũ Trọng Phụng

đã khẳng định: “Lạc quan đợc, cho đời là vui, là không cần cải cách, cho là cái

xã hội chó đểu này là hay ho tốt đẹp rồi ngồi mà đánh phấn bôi môi hình quảtim để đi đua ngựa, chợ phiên, khiêu vũ, theo ý tôi thế là giả dối, là bị mình lừamình và di hoạ cho đời, nếu không là vô liêm sỉ một cách thành thực”.[27,145]

Bên cạnh đó, theo nhà văn Vũ Trọng Phụng mỗi thiên phóng sự còn phải

có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa phẩm chất nghệ thuật và tính khoa học Nhvậy, khi một phóng sự đợc hoàn tất và đến với công chúng bạn đọc, nó khôngchỉ có khả năng khơi dậy hứng thú thẩm mỹ trong độc giả mà còn có tráchnhiệm giúp họ có những hiểu biết về các kiến thức khoa học bởi theo VũTrọng Phụng “Thế kỉ này phải trọng khoa học,trọng sự thật, mặc dầu có khi nó

uế tạp, gớm ghiếc ” [27,134] Quả thực, nhiều phóng sự của Thiên H có thể xem là “mẫu mực về văn chơng phục vụ xã hội và khoa học” [30,7] Chúng đã

đem đến cho ngời đọc những sự thấu hiểu khá phong phú về giới tính con ngờihay kiến thức về các bộ môn nh tâm lí học, sinh học Bởi thế, dễ hiểu vì sao

khi đọc Lục sì, Hoàng Thiếu Sơn đã khẳng định: “Cuốn phóng sự này nên đọc

nh một cuốn sách khoa học hơn là một cuốn văn chơng Nói nh thế khôngphải là gạt nó ra khỏi di sản văn học của dân tộc mà để tự hào đúng mức là tacũng có một tác phẩm văn chơng khoa học chứ không phải chỉ toàn là sáchvăn chơng” [30,7]

Nhng muốn làm đợc những điều đó, theo Vũ Trọng Phụng, nhà phóng sự

trớc tiên phải dũng cảm“nói sự thật cho mọi ngời biết”, bởi đó là “bổn phận”

của họ “chứ không phải lo sợ rằng cái việc làm phận sự ấy lợi hại cho ai”[27,132] Chỉ có thể tạo nên giá trị tác phẩm, một khi nghệ sĩ sống hết mình,biết suy nghĩ và trăn trở với những nỗi đau của thân phận con ngời, biết khơilên từ cuộc sống những vấn đề mà nhiều ngời không nhìn thấy, biết góp phầnkiến giải những hiện tợng xã hội bằng toàn bộ nhận thức, tình cảm, niềm tin

và ý chí của mình Bên cạnh đó, ngời nghệ sĩ cũng cần phải có những tố chất

đặc trng cho công việc: trung thực với những điều mình gửi gắm, thành thựcvới chính trái tim, con ngời mình là một thông điệp mà Thiên H muốn nhắnnhủ đến tất cả những ai muốn bớc chân vào lĩnh vực phóng sự Nếu không tuân

thủ đợc phơng châm ấy, cũng có nghĩa họ đã có “một hành vi bất lơng”, sẽ có

lúc hối hận, cắn rứt lơng tâm và quan trọng hơn những gì họ viết sẽ mãi chỉ lànhững con chữ lặng im, vô hồn trên trang giấy, mà không hề có sức sống nội

tại trong lòng mỗi độc giả (Một hành vi bất lơng trong nghề phóng sự điều

h-Dõi theo hành trình sáng tạo của Vũ Trọng Phụng ở thể loại phóng sự,chúng ta thấy những sáng tác của ông hoàn toàn phù hợp với tuyên ngôn nghệthuật mà ông đã khẳng định

Từ những tác phẩm phóng sự đầu tay nh Cạm bẫy ngời, Kĩ nghệ lấy

Tây cho đến những phóng sự sau này: Cơm thầy cơm cô, Lục sì kẻ tinh quái“

họ Vũ ” (Nguyễn Phợng) luôn khẳng định một lối đi duy nhất mà mình đã lựachọn là lấy con ngời làm trung tâm cho sự khám phá về hiện thực Tuy nhiên,từng thời kì, quan niệm của Vũ Trọng Phụng có những biến chuyển và thay

đổi không giống nhau

Bớc chân vào làng phóng sự với hai tác phẩm đầu tiên là Cạm bẫy ngời

và Kĩ nghệ lấy Tây ,Vũ Trọng Phụng đã chứng tỏ một ngòi bút hiện thực hết

sức già dặn Thông qua việc miêu tả thế giới cờ bạc bịp và cuộc đời của nhữngngời đàn bà lấy chồng Tây, ông không chỉ cho ngời đọc thấy rõ bức tranhnhem nhuốc và hỗn tạp của cuộc sống thành thị Việt Nam đơng thời mà quantrọng hơn, ông đã động chạm tới những vấn đề có tính quy luật, tính đơng đại:quy luật về sự biến chất của con ngời trong xã hội thực dân phong kiến, quyluật về sức “công phá” của đồng tiền Tuy nhiên, thời kì này Vũ Trọng Phụngcũng đã bộc lộ những mặt hạn chế không tránh khỏi Đối tợng mà ông quantâm vẫn còn hạn hẹp trong những ngời dân nghèo và bọn lu manh thành thị.Nhà văn kịch liệt phản kháng sự bất công, sự phi lí diễn ra trong cuộc đời nhngcha nhận ra đợc bộ mặt đích thực của kẻ đã gây ra bao nỗi thống khổ, vô nghĩa

đó

T tởng, nhận thức của Thiên H đã trở nên sâu sắc hơn trong giai đoạn từcuối năm 1935 cho đến năm 1936 khi ông dồn tâm huyết để sáng tác nên

những thiên phóng sự nổi tiếng: Cơm thầy cơm cô, Lục sì, Một huyện ăn

tết Các tác phẩm phản ánh hiện thực có bề dày và tinh thần phê phán đối với

tính chất bất công của xã hội cũng quyết liệt hơn gấp bội, đúng nh Nguyễn

Đăng Mạnh đã nhận định: “Đánh giá tổng quan sáng tác của Vũ Trọng Phụng

giai đoạn này, thấy tính chiến đấu đợc nâng cao rõ rệt, nội dung phản ánhtrúng hơn những mâu thuẫn cơ bản của xã hội và những vấn đề có ý nghĩa thời

sự chính trị nóng hổi Giá trị chủ yếu của tác phẩm tất nhiên vẫn là giá trị phêphán, phủ định” [23,38]

Cùng với một vài đồng nghiệp khác, Vũ Trọng Phụng đã nhiệt tình, hồhởi bớc chân vào“làng”phóng sự và đã thực sự ghi đợc dấu ấn riêng của mình.Các tác phẩm của Thiên H không chỉ chứa đựng nội dung hiện thực phong phú

mà còn thể hiện một“tay nghề”đầy bản lĩnh trong cách thức tiếp cận hiện thực,

ở nghệ thuật trần thuật và tài năng sử dụng ngôn ngữ ở đây, chúng tôi sẽkhông đi vào phân tích một cách cụ thể (chúng đợc đề cập ở phần trung tâmcủa đề tài) mà chỉ khẳng định rằng, ở mỗi tác phẩm, ông đều lựa chọn đợc chomình hớng tiếp cận hết sức “lịch duyệt”( Phạm Thế Ngũ) Chính nhờ khả năng

xử lí t liệu linh hoạt cộng với bút pháp trần thuật đầy biến hoá, uyển chuyển vàviệc mạnh dạn đa vào văn chơng thứ ngôn ngữ sắc nhọn, gai góc, đã góp phầnquan trọng làm nên những thiên phóng sự bất hủ còn tác giả của chúng thì đợc

bạn bè đồng nghiệp trân trọng khẳng định là một “gơng mặt lạ” trong văn học,

là “ông vua phóng sự đất Bắc”

Bên cạnh những đặc điểm kể trên, thì việc các phóng sự của Thiên Hluôn có sự đan xen những yếu tố của tiểu thuyết (có cốt truyện, nhân vật cótính điển hình ) có thể xem là nét độc đáo, riêng biệt mà bất kì độc giả nào khitiếp xúc với phóng sự Vũ Trọng Phụng cũng có thể thấy đợc

Cũng giống nh Tam Lang,Trọng Lang hay Ngô Tất Tố,Vũ Trọng Phụngluôn chọn cho các phóng sự của mình lối kết cấu xoay quanh một chủ đề Nh-

ng điểm khác biệt giữa ông và những nhà phóng sự cùng thời kia, đó là ôngluôn tạo đợc sự liên kết giữa các tuyến nhân vật, sự kiện, các chơng truyện Tấtcả những yếu tố đó đã khiến cho phóng sự của ông có kết cấu hết sức chặt chẽ,

hợp lí Phân tích hai tác phẩm Việc Làng của Ngô Tất Tố và Cạm bẫy ngời của

Vũ Trọng Phụng, chúng ta có thể thấy rõ sự khác nhau đó Nếu nh ở mời bảy

chơng của Việc làng, các nhân vật hoàn toàn độc lập với nhau, giữa các sự kiện cũng không có sự ràng buộc, móc xích thì ngợc lại với Cạm bẫy ngời (Vũ Trọng Phụng), các nhân vật của Thiên H lại “hoạt động” trong một không gian

vô cùng rộng lớn, xuyên suốt từ đầu đến cuối tác phẩm Những suy nghĩ, cửchỉ, hành động của chúng(Tham Ngọc, ấm B, Thợng Ký, Cả ủn, Tham Vân )

đều có sự liên đới, ảnh hởng lẫn nhau Chơng truyện này là tiền đề, là sự gợi

mở, dẫn dắt tạo cơ sở cho chơng truyện kia xuất hiện Bởi thế, nếu vô tình cắt

bỏ một chơng thì chắc chắn sẽ ảnh hởng rất lớn đến nội dung của câu chuyện.Xét ở khía cạnh này, rõ ràng các thiên phóng sự của “ông vua phóng sự đấtBắc” đã tỏ rõ sự u thế hơn hẳn so với các tác phẩm đợc viết ra cùng thời

Cùng với việc tổ chức, bố cục tác phẩm có nội dung chặt chẽ, Vũ TrọngPhụng còn thể hiện sở trờng của mình trong việc xây dựng những nhân vật có

tính cách, cá tính Con Sen Đũi (Cơm thầy cơm cô) là một trong những nhân

vật đợc Vũ Trọng Phụng dụng công miêu tả nh thế ở Đũi vừa có cái đáng

th-ơng của một đứa con gái bị hãm hiếp nhng cũng có sự đáng trách của kẻ hận

đời đã quyết tâm trở thành ả đào Hay chân dung của ấm B, một kẻ tởng đãhoàn toàn mất hết nhân tính nhng “ông quân s bạc bịp” đó vẫn tỏ ra là một ng-

ời “có thủy có chung” khi giang tay lo ma chay cho ngời xấu số, cũng là đồng

bọn của mình (Ba Mỹ Ký) Nh vậy, các nhân vật đã đợc tác giả soi ngắm từnhiều góc độ khác nhau khiến chúng hiện lên với những số phận hết sức sinh

động và đầy đặn Việc sử dụng bút pháp tiểu thuyết để tô đậm chân dung mỗi

nhân vật, khiến cho chúng hiện lên không chỉ nh những cá thể độc đáo mà còngóp phần tạo nên một đặc điểm của phóng sự Vũ Trọng Phụng đó là luôn có

xu hớng tiểu thuyết hoá

Có thể thấy, không phải ngay từ đầu, Vũ Trọng Phụng đã tìm đến đợcvới thể loại phóng sự để gửi gắm những suy t, ẩn ức của mình về cuộc đời Nh-

ng khi đã “bén duyên” đợc với nó, thì tài năng của ông nh đợc thăng hoa vàThiên H thực sự đã có đóng góp đặc sắc trong những phóng sự nổi tiếng củamình Các tác phẩm của ông vừa chứa đựng một nội dung hiện thực sâu sắcvừa thể hiện một trình độ nghệ thuật cao, khẳng định ông là “một nhà văn lớn

đứng ngang tầm với bất kì nhà văn vĩ đại nào của thế giới” (Dẫn theo [27,14] )

Chơng 2

Đặc điểm phóng sự Vũ Trọng Phụng nhìn từ

góc độ tiếp cận hiện thực

2.1 Tiếp cận hiện thực chủ yếu từ phía mặt trái của xã hội

Bất kì nhà văn nào khi sáng tác cũng có một cách nhìn, cách hiểu vàcách đánh giá đối với xã hội, con ngời, cuộc sống của mình Đó là yếu tố baotrùm và chỉ đạo toàn bộ thế giới tinh thần và đời sống bên trong của nhà văn,khẳng định sự tồn tại của nghệ sĩ và chi phối toàn bộ thế giới nghệ thuật ở mọicấp độ

Với Vũ Trọng Phụng, quan niệm về cuộc đời, thế giới của ông cũng cónhững nét khác lạ Sáng tác của ngời nghệ sĩ tài hoa và bạc mệnh này tuy cũng

nh bao ngời viết văn chân chính khác là sự thôi thúc của tâm can trớc cõi đời,

lòng ngời, song ở ông, ngời đọc dễ nhận thấy những suy t, chiêm nghiệm vềnhân thế thờng hớng ông đến cách tiếp cận hiện thực rất riêng biệt: tiếp cậnthực tại chủ yếu từ phía mặt trái của xã hội Dới mắt ông, cuộc sống từ thànhthị cho đến nông thôn hiện lên với biết bao sự kệch cỡm, nhố nhăng, đầy rẫynhững hiểm hoạ, ung nhọt trầm trọng và những sự thật hãi hùng.

Ngay từ nhan đề của các phóng sự, ông đã khiến cho độc giả khi cha kịptiếp cận với nội dung đã phải giật mình bởi cảm giác về sự trái khoáy, trớ trêu,ngợc đời, những tật bệnh hiểm nguy trong xã hội mà những tiêu đề đã gợi lên:

Cạm bẫy ngời, Kĩ nghệ lấy Tây, Lục sì, Cơm thầy cơm cô Bên cạnh đó, với

việc sử dụng một hệ thống ngôn từ dày đặc những “bỗng”,“chợt”,“tự ng”,“thốt nhiên”,“bất thình lình” , từ những giây phút đầu, tác giả dờng nh đãngầm dự báo cho độc giả về những biến thiên, đảo điên hết sức kì lạ ấy củacuộc sống

d-Đi sâu vào văn bản của nhà văn họ Vũ, ngời đọc càng cảm nhận rõ hơncuộc đời là sự đan dệt của những chuỗi sự biến vô cùng oái ăm và đột ngột.Trong vòng xoáy của thế giới tối tăm, vần vũ đó, thân phận của con ngời bỗngtrở nên nhỏ bé, mong manh, luôn luôn bị cuốn tung lên rồi ném xuống, xoayvần đến chóng mặt, ít ai có thể cỡng lại đợc

Nếu nh ở thể loại tiểu thuyết, chúng ta đã từng bắt gặp một bạo chúaNghị Hách không chút ghê tay khi gieo họa cho biết bao ngời, vẫn quen hiếp

vợ ngời nhng rồi một ngày cũng phải hứng chịu nỗi đau tinh thần khi đối diệnvới cảnh vợ mình trần truồng ngủ với thằng cung văn mạt hạng hay Thị Mịchchỉ sau một đêm đã trút bỏ bộ quần áo gái quê để trở thành vợ của một “phú

gia địch quốc” trong giới t bản (Giông tố) hoặc một đa ma cà bông- Xuân Tóc

Đỏ đờng hoàng khoác lên mình biết bao chức vị :đốc tờ, giáo s quần vợt, anh

hùng vĩ nhân (Số đỏ) thì ở phóng sự, ngời đọc lại tiếp tục bàng hoàng trớc số

phận của những nhân vật nh: cái Đũi, Thị Lành, bà Kiểm Lâm, Trùm ấm B

Đọc “cuốn tiểu thuyết của con sen Đũi” (Cơm thầy cơm cô), chúng ta

nh bị thôi miên trớc sự đổi thay số phận của nhân vật một cách hết sức chóng

vánh và dồn dập “Điểm xuất phát” của đời Đũi là con một ông lí trởng nhng khi của cải trong nhà cứ lần lợt “đội nón ra đi” thì Đũi cũng đã kịp kiếm cho

mình công việc đi ở Nhng cuộc đời bất hạnh của Đũi không dừng ở đây Sau

khi bị mụ chủ đốn mạt “nhét giẻ vào mồm” cho “thằng oẳn cứ việc hiếp lấy

hiếp để ” thì nó đã nhanh chóng dấn sâu vào những chuỗi ngày h hỏng,“trở

nên một ả thiện nghệ trong việc khiêu dâm và mãi dâm” sành sỏi lẽ đời Nếu

nh gái Đũi bị bà chủ cho vào “tròng” thì Thị Lành (Lục sì) trong quãng thời

gian lăn lóc bán me, sấu, bởi, ổi đã bị lừa bởi một thằng lính tập đểu giả Nhngcả hai giống nhau ở chỗ đều đã trở thành gái đĩ, buộc phải chiều đủ mọi khách

làng chơi bằng cách “bán trôn nuôi miệng” Cuộc đời của gái Đũi, Thị Lành

là cuộc đời của hai con ngời cụ thể nhng cũng là số phận đắng cay của nhiềucô gái chỉ vì một chút sơ sẩy, chủ quan mà đời họ đã bớc sang những lối ngoặtoan trái

Bà Kiểm Lâm (Kĩ nghệ lấy Tây) vốn là một cô gái trẻ, xinh đẹp, giàu

sang, con gái một nhà quyền thế, đang hạnh phúc trong tình yêu, nhng rồi vìhai gia đình không “môn đăng hộ đối” khiến ngời thiếu nữ đáng thơng ấytrong tâm trạng thất tình đã liều thân vào kiếp giang hồ, và sau này trở thành

một trong những“vị tổ” của nghề lấy Tây Còn Duyên (Kĩ nghệ lấy Tây) vì

không yêu chồng, cảm thấy chán ngán “ con ngời bần tiện, ngồi ăn thì đầugối quá tai Nói thì giọng nhát gừng”, đã thế “có việc gia đình lại ngôn bất

xuất khẩu, trên, các cụ ghét dới bọn đàn em khinh” nên đã tìm đến chốn kinh

thành hoa lệ với biết bao mơ ớc đợc đổi đời nhng cuối cùng cũng không chốnglại đợc số phận, trở thành “thế hệ trẻ” của kiếp ngời lấy chồng Tây

Góp phần tô đậm những “bức bối” (chữ dùng của Nguyễn Quang

Trung), bất thờng quái gở không định liệu đợc của xã hội đơng thời, chúng takhông thể không nhắc đến những chuỗi ngày thăng trầm, sóng gió của Trùm

ấm B (Cạm bẫy ngời) Hắn vốn là một cậu ấm con quan nhng không nhữngkhông tiếp quản đợc gia tài của cha ông mà ngợc lại đã nhanh chóng phá tancơ nghiệp vì thói đam mê cờ bạc từ thuở thiếu thời Những năm tháng phiêubạt giang hồ, nếm trải mùi vị cuộc sống, Trùm ấm B trở thành quân s bạc bịp

và cuối cùng leo lên chức ông Trùm của một cánh mạnh trong làng

Với việc mục thị xã hội t sản – thành thị từ những góc khuất, những tốităm, rách nát, Thiên H không chỉ chua xót với những ngang trái, những độtbiến của cuộc đời mà còn đau đớn nhận ra sự tồn tại của những con ngời vônghĩa lý, con ngời tha hoá

Thực ra nhân vật Vũ Trọng Phụng không chỉ có con ngời vô nghĩa lý.Trong giai đoạn sáng tác từ những năm 1935 đến 1937, ở lĩnh vực tiểu thuyết,ngời đọc đã từng đợc chứng kiến tình yêu cao đẹp giữa Tùng và Lan hay mộtloạt những con ngời có nhân cách khác: Tú Anh, Hải Vân, quan huyện Liên

(Giông tố) Phú, Minh (Vỡ đê), ông Hai – em trai Cụ cố Hồng (Số đỏ) ở các

thiên phóng sự, là vẻ đẹp của nhân vật Ký Vũ khi cố tình che giấu cái nghềxấu xa của mình để ngời mẹ tội nghiệp, bệnh tật đợc an lòng, rồi hình ảnh ấm

B trong đám tang Ba Mỹ Ký đã thực sự đem đến những bất ngờ cho độc giả.Thủ lĩnh cờ gian bạc bịp ấy, tởng đã mất hết thiện tính, hoá ra vẫn là ngời “có

trớc có sau” với đám thuộc hạ khi đứng ra đảm nhiệm việc lễ tang vô cùng chu

đáo cho ngời bạc phận

Tuy nhiên đúng nh sự đánh giá của Nguyễn Quang Trung khi cho rằng:

“những con ngời có nghĩa lí chỉ leo lét ánh đèn nhân tính trong thế giới tối tămcủa những thằng Nghi Hách, Vạn Tóc Mai, Xuân Tóc Đỏ, Văn Minh bà Phó

Đoan, Typn còn “con ngời vô nghĩa lí vẫn đông đảo hơn, lấn át hơn nên đặc

tr-ng hơn cho cái nhìn con tr-ngời của Thiên H ” [39,86]

Trớc hết, đó là những con ngời nói năng, đối đáp rất máy móc Từ cửamiệng chúng phát ngôn ra những lời nói vô nghĩa, lặp đi lặp lại khiến độc giảkhông nhịn đợc cời Nếu trong tiểu thuyết đã xuất hiện con rối khổng lồ Xuân

Tóc Đỏ (Số đỏ) thì trong chuỗi phóng sự của Vũ Trọng Phụng, cũng có sự góp

mặt của nhiều con rối khác: ông chú bồi An – Cạm bẫy ng ời, hay là bà chủ

con sen Đũi trong Cơm thầy cơm cô hoặc ngời lính lê dơng trong Kĩ nghệ lấy

Tây.

Ngời chú họ bồi An (Cạm bẫy ngời) cầm tiền ra tỉnh không phải là để

đánh bạc mà chính là để cắt thuốc về chữa chạy cho con ông ta ở quê nhà đangtrong cơn nguy kịch, cận kề cái chết Nhng máu đỏ đen cùng với sự nhẫn tâmkhông thơng xót gì đến sự sống của đứa con đau yếu đã khiến ông rơi vào “cái

bẫy” của chính đứa cháu họ mình Ngời đọc dờng nh cũng thơng cảm, chia sẻ

với vận đen mà ông chú bồi An gặp phải Hình ảnh nhân vật thua cháy túi “rũrợi nh con chim bị đạn” lủi thủi ra về vào sáng hôm sau đã để lại nhiều ám

ảnh Nhng cảm thơng, xót xa bao nhiêu thì ngời đọc lại càng trách cứ, chế giễutrớc cái vẻ tỏ ra sành sỏi “vênh váo”, “khinh đời” của “con mòng” dại dột ấybấy nhiêu ông chú bồi An không hề biết tí gì về thủ đoạn gian xảo của đứacháu yêu quý nên đã tuôn ra một loạt những câu nói không có giá trị, điệp đi

điệp lại nh một sự thách thức: “đố ngời nào nhận ra đợc”, rồi “đừng ông nào

giở ngón này nọ” và “Đố anh nào bịt mắt đợc tôi” Ông tởng rằng mình hiểubiết, tinh tờng trong nghề cờ bạc lọc lõi này nên đã lên mặt dạy dỗ đứa cháunhng hoá ra trong đám ngời đó, ông là kẻ khù khờ nhất Bởi thế, cái kết cục bị

thằng cháu tinh quái lột nhẵn bốn mơi đồng dùng mua sâm cứu con trai là điềuhợp lí đối với con ngời “nửa quê nửa tỉnh” ấy.

Bên cạnh hình ảnh thảm thơng của ông chú bồi An là chân dung vô

cùng quái gở, xấu xa của bà chủ con sen Đũi trong Cơm thầy cơm cô Mụ chủ

ấy vừa hội tụ trong mình sự độc ác, sự mục ruỗng về lối sống và cả sự biếnchất về đạo đức Để phục vụ cho cá nhân mình, mỗi ngày mụ bắt cái Đũi “giặt

độ ba chậu quần áo trong thơm nức những mùi ô uế” và khủng khiếp hơn, đểthoả mãn cơn hoả giận và để lấy oai “khi hỏi đến đầy tớ là phải gọi cả “tiên scha””(gọi đến ba trăm lần trong một ngày) Có lẽ trong phóng sự Vũ TrọngPhụng, cha có ai, cha có nhân vật nào phát ngôn nhiều lần một câu quái đản

nh mụ chủ này? Mụ ta nói mà không hề suy nghĩ, nói nh để khẳng định sự tồntại của mình nhng mụ không hề biết rằng chính những điều đó lại càng làmcho mụ trở thành một quái thai trong mắt mọi ngời

Không chỉ trong thế giới đỏ đen hay thế giới của những ông chủ, bà chủmới xuất hiện những ngôn từ phản cảm, bỉ ổi mà nó còn len lỏi vào trong cả

trại lính lê dơng ở Thị Cầu -Bắc Ninh (Kĩ nghệ lấy Tây) Đây chính là nơi

chứng kiến nhiều cuộc sống vợ chồng giữa những ngời đàn bà An Nam và

những ông Tây theo kiểu “già nhân ngãi non vợ chồng” Họ tìm đến nhau

không phải xuất phát từ sự đồng cảm, thấu hiểu hoàn cảnh hay vì đã trót yêuthơng nhau mà chỉ nhằm đáp ứng lợi ích cho cả hai bên (bên này vì nhục dụccòn bên kia thì vì tiền) Ngời đàn bà vì thế lừa dối ngời chồng của mình để

theo một kẻ khác lắm tiền hơn Đấy chính là lí do khiến cho nhân vật “tôi” khi

đi lấy t liệu để viết phóng sự đã suýt bị “ăn đấm” của một bác lính lê dơng, chỉ

vì ngời lính này nghĩ một cách ấu trĩ, giản đơn rằng: “một ngời vận âu phục lại

gần nhà mình là chỉ có một nghề đi chim vợ Tây !”

Sự tha hoá, sự biến chất của những con ngời vô nghĩa lí trong xã hộithực dân nửa phong kiến không chỉ biểu hiện ở “lời ăn tiếng nói” hàng ngày

mà còn bộc lộ rõ trong thái độ, trong cách ứng xử với những ngời xung quanh.ống kính phóng sự nhạy bén và dũng cảm của Vũ Trọng Phụng đã thu đợc rấtnhiều hình ảnh sắc nét, sống động về những con ngời nh thế

Ngời đọc dờng nh không thể quên đợc hình ảnh bà chủ con sen Đũi

(Cơm thầy cơm cô) với ngoại hình: “chân đi giày đầm, đầu thì để tóc đuôi gà,

mà quần áo thì là áo khách”, má đã “răn reo” nhng trát phấn bự khắp mặt Nó

thể hiện sự kệch cỡm, lố lăng nh ngầm báo cho độc giả biết thế giới nội tâm

không lấy gì làm tốt đẹp Trong mắt mụ, những trẻ em bất hạnh không hề gợilên lòng trắc ẩn mà ngợc lại chúng chỉ là những món đồ “mua đi bán lại”nhằm mục đích duy nhất là để sinh lợi cho chúng Con mụ me Tây già nua, vôduyên ấy chính là nguyên nhân đẩy cái Đũi tội nghiệp vào con đờng h hỏngkhi nó mới chỉ mời ba tuổi Nhng cuộc đời sen Đũi vẫn cha hết bất hạnh.Thoát khỏi mụ chủ đĩ thõa, quái ác ấy, nó lại rơi vào tay một bà chủ keo bẩn,hèn mạt hết chỗ nói Chỉ vào ngày thứ ba kể từ khi Đũi xin vào làm việc, nó đã

bị bà ta cốc cho ba cái bơu đầu kèm một bài “dạy bảo” mà có lẽ nó sẽ nhớ suốt

đời: “Tiên s cha con ranh con, cha chi đã giở ngay những thói trộm cắp! Liễn

thịt của bà mời hai miếng mà dám thọc ngay đũa vào ăn vụng mất ba miếng!

Bà đã đếm rồi bà mới cất đi, dễ mày tởng bà không biết đấy à! ”

Và từ đó Đũi âm thầm rút ra chân lí hết sức đau đớn mà không phải aicũng dễ nhận ra: “úi,chao ơi, càng những quân giàu có thì lại càng keo bẩn,chó đểu không ra loài ngời” và thậm chí thâm độc hơn, Đũi còn tìm mọi báothù bà chủ bằng việc làm h hỏng cô con gái và cậu con trai của bà ta đang ởtuổi dậy thì

Chân dung những con ngời “vô nghĩa lí” không chỉ xuất hiện trong mối

quan hệ giữa chủ- tớ mà đã nhảy vào cả những mối quan hệ ruột thịt trong gia

đình: giữa cha và con (Tham Vân), chú cháu (Bồi An) và thậm chí là cả tình vợ

chồng –mối quan hệ gắn bó tởng nh không gì chia cắt nổi Tham Vân (Cạm

bẫy ngời) đã thẳng tay “tung lới” để “tóm gọn” bố đẻ của mình chỉ vì muốn có

tiền Toàn bộ thủ đoạn đã đợc nhân vật sắp xếp, bố trí bài bản đến mức ông bố

ấy sau khi bị “đốn ngã”, phải nộp tới sáu ba viên đạn (sáu ba đồng) “vẫn vui vẻ

nh thờng, vẫn thản nhiên lộ cái vẻ yêu con ngời đã lịch thiệp lại có biệt tài

đánh tài bàn cao”(tức Tham Ngọc) mặc dù trong lòng đau nh xát muối Hay vợchồng ông bà chủ con sen Đũi đã không chút liêm sỉ chỉ vì một phút giận hờnvặt vãnh đã để xảy ra “một cuộc khẩu chiến đại kịch liệt”.“Ông gọi bà bằngtên những giống vật, và bà lấy những chỗ hiểm trong thân thể ngời đàn bà ra

đặt danh từ (nom) và trạng từ (adjectif) lại cho cái mặt phúc hậu của

ông”(Cơm thầy cơm cô).

Và không chỉ ở những sòng bạc, những thế giới lam lũ của bọn cơm“

thầy cơm cô” mới có mặt những bọn ngời mất lơng tri mà chúng còn “xông”

vào cả chốn quan trờng vốn rất uy nghiêm, ai cũng phải nể sợ Hình ảnh bọncai lệ ùa xuống hơng thôn để kiếm chác hay thầy nho Kh tìm mọi kế sách để

moi tiền đã khiến cho ngời đọc hoàn toàn khinh bỉ về xã hội đơng thời (Một

huyện ăn Tết) Và do đó, hơn lúc nào hết càng thấm thía hơn những lời kết án

mà Vũ Trọng Phụng dành cho xã hội ấy: “Nếu các ông không muốn sờ lên gáy

thì thôi, bao nhiêu chuyện gì thanh cao, tao nhã, cao thợng của loài ngời, xincác ông cứ cố mà hơng hoa khấn khứa Tôi xin để cái phần ấy cho các ông.Riêng tôi xã hội này, tôi chỉ thấy là khốn nạn, quan tham lại nhũng, đàn bà hhỏng, đàn ông dâm bôn Lạc quan đợc, cho đời là vui, là không cần cải cách,cho là cái xã hội chó đểu này là hay ho tốt đẹp, rồi ngồi mà đánh phấn bôi môihình quả tim để đi đua ngựa, chợ phiên, khiêu vũ, theo ý tôi thế là giả dối, là bịmình lừa mình và di hoạ cho đời, nếu không là vô liêm sỉ một cách thành

thực.” [27, 144-145]

Có thể khẳng định rằng, những con ngời vô nghĩa lí, rỗng tuếch ấy trongphóng sự Vũ Trọng Phụng hết sức đa dạng, đủ mọi lứa tuổi, giới tính Chúng

gây“bão tố” trong đời sống, tạo thành một “quần thể” ồn ào, hỗn tạp trong

lòng xã hội, một mặt vừa chỉ cho ngời đọc thấy chính nhu cầu của xã hội bịpbợm, thối nát kia là tiền đề cho sự xuất hiện ồ ạt của những cá thể tha hoá,biến chất (tính hiện thực), mặt khác vừa có ý nghĩa khẳng định sự vô nghĩa lýcủa cuộc đời (tính triết lý)

Với việc tiếp cận xã hội chủ yếu từ mặt trái, Vũ Trọng Phụng không chỉvạch ra cho chúng ta thấy một xã hội bát nháo, nhố nhăng, nhìn đâu cũng thấyphảng phất những Xuân tóc Đỏ, Victo Ban mà còn khẳng định một sự thậthãi hùng ấy là trong lòng xã hội ấy tồn tại đầy rẫy những tệ nạn mại dâm, cờbạc, hối lộ, thất nghiệp

Lục sì – thiên phóng sự khảo sát nạn mại dâm của thủ đô Hà Nội đã đa

ra một sự thống kê hết sức kinh hoàng và bi đát về số lợng ngời “gieo rắc vitrùng hoa liễu” Đó là có đến năm nghìn gái điếm chính thức (cha kể bọn ả đào

và gái nhảy ở vùng ngoại ô) trong một thành phố cha đầy mời tám vạn dân,nghĩa là cứ ba lăm ngời lơng thiện lại có một ngời làm cái nghề bẩn thỉu ấy

Và không chỉ đơn thuần là sự liệt kê chính xác về tình trạng mại dâm, tác giả

của Lục sì còn lay tỉnh lơng tâm con ngời trớc hậu quả mà căn bệnh để lại:

“Năm 1914, bảy mơi t phần trăm (74%) binh lính Pháp ở Bắc Kỳ mắc phải

những bệnh hoa liễu”, “ trong số những ngời chột và mù của dân mình, bẩymơi phần trăm (70%) là do vi trùng lậu gây ra”,“cứ 4000 trẻ con mới đẻ màchết, thì trung bình có chừng một nghìn đứa trẻ, theo lối nói kiêng của ngời

mình là sài, đẹn, là bỏ, là mất, là khó nuôi, nhng theo khoa học, thì chết vì bố

mẹ có nọc bệnh giang mai, hoặc những biến chứng của bệnh ấy” Khủng khiếp

là vậy Hãi hùng là vậy ấy thế mà các nhà chức trách đành phải bó tay ngồinhìn tệ nạn ấy hoành hành bởi một phần không đủ thế lực bài trừ nó, mặt kháctuy nó là “một vết thơng rất đáng ghê tởm của nhân loại, song le không có nóthì nhân loại sẽ không đứng vững vì mất thế quân bình”:

“Chín trăm binh lính sẽ bất bình, nếu những ngời ấy- họ không có vợ –không theo nổi lý thuyết nhịn nhục, tiết chế dâm dục của Freud mà ngời Phápgọi là: refoulement freudien

Mời sáu mụ “tú bà” tân thời sẽ theo với số chị em nhà thổ là một trămtám mơi nhăm cùng lâm vào cảnh ngộ khó xử, khi muốn tìm nghề khác”

Loài ngời do vậy cũng chỉ biết kêu lên thoảng thốt:“Không, không vàkhông!

Trừ cho tiệt nạn mại dâm sẽ là một điều nguy hiểm”

Gần gũi với nghề mại dâm là nghề lấy Tây (Kĩ nghệ lấy Tây) Tuy ở

đây, tác giả không đa ra những con số chính xác và cụ thể tác động trực tiếp

vào độc giả nh ở Lục sì nhng không phải vì thế mà giá trị của tác phẩm bị giảm

sút Thông qua số phận cuộc đời của những ngời đàn bà đem thân xác phục vụbọn lính đánh thuê, Vũ Trọng Phụng thực sự đã chuyển tải đợc thông điệp củamình tới bạn đọc đó là làm thế nào để ngăn chặn đợc sự xuống cấp trầm trọng

về đạo đức, lơng tri con ngời trong xã hội hiện thời?

Bên cạnh nghề mại dâm thì tệ nạn cờ bạc cũng đợc xem là một quốc nạn

đang từng ngày từng giờ tàn phá, huỷ hoại giống nòi (Cạm bẫy ngời) Nó đã

khiến cho một ngời nh Trùm ấm B vốn thuộc dòng dõi gia thế ấy thế mà chỉ vìthói ham mê bài bạc đã thiêu rụi cơ nghiệp cha ông để lại và đa đẩy Ba Mỹ Ký– thợ mạ đồ vàng giả cảm thấy “chán nản mọi việc nặng nhọc của tay, chân”,tình nguyện xin vào làm môn đồ cho những ông trùm đen đỏ Những con ngời

đó ngày một đánh mất đi phẩm giá, nhân cách của mình, trở thành những kẻnô lệ cho đồng tiền Họ tìm mọi cách sát phạt, gài bẫy nhau thậm chí đối vớicả những ngời máu mủ, ruột thịt Có thể nói cha lúc nào, cha bao giờ sự thahoá của con ngời trớc sức mạnh vạn năng của tiền bạc lại dữ dội và kinh khủng

đến nhờng vậy

Có thể thấy, việc phản ánh trong tác phẩm những đại nạn: cờ bạc, mạidâm hay thất nghiệp, hối lộ là một sự thành công của“ông vua phóng sự đất

Bắc” Nó không chỉ có ý nghĩa trong chế độ cũ mà còn giữ nguyên giá trị tố

cáo, phê phán, cảnh tỉnh ngay cả trong thời kỳ hiện đại

Hình ảnh những con ngời“không biết từ đâu chui ra”,“đến họp ở ngã tnày nh ruồi thấy mùi mật”,“ngồi tản mạn thành từng tốp nho nhỏ” gây lên nỗi

ám ảnh trong tâm trí ngời đọc Họ để lại sau lng mình gia đình, quê hơng, họhàng, lên đô thành mong cuộc sống khấm khá hơn nào ngờ sự đểu giả, độc áccủa giới chủ nhà đã khiến cho cuộc sống của họ nhiều khi không bằng con vật,

sức lao động bị bán rẻ, danh dự xem nhẹ (Cơm thầy cơm cô).

Danh dự, tài năng của con ngời còn tiếp tục bị xem nhẹ khi nhân vật chỉ

rõ rằng trong xã hội việc con ngời “thăng quan tiến chức” không phải bằng thực lực mà chỉ bằng tiền (Một huyện ăn tết) Đấy chính là sự nhức nhối của tệ

nạn hối lộ Nó ăn sâu trong mỗi con ngời, mỗi gia đình, làng xã, huyện, tỉnhhay nói khác đó đợc xem là điều vô cùng hiển nhiên trong xã hội Mỗi chiêuthức để moi tiền, tống tiền trở nên quá quen thuộc và kẻ nhận hối lộ và ngờihối lộ dờng nh đã thông hiểu nhau rất rõ rồi

Nh vậy, dới con mắt của Vũ Trọng Phụng thì cuộc đời chỉ toàn những

điều dối trá, lừa gạt, con ngời đối xử với nhau bằng sự lạnh lùng, tàn nhẫn và

hệ quả trong thế giới này tồn tại vô vàn những kẻ đểu cáng, dâm dục, ích kỷ.Cái nhìn mang màu sắc bi quan này có nguyên nhân từ hoàn cảnh sống củabản thân tác giả Xuất thân từ một gia đình nghèo, không đợc sự nuôi dạy củangời cha, trái tim không khỏi có những phút giây chạnh lòng, buồn tủi Lớnlên nơi phố hàng Bạc, ít có cơ hội gần gũi với cuộc sống ngời dân lao động, lạiphải tiếp xúc với những thứ rác rởi trong xã hội bấy giờ, Vũ Trọng Phụng sớmmang trong mình cái nhìn u ám và mất hi vọng về cuộc sống Mặt khác, với

Vũ Trọng Phụng sự thiếu thấu hiểu, cảm thông cũng là một trong nhữngnguyên nhân dẫn đến tình trạng mất niềm tin đối với con ngời, cuộc đời

Tuy nhiên, t tởng bất mãn, bi quan ấy không hề yếm thế, nghi ngờ nhngkhông mất hi vọng Bởi thực chất cái nhìn gắn với mặt trái xã hội của VũTrọng Phụng, bắt nguồn từ một tinh thần nhân bản hết sức tốt đẹp Ngời đọcnhận ra, phía sau cái vẻ tàn nhẫn, lạnh lùng là những tiếng thở dài, là nhữnggiọt nớc mắt mặn mòi, là niềm khắc khoải của ông trên bớc đờng đi tìm nghĩa

lí cuộc đời Và cũng chính vì vậy, cách tiếp cận ấy có ý nghĩa nh một lời cảnhtỉnh về lối sống, đạo đức, nhân cách của con ngời, là một biểu hiện mang tínhtích cực mà chúng ta không thể phủ nhận

2.2 Tiếp cận hiện thực trong các mối quan hệ phức tạp, đan xen nhau

Với thể loại phóng sự, nghệ thuật tiếp cận hiện thực có vai trò hết sứcquan trọng Nó vừa thể hiện thế giới quan vừa bộc lộ cá tính sáng tạo, phongcách độc đáo của nhà văn

Xét ở phơng diện này, Vũ Trọng Phụng đã thực sự tỏ rõ đợc bản lĩnh và

sở trờng của mình trong việc phát hiện và giải quyết khối t liệu đa dạng và hếtsức mới mẻ của cuộc sống ở mỗi tác phẩm, ông đều có lối tiếp cận linh hoạt

và năng động Hiện thực luôn đợc Vũ Trọng Phụng xoay ngắm từ nhiều góc

độ, đặt trong các mối quan hệ phức tạp, đan xen nhau Chính vì lẽ đó, các sựvật, hiện tợng bao giờ cũng hiện lên dới mắt ngời đọc trong sự phức tạp, đadạng và sinh động nhất

Chẳng hạn nh khi lí giải những căn nguyên khiến nạn cờ bạc phát triển

nh vũ bão ở thành thị đô hội, Vũ Trọng Phụng đã đứng ở nhiều vị trí khác nhau

để phản ánh và kết quả đã đem lại cho độc giả một sự nhận thức toàn diện, cóchiều sâu về vấn đề này

Trong con mắt của Thiên H Vũ Trọng Phụng, sự đam mê của con ngờitrớc những con bài đỏ đen đã trở thành một đại nạn, có khả năng phá huỷ hạnhphúc của biết bao gia đình, biết bao nhân cách, lơng tri con ngời Nhng ôngkhông đơn giản chỉ đa ra những dẫn chứng cụ thể, những số liệu sát hợp màcòn đi sâu truy tìm, lí giải những nguyên do đa đẩy con ngời vào chốn nguy

hiểm đó (Cạm bẫy ngời).

Việc nhân loại ngày càng dấn sâu vào tệ nạn này đợc giải thích trớc hết

là do bắt nguồn từ thói ăn chơi đua đòi không thể kiềm chế của loài ngời ấm

B (Cạm bẫy ngời) trong câu chuyện tri kỉ với nhân vật “tôi”đã hết sức đau

đớn khi bộc bạch rằng tuy xuất thân từ “dòng dõi gia thế” nhng do sự nôngnổi, ngu muội của tuổi trẻ, sự không làm chủ đợc của bản thân đã khiến ông

“dong chơi bài bạc từ thuở thiếu thời” Và kết cục phải lãnh chịu sự “khốn

khổ”,“ê chề” vì “đã phá tan cơ nghiệp” Có thể nói, đây là sự trừng phạt đích

đáng, một kết thúc tuy chua xót, nhng hết sức tất yếu cho những kẻ liều thânvào chốn u mê ấy

Bên cạnh đó, sự xuống cấp, băng hoại về đạo đức cũng là một trongnhững nguyên nhân chính thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của “căn bệnh” cờ

bạc Nó đã khiến cho nhiều ngời nh Tham Vân (Cạm bẫy ngời) sinh ra trong

một gia đình giàu có, con “cụ phán thợng hạng đã về hu, hu bổng hàng tháng

rất to, và bà mẫu anh, một ngời mẹ đảm, đã một tay tậu nổi mấy toà nhà lộng

lẫy” và hơn nữa sẽ “là chồng một mỹ nhân” ấy vậy mà Tham Vân vẫn tìm mọi cách để “nạo” tiền từ ngời cha thân yêu của mình Nhân vật đã ra sức biện

minh cho hành động “bất lịch sự” ấy là bởi “ông cụ đa tiền cho mình thì tỏ ýxót xa mà đến khi ngồi vào đám bạc trăm này đến chục khác chẳng lấy làmtiếc” Nhng thực chất dù có cố gắng viện lí lẽ để khoả lấp cho bản thân baonhiêu thì chúng ta vẫn có thể khẳng định chắc chắn về sự xuống cấp trầmtrọng về nhân cách của ngời con ấy Tham Vân hiện nguyên hình là một kẻkhông chỉ mờ mắt vì tiền mà còn vô cùng táng tận lơng tâm khi bày mu kế

biến “ông thân” thành “mòng” Có lẽ đây là nỗi đau đớn nhất, tủi nhục nhất

của những gia đình có những ngời con nh thế?

Quan sát, soi chiếu cuộc đời, hiện thực từ nhiều góc nhìn là một côngviệc không hề đơn giản bởi nó phụ thuộc vào trình độ t tởng, tầm vóc, sự tinh

tế trong cảm thụ đời sống của ngời nghệ sĩ Vũ Trọng Phụng là ngời may mắnkhi đợc trời phú cho những tố chất ấy Hơn thế, vốn là một con ngời trọngnghĩa và thủ tín, trớc những tệ nạn, những thói xấu của loài ngời, Vũ TrọngPhụng luôn cố gắng đào sâu, mổ xẻ tận “thâm cung” của mọi vấn đề Bởi vậy,

có thể thấy cái nhìn của ông không bao giờ hời hợt, nông cạn mà mang tính đadiện, nhiều chiều

Khi truy tìm nguồn gốc của nạn bài bạc, Vũ Trọng Phụng không chỉthấy những lí do về đạo đức, lối sống mà ông còn nhận ra một sự thật t ởng nhnghịch lí nhng hoàn toàn có thực đấy là có những con ngời vì lòng hiếu nghĩavới cha mẹ mà phải mu sinh bằng kiếp đời đỏ đen Ký Vũ là một nhân vật tiêubiểu cho điều đó Vì thơng ngời mẹ già goá chồng từ tuổi trẻ, một mình nuôicon khôn lớn, Kỹ Vũ đã nghĩ “thiên phơng bách kế” và cuối cùng đành chấp

nhận “muối mặt theo nghề này” để có tiền lo thuốc thang cho mẹ và cơm ăn từng bữa (Cạm bẫy ngời).

Chính nhờ sự thấu hiểu sâu xa, sự phản ánh chính xác và cùng kiệt của

Vũ Trọng Phụng, tác phẩm của Thiên H đã thực sự đa đến cho ngời đọc mộtcái nhìn hết sức nhân bản Hoá ra bên cạnh những kẻ đam mê bài bạc vì để trảthù đời hay thoả mãn ý thích ngông cuồng của mình còn có những con ngờicần đợc sự cảm thông, chia sẻ nh Ký Vũ Và hơn thế, chúng ta cũng học đợccách trở nên điềm tĩnh và chắc chắn hơn trong khi đánh giá một nhân cách,một con ngời