Khảo sát những đặc điểm thể loại phóng sự của vũ trọng phụng

Sự cấp thiết của đề tài và mục đích nghiên cứu Tuy được tôn vinh ở cả lĩnh vực tiểu thuyết lẫn phóng sự, nhưng cho đến nay, sau hơn nửa thế kỉ, việc nghiên cứu di sản văn chương của Vũ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN HOÀI THANH

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN HOÀI THANH

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong Luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác

Tác giả luận án

NGUYỄN HOÀI THANH

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Sự cấp thiết của đề tài và mục đích nghiên cứu 1

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

3 Lịch sử vấn đề 6

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 23

5 Đóng góp mới của luận án 24

6 Bố cục của luận án 24

CHƯƠNG I: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ THỂ PHÓNG SỰ 25

1.1 Một số quan niệm về thể phóng sự 25

1.1.1 Một ít tư liệu về thể phóng sự ở nước ngoài 25

1.1.2 Một số quan niệm ở Việt Nam về thể phóng sự 31

1.2 Phóng sự báo chí và phóng sự văn học 37

1.2.1 Phóng sự - một thể kí trong báo chí và văn học 39

1.2.2 Phóng sự báo chí và Phóng sự văn học 42

1.2.3 Phóng sự mang yếu tố tiểu thuyết 49

1.3 Mấy nét cơ bản về lịch sử thể phóng sự ở Việt Nam 51

1.3.1 Sự xuất hiện thể phóng sự 51

1.3.2 Sơ lược về quá trình phát triển 56

CHƯƠNG 2: PHÓNG SỰ VŨ TRỌNG PHỤNG: HIỆN THỰC VÀ TƯ TƯỞNG 69

2.1 Những mảng hiện thực đen tối 70

2.1.1 Những tệ nạn xã hội trầm kha 70

2.1.2 Những cảnh tượng thương tâm, nhức nhối 74

2.2 Sự tha hóa của những “giới” người 77

2.2.1 Những kẻ lụi tàn vì cờ bạc bịp 78

2.2.2 Những kẻ khốn cùng tha hóa 80

2.2.3 Sự băng hoại của giới chủ nhà 82

2.3 Giá trị và hạn chế của nội dung phóng sự 83

2.3.1 Giá trị lịch sử - thời sự 84

2.3.2 Tư tưởng nhân đạo 93

2.3.3 Những bất cập, sai lầm và yếu tố tự nhiên chủ nghĩa 104

CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM VỀ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 117

3.1 Nghệ thuật khám phá hiện thực, khai thác tư liệu 117

3.1.1 Sự tinh tế trong "tuyển chọn" thực tại 118

3.1.2 Sự năng động trong tiếp cận hiện thực 120

3.1.3 Sự sáng tạo trong khai thác tư liệu 124

3.2 Những yếu tố của nghệ thuật tiểu thuyết 129

3.2.1 Mỗi "vấn đề" đều thành "câu chuyện" 130

3.2.2 Một quần thể nhân vật sống động 134

3.2.3 Một lối thuật kể hấp dẫn 144

3.3 Nghệ thuật trào phúng 151

3.3.1 Nhân vật hài hước, biếm họa 152

3.3.2 Tổ chức tình huống hài hước, trào phúng 157

3.3.3 Một lối văn giễu nhại 161

CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM LỜI VĂN PHÓNG SỰ VŨ TRỌNG PHỤNG 168

4.1 Chất khẩu ngữ trong lời văn phóng sự 169

4.1.1 Những yếu tố khẩu ngữ 169

4.1.1.1 Các lớp khẩu ngữ 170

4.1.1.2 Lượng thành ngữ, tục ngữ mang màu sắc khẩu ngữ 172

4.1.1.3 Biện pháp tu từ mang màu sắc khẩu ngữ 174

4.1.2 Vai trò của các yếu tố khẩu ngữ 179

4.1.2.1 Sử dụng khẩu ngữ để mô tả, đánh giá hiện thực 179

4.1.2.2 Dùng khẩu ngữ để miêu tả quần thể nhân vật 180

4.2 Giọng điệu trong lời văn phóng sự Vũ Trọng Phụng 181

4.2.1 Giọng điệu của cái Tôi - người kể chuyện 181

4.2.2 Giọng điệu của cái Tôi - tác giả 184

4.2.3 Giọng điệu chính của quần thể nhân vật 185

4.3 Tính hiện đại và những chế của lời văn phóng sư Vũ Trọng Phụng 186

4.3.1 Những từ vựng mới mẻ 187

4.3.2 Câu văn hiện đại trong phóng sự Vũ Trọng Phụng 188

4.3.3 Những hạn chế trong lời văn phóng sự 193

KẾT LUẬN 195

TÀI LIỆU THAM KHẢO 201

PHỤ LỤC 218

MỞ ĐẦU

1 Sự cấp thiết của đề tài và mục đích nghiên cứu

Tuy được tôn vinh ở cả lĩnh vực tiểu thuyết lẫn phóng sự, nhưng cho đến nay, sau hơn nửa thế kỉ, việc nghiên cứu di sản văn chương của Vũ Trọng Phụng vẫn có một sự thiên lệch: bút mực đã dành sự ưu ái cho "nhà tiểu thuyết trác tuyệt" nhiều hơn so vói "ông vua phóng sự" Theo thư mục nghiên cứu trong Vũ Trọng Phụng - hôm qua và hôm nay [178, 265 - 281] tính đến thời điểm 1992, trong tổng số 141 bài và sách nghiên cứu sự nghiệp văn chương của

họ Vũ, chỉ có 3 bài bàn riêng về phóng sự Cũng theo Thư mục này, trong 29 báo cáo khoa học tại hai cuộc Hội thảo lớn kỉ niệm Vũ Trọng Phụng (tháng 12 năm 1987 ở Thành phố Hồ Chí Minh và tháng 10 năm 1989 ở Hà Nội) cũng chỉ có 2 bài bàn riêng về phóng sự của ông Ngay trong 25 báo cáo khoa học tại cuộc Hội thảo thứ 3 (ngày 15 tháng 3 năm 1992), kỉ niệm

80 năm ngày sinh của Vũ Trọng Phụng tại Thành phố Hồ Chí Minh, đã không có một báo cáo nào bàn riêng về phóng sự Từ đó cho đến nay (1999) đã có thêm một số bài báo khoa học và

1 luận văn Thạc sĩ về đề tài phóng sự của họ Vũ Đồng thời cũng có 1 luận án Phó tiến sĩ đề cập đến cả lĩnh vực tiểu thuyết và phóng sự của ông Tuy nhiên, do các tác giả chỉ mới giới

hạn trong việc tìm hiểu, nghiên cứu về một số vấn đề theo mục tiêu nhất định nên chưa đem lại một cái nhìn toàn diện và còn để lại những khoảng trống cần bù lấp

Nói như vậy không có nghĩa phóng sự Vũ Trọng Phụng ít được bàn tới Bên cạnh những báo cáo, bài báo và công trình chuyên về phóng sự, còn có nhiều ý kiến đề cập đến mảng sáng tác này của họ Vũ, nhân khảo

cứu một vấn đề nào đó về văn nghiệp và cuộc đời của ông Nhưng ngay trong số những ý

kiến này cũng lại bộc lộ thêm một sự thiên lệch khác Đó là, đa phần bàn về phương diện nội dung đạo đức, chính trị, giá trị hiện thực của từng thiên phóng sự hơn là bàn về phương diện nghệ thuật Vì thế, bức chân dung "ông vua phóng sự" còn thiếu một sự đầy đặn, hài hòa

Thời kì mới trong việc tiếp cận di sản văn học của Vũ Trọng Phụng đòi hỏi phải mở rộng tầm nhìn, hướng nhìn sang mảng phóng sự, để tìm hiểu, đánh giá đúng những đóng góp của ông ở địa hạt sáng tác quan trọng này

Trên cơ sở tiếp thu thành tựu nghiên cứu của những người đi trước, luận án này xin

mở một cuộc khảo sát toàn diện, theo một hệ thống, nhằm mục đích tìm ra những đặc điểm nổi bật cả về phương diện nội dung lẫn nghệ thuật, để thấy giá trị đặc sắc, sự độc đáo, sáng tạo và những hạn chế, lệch lạc của những tác phẩm thuộc thể phóng sự của Vũ Trọng Phụng

Sự khảo cứu những đặc điểm của phóng sự Vũ Trọng Phụng, không những có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu di sản văn chương của họ Vũ mà còn có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu lí luận và thực tiễn của thể phóng sự

Phóng sự là một thể tân văn ra đời trong những năm sôi động nhất, khi văn học nước

nhà tăng tốc lao vào quỹ đạo hiện đại Thể văn nay là kết quả của "cuộc tình" đằm thắm giữa văn học và báo chí lúc đó Chỉ trong một thời gian ngắn, phóng sự đã đạt được một thành tựu rực rỡ Nếu theo quan điểm của M Bakhtin về vai trò to lớn của thể loại trong quá trình phát

triển văn học, thì có thể coi thể phóng sự là một trong "những nhân vật chính của tấn kịch lịch sử văn học" đương thời Vì vậy, nó đã thu hút được sự quan tâm, kiến giải của cả lí luận

văn học và lí luận báo chí Việc tìm hiểu đặc điểm phóng sự của một cây bút tiêu biểu thuộc bậc "ông vua", có thể góp phần vào việc đánh giá đôi với cả nền phóng sự đương thời, một

hiện tượng văn học độc đáo, mang đậm dấu ấn sáng tạo của một lớp nhà văn lớn

Phóng sự là một bộ phận hợp thành quan trọng của di sản văn học Vũ Trọng Phụng

Chất phóng sự lại là thành tố "máu thịt" của phong cách văn học họ Vũ Việc xác định đặc điểm phóng sự sẽ góp phần soi sáng những mảng sáng tác khác của ông Điều này có một ý

nghĩa đối với công tác giảng dạy và học tập văn chương Vũ Trọng Phụng Trước tình hình

"bùng nổ" trở lại của thể phóng sự trong những năm gần đây, cũng đòi hỏi sự tiếp sức của

kinh nghiệm quá khứ Luận văn này cũng có một tham vọng nhỏ là gợi lại cách làm phóng sự của một cây bút "sắc sảo và khôn ngoan", có thể để người viết phóng sự hôm nay học hỏi, rút

ra nhũng điều bổ ích cho nghề nghiệp của mình Trước xu hướng xóa nhòa ranh giới thể loại

để tạo ra một dạng thức biểu hiện mới nhằm đạt được hiệu quả thông tin - thẩm mĩ tối ưu của văn xuôi hiện nay, việc nghiên cứu đặc điểm phóng sự của họ Vũ còn có giá trị gợi mở đối với sự tìm tòi, sáng tạo Mặt khác, những vấn đề và những tệ nạn xã hội mà họ Vũ phản ánh, nay vẫn còn đang là vấn nạn, quốc nạn không dễ giải quyết một sớm, một chiều Chính trong lúc này, rất cần có một nền phóng sự sôi động, đóng vai trò xung kích trên lĩnh vực báo chí

và văn học, góp phần vào công cuộc cải tạo, xây dựng xã hội mới Vì thế, sự nghiên cứu di sản phóng sự của Vũ Trọng Phụng càng có ý nghĩa thực tiễn không nhỏ

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Suốt gần mười năm cầm bút, Vũ Trọng Phụng luôn gắn bó với thể phóng sự Từ năm

1933 đến 1939, cùng với việc cho ra đời hàng loạt những tác phẩm có giá trị thuộc những thể loại khác, ông đã viết cả thảy 8 thiên phóng sự dài, theo trình tự thời gian như sau:

- Cạm bẫy người (Nhật Tân, tháng 8 - 1933), -Đời cạo giấy (Tân thiếu niên, 1934),

- Kĩ nghệ lấy Tây (Nhật Tân, tháng 12 - 1934),

- Dân biểu và dân biểu (Công Dân, tháng 9 - 1935),

- Cơm thầy cơm cô (Hà Nội báo, tháng 5 - 1936),

- Vẽ nhọ bôi hề (Phụ nữ thời đàm, tháng 9 - 1936),

- Lục xì (Tương Lai, tháng 01 - 1937),

- Một huyện ăn Tết (Tiểu thuyết thứ bẩy, tháng 2 - 1939)

Trong 8 tác phẩm nói trên, phóng sự Dân biểu và dân biểu đăng trên tờ Công Dân,

hiện chưa tìm được văn bản Theo các Giáo sư Phan Cự Đệ, Nguyễn Hoành Khung và Trần

Hữu Tá (Trong Tổng tập Văn học Việt Nam, Tập 29A), đây là tác phẩm "Công kích cái Viện

dân biểu bù nhìn, mà các ngài nghị viên xuất thân chỉ là những lão cai xe, những bọn cho vay nặng lãi, những tên địa chủ vô học mà lại hiếu danh" [37, 36 - 38] Một thiên phóng sự đã đề cập trực tiếp đến một vấn đề chính trị của xã hội đương thời, nhưng rất tiếc là bị thất lạc Còn

phóng sự Vẽ nhọ bôi hề đăng dở dang, vì tờ Phụ nữ thời đàm bị đình bản Theo họa sĩ Mạnh

Quỳnh, người đuợc Vũ Trọng Phụng mời minh họa cho thiên phóng sự này, thì: "Nhà văn chọn hậu trường sân khấu làm đề tài, là nhằm nói lên cuộc đời của những người bán hơi, bán tài, bán sức mà không đủ sống Không những thế, trong mười người, có tới năm sáu người sa

vào con đương nghiện hút" [178, 124] Riêng phóng sự Đời cạo giấy, cũng chưa tìm được văn bản; nhưng theo bài xã luận "Phóng sự là gì" ở trang 3 của báo Phóng sự số 3 năm 1938 (xuất bản ở Sài Gòn) thì: "Thiên phỏng sự Đời cạo giấy vừa ra trên số báo Tân thiếu niên của

ông Lê Tràng Kiều thì đã đem ngay cái chết lại cho báo ấy Chứng tôi kể lại chuyện này vì muốn cho bạn đọc thấy

rõ cái giá trị của phỏng sự, vì trong Đời cạo giấy, Vũ Trọng Phụng đã nói đến đời cách mạng

của Đoàn Trần Nghiệp tục danh là Ký Con"

Qua các lời thuật kể như vậy, có thể yên tâm về nội dung được đề cập ở ba thiên phóng sự nói trên, là những vấn đề có ý nghĩa chính trị, xã hội tích cực

Vì vậy, đối tượng nghiên cứu của Luận án này là năm thiên phóng sự còn lại: Cạm bẫy người, Kĩ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô, Lục xì và Một huyện ăn Tết Đây là những

phóng sự chính yếu, không bị lưỡi kéo kiểm duyệt đương thơi cắt bỏ Số lượng phóng sự hiện còn, cho phép việc khảo cứu, tìm tòi đặc điểm của thành tựu phóng sự của Vũ Trọng Phụng

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Với đề tài "Khảo sát những đặc điểm thể loại phóng sư của Vũ Trọng Phụng", luận án xin định rõ mục đích của mình là khảo sát những đặc điểm của năm tác phẩm thuộc thể loại phóng sự của Vũ Trọng Phụng như đã trình bày ở trên Phóng sự là một thể loại mới xuất

hiện trong cuộc cách tân văn học Như nhiều nhà văn cùng thời, Vũ Trọng Phụng đã tìm đến thể phóng sự và đã góp cho thể tài này những tác phẩm xuất sắc mang đậm phong cách riêng,

chứ không phải ông đã sáng tạo ra một "thể loại" phóng sự riêng biệt của mình Trên cơ sở

xác định đối tượng và mục đích nghiên cứu như vậy, luận án xin tự đặt cho mình những giới hạn như sau:

Một là, thông qua việc tìm hiểu những quan niệm về thể phóng sự, chúng tôi đề cập

đến thể phóng sự báo chí và phóng sự văn học, tìm ra những điểm giống nhau và sự khác biệt

giữa chúng Tuy lí luận không phải là mục đích chính của việc nghiên cứu, nhưng chúng tôi thấy cần phải minh định hai khái niệm này, để làm cơ sở cho việc khảo sát đặc điểm phóng

sự của Vũ Trọng Phụng

Hai là, chỉ khảo sát nội dung phóng sự của họ Vũ ở hai phương diện: hiện thực và tư

tưởng Từ đó, luận án rút ra giá trị lịch sử - thời sự; giá trị nhân đạo và những bất cập, sai

lầm, yếu tố tự nhiên chủ nghĩa

Ba là, khảo sát về phương diện nghê thuật của các tác phẩm phóng sự, như nghệ thuật

khai thác, sử dụng tư liệu, tính tiểu thuyết và nghệ thuật trào phúng

Bốn là, khảo sát đặc điểm của lời văn trong các thiên phóng sự của họ Vũ, để nhằm

tìm ra cái riêng, cái độc đáo về lối phô diễn của "ông vua phóng sự"

Phạm vi nghiên cứu bao gồm một hệ thống vấn đề như trên, ngõ hầu đem lại một cái nhìn bao quát cả về năng lực nhận thức hiện thực, sự tìm tòi về mặt tư tưởng; sự sáng tạo về

nghệ thuật và những đóng góp riêng về ngôn ngữ, để từ đó có thể rút ra được những đặc điểm

nổi bật của thành tựu phóng sự Vũ Trọng Phụng

Phóng sự là một thành tựu, là một bộ phận hợp thành quan trọng

trong trước tác của ông, nên lịch sử vấn đề phóng sự không tách rồi vấn đề Vũ Trọng Phụng trong tiến trình nghiên cứu, phê bình văn học Nhưng mảng sáng tác này lại có một "sinh mệnh" riêng, sự kiện riêng, nên lịch sử vấn đề cũng có những đặc điểm riêng biệt Suốt thời gian qua, bầu không khí chính trị, xã hội luôn đóng vai trò quan trọng chi phối việc khảo cứu văn chương của họ Vũ, sự chi phối này càng mạnh mẽ hơn đối với sự xem xét, đánh giá phóng sự Vũ Trọng Phụng, vì hơn bất cứ thể loại nào, phóng sự của ông luôn nhạy cảm,

"đụng chạm" trực tiếp đến những vấn đề chính trị, xã hội; đến chuyện "người thật, việc thật" của đời sống

Căn cứ vào những mốc lịch sử lớn, có ý nghĩa đối với xã hội và đời sống văn học, chúng tôi chia lịch sử vấn đề phóng sự Vũ Trọng Phụng thanh ba giai đoạn như sau:

- Giai đoạn từ 1933 đến 1944,

- Giai đoạn từ 1945 đến 1985,

- Giai đoạn từ 1986 đến nay

Để thấy rõ hiện trạng của việc nghiên cứu, phê bình phóng sự Vũ Trọng Phụng, chúng tôi xin điểm lại những sự kiện chính theo dồng thời gian, đồng thời cũng tìm hiểu những lối tiếp cận, phê bình khác nhau đối với mảng sáng tác này

3.1 Giai đoạn từ 1933 - 1944

Từ năm 1933 đến năm 1944 đã có nhiều ý kiến sôi nổi luận bàn về phóng sự của Vũ

Trọng Phụng Đây là câu chuyện giữa những người đương thời: có luồng ý kiến tôn vinh, ngợi ca; có luồng ý kiến phê phán, trong đó, gay gắt nhất là những ý kiến lên án, phủ định

nhằm "hạ bệ"; ý kiến tự bảo vệ của đương sự và những ý kiến khảo cứu cẩn trọng, khách quan

bằng đôi ba truyện ngắn Tuy có gây được sự chú ý ít nhiều của bạn đọc, nhưng họ Vũ chỉ

thực sự "dậy" tiếng khi ông "trình làng" thiên phóng sự đầu tay đăng trên tờ Nhật Tân, tháng

8 năm 1933 Cạm bẫy người như là một sự bột phát, báo hiệu sự xuất hiện của một tài năng lớn về phóng sự Lê Tràng Kiều, trên tờ Văn học tạp chí đã cho biết: "Cạm bẫy người vừa ra

đời đã được ngay báo chí và các nhà phê bình cực lực hoan nghênh Nó đã làm cho tài Vũ Trọng Phụng không còn ai ngờ được nữa" [183, 54 - 55] Và đúng là chỉ mấy năm sau đó, họ

Vũ đã liên tiếp cho in cả một xêri phóng sự dài "Những cuốn Kĩ nghệ lấy Tây Lục xì Cơm thầy cơm cô được khắp ba kì hoan nghênh nhiệt liệt" (Nguyễn Triệu Luật) [183, 23] Lan Khai trong Vũ Trọng Phụng (Mớ tài liệu cho văn - sử Việt Nam) kể rằng: " trên các tờ Ngọ Báo, Nhật Tân và nhiều báo khác, người ta bắt đầu đọc các bài truyện ngắn, phóng sự,

truyện dài do anh viết, cái tên Vũ Trọng Phụng ra đời lừng lẫy trong chớp mắt" [208, 38]

Dư luận đương thời tiếp tục xôn xao trước sự bừng sáng của cây bút phóng sự tài hoa

Báo Tràng An tôn vinh Vũ Trọng Phụng lên hàng "ông vua phóng sự đất Bắc" Phùng Tất Đắc viết lời Tựa cuốn Kĩ nghệ lấy Tây với lời ngợi ca nồng nhiệt: "ngòi bút phóng sự của ông

Vũ Trọng Phụng đã nói tới một độ rất cao trong nghệ thuật ( ) Cuốn sách này ( ) vào hàng những công trình ảnh hưởng xa rộng hơn, những công trình có thể vạch phương hướng cho văn nghệ, những công trình giúp được tài liệu cho đời sau khảo xét về buổi này" [157, 9]

Trên tơ Tin Văn, Nguyễn Thanh hưởng ứng, tán thành vói Phùng Tất Đắc và đưa thêm những nhận xét mới mẻ: "Ông Vũ Trọng Phụng tác giả Kĩ nghệ lấy Tây, một thiên phóng sự mà chỉ

riêng cái đầu đề, cũng đủ làm cho ta phải ngạc nhiên ( ) Bằng một thể văn tả thực, mới mẻ, chua chát ( ) đã lột hẳn tinh thần của đối tượng" [104, 265 - 270] Năm 1938, trên tuần báo

Phóng sự, chuyên về phóng sự xuất bản tại Sài Gòn, Lãng Tử, một đồng nghiệp ở Nam Kỳ,

ngợi ca thiên phóng sự Kĩ nghệ lấy Tây và cảm phục tài năng của "ông vua phóng sự đất

Bắc": "ông đã vượt khỏi cái tầm thường của số đông và tự tạo riêng cho mình một mảnh đất bất khả xâm phạm Rồi ông đứng trên ấy, trên cái mảnh đất mênh mông ấy để ghi chép từng hồi, từng cảnh của một tấn bi kịch vĩ đại ( ) Ở xứ ta, nền văn học đương thơi còn nghèo

nàn, lối văn phóng sự chưa được hoàn toàn phát triển Tuy nhiên, với Kĩ nghệ lấy Tây của ông Vũ Trọng Phụng, chúng ta có quyền hi vọng ở một tưởng lai lạc quan" (Nhơn đọc "Kĩ nghệ lấy Tây" của Vũ Trọng Phụng nói đến giá trị của phóng sự trong lúc Đông - Tây mói gặp nhau - báo Phóng sự số 7, SG, 1938)

Nguyễn Triệu Luật cho rằng họ Vũ đã làm được điều kì diệu "một bước, bước lên bực

văn hào lỗi lạc" Đặc biệt, sau cái chết thường tâm của Vũ Trọng Phụng, Tao Đàn, số đặc biệt, tháng 12 năm 1939, với sự góp mặt của Ngô Tất Tố, Nguyễn Tuân, Lưu Trọng Lư, Lê

Tràng Kiều là một bản hòa tấu nỗi bi ai, ngợi ca văn tài, đức sáng của "ông vua phóng sự" Tam Lang, nhà phóng sự tiên phong, đã chân thanh cảm phục Vũ Trọng Phụng về tài năng phóng sự: "Đọc những thiên phóng sự ấy, tôi nhận thấy về mặt phóng sự - một lối văn do tôi

khỏi xướng - đã bỏ xa tôi lắm"! [178, 42] Trường Tửu ngợi ca bốn quyển Cạm bẫy người; Cơm thầy cơm cô, Lục xì, Kĩ nghệ lấy Tây "là những kiệt tác nền móng đầu tiên của nghệ

thuật phóng sự trong văn giới Việt Nam hiện đại" [178, 138]

Luồng ý kiến ngợi ca, khẳng định, tôn vinh Vũ Trọng Phụng lức này nổi lên như một

"gam" chủ đạo Tuy phong phú về ý tưởng, nhưng tất cả đều xuất phát từ cái nhìn thân ái đối vói họ Vũ và phần nhiều có chung một lối phê bình dựa trên những ấn tượng chủ quan Bằng

trực cảm và cái nhìn sắc sảo, những nhà văn chuyên sáng tác nói trên, đã đưa ra những nhận xét tinh tế và có khi đã đột nhập được vào cái "thần" của tác phẩm Nhưng do chủ yếu dựa

một tư duy lí luận, nên không ít những ý kiến chỉ mới dùng ở những phán đoán nghệ thuật,

tuy rất đúng nhưng chưa thật trúng những giá trị nhiều mặt của phóng sự Vũ Trọng Phụng Ngay cả với những cây bút làm phê bình như Phùng Tất Đắc, Nguyễn Thanh , mặc dù đã

"đột phá" vào tác phẩm cụ thể (như Kĩ nghệ lấy Tây); nhưng do chưa có một "công cụ" phê

bình mới, nên cũng chỉ rút ra được những nhận định khái quát mang tính trực cảm, chủ quan chứ chưa có sự phân tích, lí giải sâu sắc, vì thế, chưa tạo được sức thuyết phục cao

Bên cạnh sự liên tài ngợi ca, tôn vinh Vũ Trọng Phụng thì một số nhà văn lại chê trách, đả kích, lên án, phủ nhận, nhằm "lật đổ ngai vàng" của "ông vua phóng sự" Tiêu biểu

hơn cả là ý kiến gay gắt, thù địch của Thái Phỉ và Nhất Chi Mai (tức Nhất Linh) Trên tờ Tin văn (tháng 5.1936), Thái Phỉ lên án loại văn sĩ "Viện cái chủ nghĩa tả chân" để tả "cảnh dâm

uế một cách táo bạo" Ông khuyên "các nhà kĩ nghệ viết văn dâm uế" nên "hãm bớt cái đà" không thì "công chứng lại nổi lòng công phẫn" Rõ ràng sự nhại lại từ "kĩ nghệ" ở đây là ám chỉ phóng sự Vũ Trọng Phụng Ngay 21 tháng 3 năm 1937, dưới bút danh Nhất Chi Mai,

Nhất Linh viết bài Ý kiến một người đọc "dâm hay không dâm", đả kích đích danh "Nhà văn

Vũ Trọng Phụng tác giả thiên phóng sự Lục xì ở báo Tương Lai" [105, 494] Nhất Linh nhắc

đến cảnh "con sen vạch quần để hở đùi non", "những chuyện hiếp dâm, làm đĩ, ăn cắp, bạc bịp" mà họ Vũ mô tả trong phóng sự Và vị "chủ tướng" của Tự lực văn đoàn đã tỏ thái độ

"phẫn uất, khó chịu, tức tối" trước nhà văn "có bộ óc đen và một nguồn văn càng đen" đã "bôi đen" cuộc đời!

Họ Vũ đã tiến hành một cuộc "phản pháo" mạnh mẽ bằng hai bài bút chiến: Thư ngỏ cho ông Thái Phỉ, chủ bút báo Tin Văn về bài "Văn chương

dâm uế" (trên Hà Nội Báo, 29 tháng 3, 1936) và bài Để đáp báo Ngày Nay: dâm hay không dâm (đăng trên tờ Tương Lai; ngày 25 tháng 3 năm 1937) Vũ Trọng Phụng coi đây là dịp để

"bày tỏ cái chủ trương" văn học lâu nay của mình: "Tả thực cái xã hội khốn nạn, công kích cái xa hoa, dâm đãng của bọn người có của nhiều tiền " [4, 130] Thái độ công khai, không thèm che đậy và lập trường hiện thực triệt để, vị nhân sinh đã tạo cho họ Vũ cái thế "thượng phong" trong cuộc tranh luận này

Cũng đứng trên quan điểm đó, năm 1937, Vũ Trọng Phụng viết thư ngỏ cho độc giả

về thiên phóng sự Lục xì, giải thích vì sao mình đưa nguyên văn bài Phong tình ca khúc vào

tác phẩm này Họ Vũ cho rằng, ngoài tư cách một nhà văn, ông còn là một nhà báo nên "Phải nói rõ sự thật cho mọi người biết" [4, 133] để người đọc phải ghê tởm cái nhà Lục xì, để các

cô gái tự răn mình, chứ không hề có dụng ý khiêu dâm

Cuộc bút chiến giữa Nhất Linh, Thái Phỉ với Vũ Trọng Phụng đã phản ánh "đặc tính của văn học thế hệ 1933 - 1945 là sự động đạt bằng những cuộc tranh luận sôi nổi giữa các phe nhóm" [103, 643] Giữa lúc phong hóa đang suy đồi vì phong trào Âu hóa, việc đưa vấn

đề chống "văn chương dâm uế" quả là một vũ khí lợi hại của Nhất Linh và Thái Phỉ Cái sai của Thái Phỉ, Nhất Linh ở đây là họ chỉ đi tìm những dấu hiệu mà họ cho là "dâm uế", "bẩn thỉu, nhơ nhớp, dơ dáy" trích dẫn theo kiểu "vạch lá tìm sâu", để quy kết đạo đức, tư tưởng, suy ra "hành tung" của tác giả và phủ nhận toàn bộ giá trị của tác phẩm Tuy nhiên, cũng phải thấy lời viết táo bạo, "bạo đến sỗ sàng" của cây bút phóng sự Vũ Trọng Phụng cũng đã gây ra

ấn tượng về "cái dâm" không phải ở ít người Sang đến năm 1944, Lê Thanh, tác giả Cuốn sổ văn học vẫn còn nhắc lại "khoảng năm 1936 mấy tờ báo ở Hà Nội, đua nhau trình bày những

thể văn khêu tình, gợi

dục ( ) những lời tự tình của bọn com thầy cơm cô, những cử chỉ trơ trẽn của gái giang hồ " [169, 162]

Ngay chính Vũ Trọng Phụng cũng chưa thật thấu tình, đạt lí khi triết lí về cái dâm Đã

có một số nhà văn đương thời, như Thế Lữ, Khái Hưng, Lan Khai, Trương Chính, Tam Lang chê trách sự lộ liễu của họ Vũ khi viết về cái dâm; nhưng họ đã không vì thế mà phủ nhận các tác phẩm của "ông vua phóng sự"

Biên độ khảo cứu phóng sự Vũ Trọng Phụng đã được mở rộng thêm với lời phê bình

của Vũ Ngọc Phan, trong Nhà văn hiện đại (1942) Vươn lên trên lời phê bình cổ điển, ngoài

việc dùng trực cảm, Vũ Ngọc Phan đã đặt phóng sự Vũ Trọng Phụng như một đối tượng khách quan để khảo cứu và đã rút ra được những kết luận khoa học về cả phương diện nội dung và nghệ thuật Vũ Ngọc Phan rất tinh tế khi cho rằng ngòi bút "tả chân triệt để" của họ

Vũ, thường đạt độ "tuyệt xảo" khi tả "những cảnh nghèo khổ" như ở chương VII (Bi hài kịch)

trong Cơm thầy cơm cô Đặc biệt, Vũ Ngọc Phan còn nhận ra vai trò của "tố chất", cái

"giọng" phóng sự đối với phong cách, con đường nghệ thuật của Vũ Trọng Phụng Vũ Ngọc

Phan còn phát hiện ra vai trò của nhân vật tôi (cái tôi kể chuyện) đối với nghệ thuật kể chuyện trong phóng sự của họ Vũ và cho rằng Lục xì "là một thiên nghị luận về nghề mại

dâm ( ) hơn là một thiên phóng sự" [141, 522]

Trong giai đoạn 1933 - 1944, còn có những ý kiến khác, thể hiện cách nhìn, cách tiếp cận đối với văn nghiệp Vũ Trọng Phụng, trong đó bao hàm cả phóng sự của ông, như kiểu

tiếp cận phân tâm học, phong cách học Nhưng do những ý kiến này không trực tiếp đề cập

đến phóng sự, nên chúng ta xin dành làm cứ liệu trong phần khảo cứu nội dung và nghệ thuật của phóng sự Vũ Trọng Phụng ở những chương sau

Trong Hội nghị tranh luận văn nghệ tại Việt Bắc năm 1949, nhà thơ Tố Hữu đã trân

trọng khi nói về công lao của họ Vũ: " cách mạng cám ơn Vũ Trọng Phụng đã vạch rõ cái

thực xấu xa thối nát của xã hội" [89, 157] Năm 1950, trong bài giảng về thể phóng sự cho các khóa đào tạo đội ngũ văn nghệ kháng chiến, nhà văn Nguyễn Đình Lạp đã đề cao sự đóng

góp của "ba chàng họ Vũ" đối với thể phóng sự, trong đó "Vũ Trọng Phụng là nhà phóng sự

phong phú nhất, sâu sắc nhất Cạm bẫy người, Kĩ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô, Lục xì đã

làm cho độc giả say mê" [108, 302] Năm 1953, nhà văn Ngọc Giao viết bài chiêu niệm Vũ Trọng Phụng Ông cho biết, khi làm phóng sự, họ Vũ thương khai thác những tài liệu gián

tiếp: "Viết Kĩ nghệ lấy Tây, Vũ Trọng Phụng chỉ nghe một lão hảo hán ngõ Sầm Công vui kể cạnh khay đèn" [54, 12]; khi viết Cơm thầy cơm cô, họ Vũ cũng "chỉ lượm lặt được chút tài liệu qua câu chuyện cợt đùa của mấy dân nghiện hút" [54, 12] Nhưng sau này, trong bài "Đôi điều tôi biết về Vũ Trọng Phụng" (Tạp chí văn học, số 5, năm 1989), Ngọc Giao lại kể rằng,

để viết được một thiên phóng sự, Vũ Trọng Phụng đã phải đi thực tế vất vả, không quản cả nguy hiểm tính mạng Sự "tiền hậu bất nhất" này của một nhà văn đương thời, lại là người

tự nhận có quan hệ gần gũi, thân thiết với họ Vũ, đã "gây nhiễu" cho việc tìm hiểu cách làm

phóng sự của Vũ Trọng Phụng

Sau ngay hòa bình được lập lại (1954), ở miền Bắc, vào năm 1956 -1957 vấn đề Vũ Trọng Phụng bỗng lại trở nên sôi nổi trên văn đàn Như cùng một lúc, nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu, phê bình đã viết những bài tưởng nhớ, bàn về con người, sự nghiệp văn chương, trong đó có đề cập đến thành tựu phóng sự của ông

Với niềm "sung sướng và vinh dự" có được cái tên như Vũ Trọng Phụng, Nguyên

Hồng đã coi phóng sự Cạm bẫy người, là tác phẩm đánh

dấu sự mở đầu của khuynh, hướng văn học hiện thực, cho "thể văn chiến đấu linh hoạt" Theo

ông "Với hai thiên phóng sự đặc biệt Cơm thầy cơm cô và Lục xì và hai tiểu thuyết Số đỏ và Giông tố, Vũ Trọng Phụng đã làm chuyển động cả dư luận văn học bấy giơ, giơ cao thêm

ngọn cơ hiện thực, góp thêm một phần đấu tranh quyết liệt cho một nền văn học tiến bộ" [89,

175 - 176]

Những bài viết trong tập san Vũ Trọng Phụng với chúng ta (do Minh Đức xuất bản)

cũng theo chiều hướng khẳng định, đánh giá cao tiểu thuyết, phóng sự của họ Vũ Phan Khôi cho rằng họ Vũ là nhà văn "thông cảm với và tố khổ cho hạng người Việt Nam bị coi là

cặn bã" nên "những phóng sự Cơm thầy cơm cô, Kĩ nghệ lấy Tây, Cạm bẫy người ( ) từ

trước đến sau, đều hướng chiều về một đường lối ấy cả" [88, 11]

Trong Lược thảo lịch sử văn học Viêt Nam, tập III, Vũ Trọng Phụng được dành mục riêng như nhiều nhà văn đương thời Các tác giả Lược thảo đã cho rằng họ Vũ có sở trường

về phóng sự và tiểu thuyết Các nhân vật trong Cạm bẫy người, Kĩ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô, Lục xì là hạng người "vì đồng tiền mà trở thành lưu manh" [112 , 342] Đồng thời

cũng phê phán việc họ Vũ "chú trọng tả cảnh dâm đãng của con người" trong một số phóng

sự và không tán thành với sự "biện bác" của họ Vũ về việc tả cái dâm

Cũng thời gian này, Văn Tâm, một sinh viên trẻ, đã cho ra đời chuyên luận Vũ Trọng Phụng - nhà văn hiện thực Tác giả cho rằng, với "tình cảm nhân đạo sâu xa" trong phóng sự,

Vũ Trọng Phụng đã "làm cho độc giả xót thương những hạng người bị xã hội coi là rác rưởi,

cặn bã" [186, 159] Văn Tâm đánh giá cao cách thức khai thác tài liệu để viết Lục xì của họ

Vũ Theo Văn Tâm, do "trình độ nhận thức chính trị còn non yếu, Vũ Trọng Phụng đã không phân biệt nổi ranh giới giữa hai khối tiến bộ và phản

động" [186, 172], nên đã có những so sánh không đứng giữa Trùm Ấm B với Stalin, phố Hàng Cá với Moscou

Cũng trong không khí ấy, Thiều Quang cho ra đời tập san phê bình Vũ Trọng Phụng - Đời sống và con người Thiều Quang đánh giá: "Viết Cạm bẫy người ( ) Vũ Trọng Phụng đã

làm một cuộc cách mạng về nghề văn", đánh dấu "một bước ngoặt tiến vào chủ nghĩa tả thực

xã hội" [165, 10]

Nhìn lại, sự khảo cứu phóng sự Vũ Trọng Phụng trong năm 1956 -1957 đã có một bước tiến hơn giai đoạn trước: tiếp thu có phê phán, dựa trên quan điểm mĩ học duy vật Nhưng do còn ảnh hưởng của lời phê bình ấn tượng, trực cảm cùng vời cảm hứng ngợi ca và lòng ngưỡng mộ họ Vũ, nên không ít ý kiến đã rơi vào tình trạng thiên lệch, một chiều và có

khi cũng còn khá cực đoan

Khi cuộc đấu tranh chống Nhân văn - Giai phẩm bước vào hồi quyết liệt thì vấn đề

Vũ Trọng Phụng bị đẩy vào giữa con lốc xoáy Đúng là những người cầm đầu nhóm Nhân văn - Giai phẩm đã đề cao Vũ Trọng Phụng nhằm thực hiện mưu đồ chính trị, nhưng thay vì phải đấu tranh, vạch trần việc lợi dụng tên tuổi họ Vũ, thì một số cây bút phê bình lại hướng mũi nhọn vào ông và câu chuyện văn chương đã bị đẩy sang lĩnh vực tư tưởng, chính trị

Trong thời gian này đã xuất hiện một bài viết của Hoàng Văn Hoan (dưới hình thức

"Thư luân lưu") nhan đề Một vài ý kiến về vấn đề tác phẩm Vũ Trọng Phụng trong văn học Việt Nam Ông Hoàng đã cho rằng Vũ Trọng Phụng như "là một con trâu chọi hăng máu, bất

trừ ai, húc vào tất cả các hạng người, từ con đĩ, thằng lưu manh cho đến người nhân dân thật thà hiền lành, cho đến người cách mạng" [89, 241] Theo ông thì: "Đối với

Đảng cộng sản, Vũ Trọng Phụng viết: "Có thể nói rằng những cuộc rối loạn xảy ra trên khắp mặt địa cầu phần nhiều do các bàn tay bí mật của Mạc Tư Khoa gây nên, thì những cuộc xiểng liểng của bọn thơ "Chủ nghĩa đổ bác", ở khắp Bắc Kỳ cũng đều do cái bàn tay bí mật của ông Ấm B (ý muốn nói Bolchévich) dính vào vậy" [89, 231] Và việc họ Vũ so sánh

Trùm Ấm B với Stalin, "kinh đô bạc bịp" với Moscou trong Cạm bẫy người là "chửi cộng sản

ra mặt" [89, 242] ông còn cho rằng những triết lí về cái dâm của họ Vũ trong Lục xì và một

vài tác phẩm khác là "cả một ý thức thừa nhận thú tính, cổ lệ nhục dục" [89, 236]

Những năm sáu mươi, vấn đề phóng sự Vũ Trọng Phụng không phải được "tạm gác

lại", như Việt Trung nhận xét (Nghiên cứu văn học, số 5.1960), mà đã được xem xét ở một bình diện mới: chủ nghĩa tự nhiên Vì cho rằng họ Vũ có "duyên nợ nặng nề" với chủ nghĩa

tự nhiên nên nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh kết luận "Lục xì căn bản là một tác phẩm tự

nhiên chủ nghĩa" [125, 117] Cũng chung cái nhìn kiểu như vậy, nhà nghiên cứu Vũ Đức Phúc đã đưa ra một nhận định tổng quát: "Phần lớn phóng sự của Vũ Trọng Phụng xưa kia chỉ là những tiểu thuyết tự nhiên chủ nghĩa không thành tiểu thuyết, được "hư cấu" bằng cách lượm lặt những mẩu chuyện bên cạnh bàn đèn thuốc phiện, nhưng lại trá hình là phóng sự" [150, 40]

Nhưng kể từ thập niên bảy mươi đã có dấu hiệu đổi khác trong cách nhìn nhận vấn đề

Vũ Trọng Phụng, trong đó có phóng sự của ông Mở đầu là ý kiến của nhà văn lão thành

Nguyễn Công Hoan người cùng thời với họ Vũ Ông cho biết, vì những năm ba mươi, vì Hà Nội báo chiều "thị hiếu độc giả" để cạnh tranh, và là người "ở báo ấy" nên họ Vũ đã viết

"mấy thiên phóng sự khá khêu gợi" Rồi "đến cái phóng sự phải nghiên cứu tài liệu

( ) cũng đặt cho cái tên là Lục xì" [178, 110] Năm 1973, tác giả giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam 1930 - 1945 tập V (phần I), tuy không dành cho Vũ Trọng Phụng một chương riêng, nhưng đã giới thiệu tóm tắt 4 thiên phóng sự (Cạm bẫy người, Kĩ nghệ lấy Tây, Lục xì, Cơm thầy cơm cô) và kết luận "những tác phẩm trên đã đưa Vũ Trọng Phụng lên hàng "ông vua phóng sự đất Bắc" [120, 53] Năm 1984, Vũ Trọng Phụng xuất hiện trên Từ điển văn học

Phó giáo sư Nguyễn Hoành Khung đã giới thiệu khá kĩ về cuộc đời, văn nghiệp, khẳng định ý

nghĩa của hai phóng sự Cạm bẫy người và Kĩ nghệ lấy Tây đối với con đường sáng tác của họ

Vũ Những sự kiện nói trên đã có một ý nghĩa như là một sự khởi đầu cho việc phục hồi Vũ Trọng Phụng diễn ra ở mấy năm về sau

Cũng trong giai đoạn này, phóng sự Vũ Trọng Phụng cũng đã được bàn luận, ca ngợi

ở vùng tạm chiếm miền Nam, trong một số công trình văn học sử, lí luận văn chương và chuyên san kỉ niệm ông Nhà văn học sử Phạm Thế Ngũ đã giới thiệu tóm tắt các phóng sự

Cạm bẫy người, Kĩ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô, Lục xì, và rút ra kết luận: "Đọc những

thiên phóng sự trên ( ) ta thấy tất cả những gì gọi là hài hước, bi đát, rùng rợn trong những vết thương xã hội lúc bấy giờ Ta cũng thấy công phu điều tra, khiếu quan sát lịch duyệt của tác giả ( ) cây bút tả chân già dặn linh hoạt như chụp được sự thật ( ) Ông moi móc những vết thương xã hội ấy như một người từng biết rõ, từng nằm trong đó, ghê tởm về những cái

đó và nói ra với một giọng mỉa mai chua chát, đôi khi đượm vẻ căm hờn" [133, 513 - 514]

Trong Bảng lược đồ văn học Việt Nam, Thanh Lãng nhận xét: "Vũ Trọng Phụng, trong Cạm bẫy người (1933) cho chúng ta thấy cái xã hội mà Phạm Quỳnh đã từng ca ngợi chỉ là một xã

hội giả dối, tội lỗi, xấu xa" [103, 722] Ngoài việc ca ngợi sức mạnh tố cáo, lột mặt trái

xã hội của cây bút phóng sự họ Vũ, tác giả Bảng lược đồ còn cho rằng, vì họ Vũ, cũng như

các nhà văn tả chân đương thời, chủ trương "vẽ những cảnh quen thuộc hàng ngày diễu hanh dưới con mắt mọi người", "hay dùng hình thức phóng sự, điều tra để viết truyện", nên mới thấy "còn gì sống động và cũng sượng sùng cho bằng những thiên điều tra của Vũ Trọng

Phụng trong Cơm thầy cơm cô hay Lục xì! Truyện như trốn tránh kết cấu Chỉ còn la một sự

3.3 Giai đoạn 1986 - 1998

Năm 1986, công cuộc đổi mới đã tạo ra một bước tiên mới đối với việc tiếp nhận di sản văn học quá khứ Vấnđề Vũ Trọng Phụng và phóng sự của ông được nhìn nhận lại trên quan điểm lịch sử - cụ thể và có tính khoa học, khách quan Trước hết, phải kể đến sự xuất hiện trở lại của các tác phẩm phóng sự của họ Vũ, sau một thời gian dài vắng bóng Năm

1987,

Cạm bẫy người, Kĩ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô được trích đăng lại trong tập II của

Tuyển tập Vũ Trọng Phụng (Nhà xuất bản văn học) Sang năm 1989, Nhà xuất bản Hà Nội tái bản toàn văn Kĩ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô Năm 1993, Cạm bẫy người được Nhà xuất

bản văn học in lại trọn vẹn Đặc biệt, vừa qua, thiên phóng sự được xem thuộc loại "cấm kị"

nhất là Lục xì, cũng được Nhà xuất bản văn học cho tái ra mắt người đọc (1998) Không những thế, hai phóng sự Kĩ nghệ lấy Tây va Cơm thầy cơm cô còn được chuyển thể, đưa lên màn ảnh với cuốn phim mang tựa đề Ánh sáng kinh thành

Cùng với sự hiện diện này, phóng sự của họ Vũ cũng đã thu hút được sự chú ý của một số nhà nghiên cứu, phê bình và đã trở thanh đề tài của một số luận án cao học và nghiên

cứu sinh Trước hết, phải kể đến sự đặt lại vấn đề phóng sự Vũ Trọng Phụng của Giáo sư

Nguyễn Đăng Mạnh Theo ông: "Vũ Trọng Phụng thành công hơn cả ở thể tài phóng sự với

Cạm bẫy người (1933) và Kỹ nghệ lấy Tây (1934) Hai tác phẩm này đã phát huy ở ông một

sở trường quan sát sắc sảo, khả năng kí họa mau lẹ, linh hoạt và lối hành văn biến hóa hấp dẫn " [128, 25] Về đặc điểm phóng sự của họ Vũ, Giáo sư cho rằng do "luôn luôn có nhu cầu bộc lộ trực tiếp chủ quan của mình, vì thế cứ phải xem vào những sự kiện có thực nhiều hình ảnh, tình tiết tưởng tượng , khiến phóng sự của ông bao giơ cũng gần với bút pháp tiểu

thuyết" [128, 25] Giáo sư coi Lục xì là tác phẩm tự nhiên chủ nghĩa tiêu biểu cho sáng tác

của họ Vũ, còn ở các tác phẩm khác, nếu có chủ nghĩa tự nhiên thì chỉ là "yếu tố xen kẽ"

Một năm sau, Giáo sư đã dựng chân dung Vũ Trọng Phụng "ông vua phóng sự" (Bài giới thiệu cuốn Kĩ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô do Nhà xuất bản Hà Nội tái bản, 1989) Ông

đánh giá "trong đời sống văn học hợp pháp thời kì 1930 - 1945, có lẽ không có tập phóng sự nào có được giá trị hiện thực sâu sắc" như thiên

phóng sự Cơm thầy cơm cô và với tác phẩm này, họ Vũ "đã tỏ ra là một ngòi bút có khả năng

phân tích và lí giải nhiều hiện tượng xã hội một cách sắc sảo" [129, 6 - 7] Là người trực tiếp

tuyển chọn và giới thiệu phần phóng sự trong Tuyển tập Vũ Trọng Phụng, Phó giáo sư Trần Hữu Tá đã nhấn mạnh những nội dung và giá trị đặc sắc của hai thiên phóng sự Cạm bẫy người và Cơm thầy cơm cô Theo ông:"Đằng sau những nhân vật Cạm bẫy người ( ) người

đọc phần nào thấy được hình ảnh của xã hội thành thị trụy lạc hóa hồi những năm 30 và tình trạng bần cùng, bế tắc, lưu manh hóa của loại tiểu tư sản lớp dưới và dân nghèo thanh thị lúc

bấy giơ" [207, 8] Ông còn đề cập đến tiêu đề tiểu thuyết phóng sự của tác phẩm Cạm bẫy người và cho rằng "khuynh hướng tiểu thuyết hóa ở một mức độ vào đấy ( ) là một đặc điểm

của ngòi bút phóng sự Vũ Trọng Phụng" [207, 8]

Năm 1988, Vũ Trọng Phụng được dành một vị trí xứng đáng trong bộ giáo trình quy

mô bậc Đại học, mở đầu cho việc đưa văn chương họ Vũ trở lại với chương trình văn học Việt Nam trong nhà trường Trong giáo trình này, Phó giáo sư Nguyễn Hoành Khung đã đề

cập đến giá trị nội dung của các thiên phóng sự Cạm bẫy người, Kĩ nghệ lấy Tây và đánh giá Cơm thầy cơm cô là một tác phẩm xuất sắc Theo ông, trong Kĩ nghệ lấy Tây những yếu

tố tự nhiên chủ nghĩa đã thể hiện ở quan điểm sinh lí và lối viết sống sượng; nhưng điều nổi lên trong toàn bộ phóng sự của Vũ Trọng Phụng là "lối viết chính luận nghệ thuật đanh sắc

( ) được phát huy ở thể loại báo chí nghệ thuật này" [93, 212] Đặc biệt, trong phần Kết luận,

người viết đã khẳng định vị trí và công lao to lớn của họ Vũ đối với thể phóng sự: "ông là một trong số những người mở đầu và là người có công lớn nhất trong việc đưa thể loại phóng

sự đến thanh thục" [93, 249 - 250] Trong lời phát biểu tại cuộc Hội thảo kỉ niệm Vũ Trọng Phụng,

ngày 13 tháng 10 năm 1989 ở Hà Nội, Phó giáo sư Nguyễn Hoành Khung còn nhiệt thành

khẳng định: "Chưa có phóng sự nào kể cả trước và sau cách mạng có thể vượt được Cơm thầy cơm cô và Kĩ nghệ lấy Tây Đọc thấy sợ và sướng lắm, viết phóng sự như thế thì thật là tuyệt

vời" (Băng ghi âm)

Năm 1995, trong lời bạt cuốn Phóng sự chọn lọc, nhà nghiên cứu, phê bình văn học

Vương Trí Nhàn cũng đã cho rằng, đứng về mặt thuần túy thể loại thì phóng sự của họ Vũ

"đã là một cái gì rất chín, rất thành thục, không chê vào đâu được" [101, 450]

Trong khoảng mười năm qua, khi văn chương Vũ Trọng Phụng trở lại với nhà trường thì dường như có một sự "bùng nổ" những khóa luận, luận văn, luận án lây đề tài về tiểu thuyết và phóng sự của ông Nhưng, như chúng tôi đã trình bày ở phần mở đầu, đề tài riêng

về phóng sự còn rất ít Ở bậc sau đại học, có hai công trình tiêu biểu như sau:

Luận văn Thạc sĩ "Những nét đặc sắc của ngồi bút phóng sự Vũ Trọng Phụng" của Nguyễn Huy Quảng, Đại học sư phạm Thái Nguyên, tháng 8 năm 1996

Luận án Phó tiến sĩ "Đóng góp của Vũ Trọng Phụng đối với lịch sử văn học Việt Nam hiện đại trong lĩnh vực phóng sự và tiểu thuyết phóng sự" của Trần Đăng Thao, Đại học sư phạm Ha Nội I, tháng 10/1996

Ở hai công trình nói trên, các tác giả đã đề cập đến một số vấn đề thuộc cả lĩnh vục: nội dung và nghệ thuật của phóng sự Vũ Trọng Phụng Nguyễn Huy Quảng tìm thấy sự đặc sắc của ngòi bút phóng sự này ở phương diện tiếp cận va thể hiện Trần Đăng Thao đề cập đến sự phản ánh, phơi bày cuộc sống đau thương trong xã hội, phương thức tự sự, xu hướng tiểu thuyết hóa, nghệ thuật tiếp cận hiện thực trong các thiên phóng sự của họ Vũ Đó là những đóng góp đáng quý

Tuy nhiên, do giới hạn trong khuôn khổ của luận văn cao học và do cùng một lúc phải thực hiện cả hai nhiệm vụ, tìm ra sự đóng góp của họ Vũ ở cả lĩnh vực phóng sự và tiểu thuyết phóng sự, nên các tác giả chưa có dịp bao quát thêm nhiều tư liệu, những vấn đề được nêu ra ít được lí giải và biên độ khảo sát chưa mở rộng để hướng sang các phương diện khác của đối tượng nghiên cứu

Thực ra, những điều "chưa" này không phải là khiếm khuyết của hai công trình nói trên; mà đó như là những mục tiêu nghiên cứu nhằm từng bước chiếm lĩnh toàn diện di sản phóng sự của Vũ Trọng Phụng Đây là công việc đòi hỏi sự "chạy tiếp sức" của những công trình nghiên cứu mới

Trên bước đường nghiên cứu những ảnh hưởng của phân tâm học Freud trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng, tác giả Nguyễn Thành đã đưa ra một cách nhìn mới để lí giải những

yêu tố tự nhiên chủ nghĩa trong thiên phóng sự Lục xì Theo ông: "Trong phóng sự này không

có một chỗ nào có tính chất khiêu dâm, cũng không có vân đề tự nhiên chủ nghĩa" [191, 58]

Nhận định này có một sự khác biệt đối với nhiều nhà phê bình, nghiên cứu

Trên đây là những nét cơ bản về lịch sử vấn đề phóng sự Vũ Trọng Phụng Như một vấn đề thời sự kéo dài, suốt hơn nửa thế kỉ vừa qua, lịch sử vấn đề phóng sự Vũ Trọng Phụng

đã diễn ra khá sôi động và có những lúc căng thẳng, phức tạp Bản thân phóng sự của ông có những chỗ phức tạp Từ năm 1933 đến 1985, tuy vẫn được một số nhà nghiên cứu, như Vũ Ngọc Phan, Phạm Thế Ngũ, Nguyễn Đăng Mạnh nghiên cứu dưới góc độ học thuật; nhưng

có một số người đã chỉ xem xét phóng sự của họ Vũ ở bình diện đạo đức, chính trị và coi đó

là thứ "văn chương dâm uế", đồi trụy, phản động Một thời gian khá dài, phóng sự của Vũ Trọng Phụng đã

không được khảo cứu một cách toàn diện

Từ năm 1987, cùng với sự xuất hiện trở lại những phóng sự của Vũ Trọng Phụng, những hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu đã được mở ra Những kết quả đạt được trong

thập niên vừa qua đã đánh dấu bước khởi đầu đối với việc "phát hiện lại" ông vua phóng sự Lịch sử vấn đề phóng sự Vũ Trọng Phụng đã mở sang một trang mới Với công sức của

nhiều người, chắc rằng bức chân dung "ông vua phóng sự" sẽ được dựng lên một cách đầy đặn, trung thực hơn

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Luận án này lấy chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử làm nền tảng lí luận Căn cứ vào đối tượng, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu, Luận án xác định cơ sở

lí luận và các phương pháp nghiên cứu chính như sau:

- Từ cơ sở lí luận văn học và báo chí về thể kí, xác định một số đặc điểm của thể

Phóng sự báo chí và Phóng sự văn học

- Vận dụng phương pháp lịch sử để khảo sát quá trình phát sinh, phát triển của thể phóng sự và lịch sử đánh giá, phê bình phóng sự Vũ Trọng Phụng, tìm hiểu giá trị hiện thực

và tư tưởng, những sai lầm, bất cập của ông

- Vận dụng phương pháp tiếp cận hệ thống và phương pháp so sánh để nghiên cứu cấu trúc nội tại của phóng sự Vũ Trọng Phụng Đặt phóng sự trong thanh tựu sáng tác của ông và trong diện mạo chung của thể phóng sự đương thời, nhằm tìm ra những điều riêng biệt của

"ông vua phóng sự"

- Vận dụng phương pháp tiếp cận thi pháp học để nghiên cứu, khảo sát đặc điểm về nghệ thuật và đặc điểm lời văn phóng sự Vũ Trọng Phụng

Đó là những phương pháp chủ yếu và hướng vận dụng chính Còn trong quá trình khảo sát sẽ vận dụng đan xen, phối hợp các phương pháp Ngoài ra, luận án còn sử dụng một

số phương pháp bổ trợ như phân loại, thống kê để giải quyết một số vấn đề cụ thể khi khảo sát

5 Đóng góp mới của luận án

Do mở rộng biên độ khảo sát theo hướng tìm ra những đặc điểm của phóng sự Vũ Trọng Phụng nên luận án tham vọng đem lại những đóng góp mới như sau:

Trên cơ sở nghiên cứu lí luận văn học và lí luận báo chí về thể phóng sự, tiến hành minh định quan niệm: phóng sự văn học, phóng sự báo chí và phóng sự mang yếu tố tiểu thuyết

Tìm hiểu giá trị mới mẻ của bức tranh hiện thực trong phóng sự của họ Vũ, để thấy rõ năng lực nhận thức, sự tìm tòi về tư tưởng và những sai lầm, bất cập của "ông vua phóng sự"

Trình bày một số đặc điểm chính về phương diện nghệ thuật, để thấy sự "khôn ngoan", độc đáo trong cách làm phóng sự của Vũ Trọng Phụng

Khảo sát bình diện ngôn ngữ để tìm đặc điểm nổi bật của lời văn phóng sự Vũ Trọng

Chương 3: Đặc điểm về phương diện nghệ thuật

Chương 4: Đặc điểm lời văn phóng sự Vũ Trọng Phụng

hệ với thực tế Nhiều nhà văn, nhà báo lớn của phương Tây đã từng rèn cây bút của mình trong "trường văn, trận bút" sôi động của báo chí Ở đó, họ rèn luyện sự mẫn cảm, óc tinh nhạy, năng lực sáng tạo, bồi đắp ý tưởng chính trị, tư tưởng nhân văn Đó chính là môi trường nảy sinh nhiều thể văn - báo, trong đó có thể phóng sự

Từ điển nghiên cứu văn học của Đức (Chủ biên: GS-TS Claus Träger, NXB Bibliographisches Institut, Leipzig, 1986) cho rằng phóng sự là một "Thể loại văn học, phát triển lên từ loại tường thuật tai nghe mắt thấy của báo chí trong mối quan hệ qua lại của sự miêu tả khách quan và những phát biểu chủ quan ( ) Bắt nguồn từ báo chí và đáp ứng những đòi hỏi của nó (ngắn gọn, cụ thể, tính chất tường thuật và cung cấp tư liệu, thông

tin) phóng sự đã phát triển thành thể loại riêng ( ) Người Mỹ tên là W.Iruing đã thể hiện

những ấn tượng của ông về nước Mỹ và nuớc Anh trong cuốn Sketch Book (1819) của mình,

hay Ch Dickens miêu tả cuộc sống ở Luân Đôn khi ông tập hợp các Sketches by Boz (1835); trong văn học Đức, G Weerth, trên cơ sở những kinh nghiệm của mình, đã viết Ký sự Anh quốc (1843) và Những ký sự khôi hài về đời sống thương mại Đức (1845), khi ông làm chủ bút Nhật báo sông Ranh mới Trong những kí sự này cũng như trong các phóng sự về nước Anh của Th Fontaul (1882) - mà từ đó ra đời các cuốn như Một mùa hè ở Luân Đôn (1854),

Từ Anh quốc, Những bài nghiên cứu về thư từ về sân khấu nghệ thuật và báo chí Luân Đôn (1860) và Phía bên kia Tweed (1860) - bằng một phương thức hết sức hấp dẫn đã hòa quyện được sự tường thuật với sự nâng cao bằng hư cấu các sự kiện Từ đây trở đi phóng sự chứng

tỏ khả năng của nó đặc biệt ở những nơi mà những sự biến đổi xã hội cần phải được nhanh chóng suy xét và thúc đẩy" (trang 434 - 435)

Theo Encyclopédia Universalis (Bách khoa toàn cầu) xuất bản ở Pari năm 1991, thì

thể phóng sự "Ra đời ở Mỹ trong chiến tranh Nam Bắc (1861 - 1865) phóng sự đã nhanh

chóng phát triển trong các báo Anglo-Saxonne và trên mục Thời luận" lúc đó [215, 326] Còn tác giả bài xã luận Phỏng sự là gì đăng trên trang 2 của báo Phóng sự, số 3, năm 1938 ở Sài Gòn cũng cho rằng "Lần đầu hết, trên tờ báo New - York Herald xuất bản Ở Nữu Ước vào năm 1871, người ta thấy một bài của Stanley thuật chuyện mình đi tìm ông Livingstone ở hồ Tanganuyika Bài kĩ thuật ấy, Stanley viết bằng một lối văn mới lạ, chưa từng thấy bao giờ và

nó có cái mãnh lực lôi cuốn người xem làm cho thiên hạ phải ngạc nhiên và hoan nghênh

nhiệt liệt Đó là thể văn phỏng sự do nhà báo Stanley là người đầu tiên đã sáng tạo ra và cái

danh từ "phỏng viên" cũng bắt đầu có từ đó Trước sự thành công của Stanley, các báo ở Nữu Ước và trong thế giới mới lục tục bắt chước theo Và trong lịch sử của văn học thế giới

từ ấy, người ta đã ghi

tên nhà phỏng viên Stanley bằng nét chữ vàng Về phỏng sự, Stanley là thủy tổ"

Cũng theo Bách khoa toàn cầu (Encyclopedia Uniuersalis) nói trên của Pháp, sau khi

thể phóng sự đã có mặt trên báo chí Mỹ, thì: "báo chí Pháp còn lâu vẫn dè dặt, ngập ngừng, các kí giả, chủ yếu là các nhà biên niên và những nhà bình luận đời sống chính trị quốc gia,

nhận thức không đúng cái sản phẩm mới này" Và bài xã luận Phỏng sự là gì của báo Phóng

sự, số 3, tr.2 năm 1938 ở Sài Gòn cũng cho biết: "Văn phỏng sự nhập cảng vào nước Pháp rất

muộn Mãi đến cuối thế kỉ 19, mới có người bắt chước Stanley về thể văn ấy Rồi đến bây giờ thì nó đã chiếm một địa vị quan trọng trong văn chương Pháp Phỏng sự đã thịnh hành cho

đến đỗi phỏng sự tiểu thuyết đã thay thế cho phong tục tiểu thuyết Nhiều nhà danh sĩ Pháp đã

nhờ lối văn ấy mà khét tiếng như Albert Londres (đã chết trong vụ đắm tàu Philippar lúc đi phỏng sự ở Tàu về), Roland Dorgeles, Pierre Mac Orlan, Louis Roubaud, Andrée Viollis và gần đây Roger Marlin du Gard" Lúc ấy, theo Léon Daudet: "Cái ghế nhà báo quý giá hơn ngai vàng"

Sự trùng hợp trong những tài liệu khác nhau nói trên có thể cung cấp cho ta một vài thông tin về quá trình phát sinh của thể phóng sự

Giáo trình Tác phẩm kí báo chí, tập Một, (Học viện chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh Nhà xuất bản Giáo dục, H.1995, trang 45) thì cho rằng "Trong lịch sử, người Anh là người đầu tiên sử dụng phóng sự trên báo chí" Tác giả Các thể kí báo chí cũng có ý kiến tương tự

và còn cho biết là: "Sau đó ít lâu, trên các báo chí ở nước Pháp, phóng sự cũng xuất hiện với

tư cách là bài viết về quá trình điều tra của phóng viên đối với những con người, những sự việc chứa nhiều điều bí ẩn " [28, 61]

Có thể còn có những nguồn tư liệu khác cho thấy rõ hơn sự phát sinh của thể phóng

sự Đến đầu thế kỉ XX, đặc biệt là kể từ sau chiến tranh thế

giới thứ Nhất, thể phóng sự rất thịnh hành và ngày càng phát triển, khẳng định chỗ đứng vững chắc của mình Có thể kể hàng loạt những tác giả lớn và những tác phẩm phóng sự danh

tiếng như John Reed vói Mười ngày rung chuyển thế giới (viết về những ngày sôi động của cuộc Cách mạng tháng Mười vĩ đại - 1917), Hem Barbusse vói Khói lửa, Jack London, Upton Beall Sinclair vói những tác phẩm Dân dưới vực thẳm, Rừng rậm, Julius Fucik vói Viết dưới giá treo cổ, Mácxim Gorki với Trên những nẻo đường Liên bang Xô viết, Edgar Snow với Ngôi sao đỏ ở Trung Quốc, E Keat với Nước Trung Hoa bí mật, Andrée Viollis với Đông Dương cấp cứu, Burchett với Ngày thứ 30 Ở Hirôsima, Lục Trụ Quốc với Thượng Cam Lĩnh, Ngụy Nguy với Ai là người đáng yêu nhất, v.v

Có thể kể thêm những tên tuổi khác nữa như Jean Cocteau, André Malraux (Pháp); ILia Êrenbua, Boris Pôlêvôi, Congstantin Simonov, Vlađimia Linđin (ở Nga); Hạ Diễn, Xu Chi, Liu Binyam (ở Trung Quốc), Vũ Trọng Phụng (ở Việt Nam), v.v Đây là những tên tuổi

sẽ gắn mãi với lịch sử phát triển của thể phóng sự

1.1.1.2 Những quan niệm về thể phóng sự

Trong các ngôn ngữ ở châu Âu, như tiếng Pháp, tiếng Nga, thuật ngữ phóng sự đều bắt nguồn từ một từ tiếng Anh là Report Theo Từ điển từ nguyên (Dictionnaire Etymologique) của Anbert Dauzat, do Larouss xuất bản năm 1947, ở trang 625 và 725 có hai từ: re (lặp lại), port (mang vác, mang sự kiện) Vì vậy, có thể xem từ report của tiếng Anh có

nguồn gốc từ hai từ Latinh cổ này ghép lại

Là một thể loại mới rất đắc dụng nên phóng sự đã "phát tán" và nhanh chóng "bắt rễ" vào đời sống báo chí, văn học nhiều quốc gia Từ thực tế sáng tác, ở mỗi nước đã có những

quan niệm khác nhau về thể loại này Chẳng hạn, ở Pháp, từ điển Le Petit Larouss, năm 1996,

trang 878 giải

thích từ Reportage theo 3 nghĩa: "là một bài báo viết theo sự điều tra của phóng sự viên; là

bài điều tra được công bố trên đài, báo ảnh, truyền hình; là chức năng, nhiệm vụ của một

phóng sự viên thuộc một tờ báo" Từ điển Petit Robert, năm 1973, trang 1525 cho rằng:

"Phóng sự là một bài báo hay một loạt bài báo, trong đó phóng viên phản ánh một cách sinh

động những gì mà anh ta đã nhìn và nghe thấy " Còn trong Bách khoa toàn cầu thì cho rằng: "Phóng sự là tường thuật những điều trông thấy (từ động từ tiếng Anh to report va tiếng Pháp là rapporter) Phóng sự là bài báo được đặc trưng bởi sự quan trọng của miêu tả: bầu

không khí bao phủ sự việc, những chi tiết hình tượng, những chi tiết về con người, hay những chi tiết độc đáo, những mầu sắc tất cả cho phép người đọc thấu hiểu biến cố, hoàn cảnh bao quanh nó, mối quan hệ giữa các nhân vật chủ chốt Chúng tôi xin nhắc rằng, tất cả mọi thông

tin đều phải xác định, ít nhất, bằng sự trả lơi 5 câu hỏi: ai, cái gì? ở đâu? khi nào? như thế nào? tại sao? cho phép đồng thời miêu tả và giải thích" (tài liệu đã dẫn)

Cũng ở Pháp, một số nhà văn lại có quan niệm khác về thể phóng sự Chẳng hạn,

trong bài Tựa cuốn Cherie năm 1884, nhà văn Edmond de Goncourt "cảnh báo" các nhà văn

đương thời: "Chúng tôi nhắc lại, ngày mà ở mỗi người có học thức không còn nữa sự cố gắng

để viết, và sự cố gắng để viết theo quan điểm của riêng mình, thì người ta có thể biết chắc chắn rằng ở Pháp, phóng sự sẽ kế nhiệm văn chương" Nhưng sang thế kỉ XX, qua thực tiễn

văn học, Andrée Gide dường như đã "phản bác" lại ý kiến ấy, khi khẳng định: "phóng sự còn

lâu mới loại bỏ được văn chương, cũng như nhiếp ảnh còn lâu mới loại bỏ được giá trị vốn có của hội họa" (Journal 10 Avil 1943) Còn nhà văn Jean - Paul Sartre thì đưa ra lời tiên đoán:

"Thực vậy, hình như đối với chúng ta, phóng sự tham dự vào các thể loại văn chương và nó

có thể trở thành một trong những thể loại quan

trọng nhất của loại thể văn chương" (Situations, 1947, trang 30)

Ở Mỹ, tuy đã có những thiên phóng sự hay của Jack London, Upton Sinclair nhưng nhà văn, nhà báo Mark Twain lại quan niệm rằng phóng sự chỉ la sự ghi chép lại một cách

giản đơn, máy móc một hiện tượng nào đó Còn cuốn từ điển Óepxtơ cũng chỉ coi phóng sự

là một sự ghi chép, mô tả, tường thuật lại một hiện tượng, chẳng hạn một cuộc họp Quốc hội

Ở Liên Xô trước đây, nhiều ý kiến cũng chỉ xem phóng sự là một thể loại (жанр) của

báo chí Từ điển Bách khoa Xô Viết, năm 1985, trang 1117 cũng định nghĩa: PEПOPTAЖ (mượn tiếng Pháp là reportage, từ này lại mượn từ tiếng Anh report) có nghĩa là сообщать,

tức là loan tin, báo tin, được dùng làm thuật ngữ chỉ thể loại phóng sự báo chí, phát thanh,

truyền hình của người tham dự vào sự kiện, đó là phóng viên Trong cuốn Từ điển tiếng Nga của X.I Ơgiêgov, xuất bản năm 1981, trang 603, từ Репортаж cũng chỉ bao hàm 2 nghĩa:

thông báo tin tức, sự kiện trên báo chí, phát thanh, truyền hình, là sự tường thuật công việc

Nhà phong cách học Nga G.Ia Solganic trong cuốn Phong cách phóng sự (Стил Репортажa) do trường đại học Tổng họp Lômônôxốp xuất bản năm 1970, cũng coi phóng

sự là một thể loại thuộc phong cách báo chí Theo ông, "Phóng sự là tai và mắt của độc giả Tác giả của phóng sự chỉ có thể là người chính bản thân quan sát sự kiện hoặc đôi khi cũng tham dự vào sự kiện" (trang 4)

Giáo sư Caren Xtorocan ở Tiệp Khắc trước đây đã đưa ra khái niệm "phóng sự hiện đại" Theo ông thì "Trong phóng sự hiện đại, không phải là một sự ghi chép giản đơn, mà còn

là sự trả lời một loạt câu hỏi phức tạp liên quan đến cuộc sống chúng ta" [28, 213]

Tác giả mục Reportage của Từ điển nghiên cứu văn học (của Đức

Tài liệu đã dẫn), ngoài việc cho biết sự ra đời của thể phóng sự còn quan niệm rằng: "Những tiêu chí quan trọng nhất của nó là thể hiện một cách chân thực và thuyết phục người đọc - tức

là vượt lên trên sự thông báo thuần túy các sự kiện, hoàn cảnh và những tiến trình có ý nghĩa

xã hội trong mối quan hệ và trong sự phát triển của chúng, cũng như miêu tả một cách có thể nếm trải được và có hiệu quả thẩm mĩ và tình cảm về con người Những khả năng tác động của phóng sự xuất phát từ các khả năng cung cấp tư liệu về các sự kiện của thể loại cũng như

từ cái năng lực đánh giá và thể hiện nghệ thuật của tác giả ( ), nhờ vào khả năng chủ quan của tác giả trong việc thể hiện có tính chất phê phán - đánh giá cũng như gây hiệu quả thẩm

mĩ và tình cảm, phóng sự đã vượt lên sự trình bày các tin tức chỉ có tính cách thông báo, rời rạc, thiếu nghệ thuật" (trang 434)

1.1.2 Một số quan niệm ở Việt Nam về thể phóng sự

1.1.2.1 Giai đoạn 1930 - 1945

Đối với đời sống báo chí và văn học Việt Nam, phóng sự là một loại tân văn, sản

phẩm của công cuộc hiện đại hóa văn học trong những thập niên đầu thế kỉ này

Trong Đại Nam quốc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của (1895) chưa thấy xuất hiện từ Phóng sự Lần đầu tiên từ Phóng sự xuất hiện ở nước ta, có lẽ, là ở cuốn Việt Nam tự điển

của Hội khai trí tiến đức, xuất bản năm 1931 Ở trang 441 của cuốn từ điển này có ghi:

"Phóng sự: người hỏi tin cho nhà báo" Sang năm 1932, tuy không có mục từ Phóng sự, nhưng trong Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh lại có hai chữ: phóng (bắt chước, hỏi, phỏng theo) và sự (việc) Nếu ghép hai từ này lại thì từ Phóng sự có nghĩa là phỏng theo sự việc (đã

xảy ra), Ở giai đoạn 1930 - 1945, cùng với tiểu thuyết, thơ mới, phóng sự là một thể văn phát triển mạnh mẽ Người ta

tranh luận kịch liệt về Thơ mới, nhiều người "lập ngôn" về tiểu thuyết, nhưng với thể phóng

sự thì tình hình có khác Mặc dù có nhiều nhà văn, nhà báo viết phóng sự, thậm chí một số

ngươi còn "tự tác" ra những thuật ngữ lai ghép như tiểu thuyết - phóng sự, phóng sự - tiểu thuyết nhưng không thấy có sự bàn luận sôi nổi về thể tài này Có tình hình như vậy, có lẽ

là do lúc đó, tiểu thuyết hiện đại và Thơ mới là những thể chủ đạo, thu hút mọi sự quan tâm,

lí giải của mọi người Theo tài liệu gần đây mới được công bố thì có lẽ, Vũ Trọng Phụng là người đầu tiên ban đến thể phóng sự Trong bức thư gửi vợ chồng người bạn là bà Đồng Thị Bích Khuê và ông Nguyễn Văn Đạm đề ngày 31 tháng 12 năm 1935, họ Vũ đã cho rằng:

"Tiểu thuyết và phóng sự là hai thể văn gần nhau Phóng sự là một thiên truyện kể với cơ sở

là những điều mà nhà báo đã từng mắt thấy, tai nghe, trừ phi là một thiên "phóng sự trong buồng", nhà báo nghe người ta kể lại cái mà mình chưa biết bằng tai, bằng mắt" [89, 125 - 126]

Ở tờ Phóng sự, báo chuyên về phóng sự xuất bản ở Sài Gòn từ tháng 11 năm 1938, trong một loạt bài xã luận như: "Chào độc giả" (Số khai trương, tháng 11 năm 1938), "Phỏng

sự là gì?" (số 3 năm 1938), "Làm phóng sự khó hay dễ?" (số 9 Jeudi 12 Janvier 1939), "Kiếp sống của phỏng sự viên" (số 1 - 1938), v.v không thấy định nghĩa thế nào là phóng sự Tuy

vậy, nếu lọc một số ý, có thể thấy lộ ra một số quan niệm như sau:

- "Phỏng sự! thấy tên các bạn đã rõ nghĩa ( ) các báo hằng ngay thì gặp tin gì cũng đăng, nên thường khi phải nói một cách sơ lược Còn báo nầy thì trái lại, chỉ lưu tâm về những việc quan hệ, nên luôn luôn sẽ đủ thời giờ mà khảo sát rất châu đáo Nếu cuộc đời như người ta đã nói, là "tấn tuồng trăm cảnh" thì báo này như tập Album để ghi lại những cảnh ( ) "cụp lạc" hơn hết Đối với công lí, báo này có thể làm một ngọn đuốc

soi tỏ bao nhiêu nỗi oan tình Đối với chánh phủ, báo nầy có thể làm một tấm gương để phản

chiếu những bề trái của xã hội" (Chào độc giả, trang 3)

- "Không phải đi nhặt tin xe cán chó, không phải mượn người ta biên cho mình những lời của người ta đã nói, không phải chỉ nhờ mấy ông trạng sư mới biết tòa đã lên án tội nhơn

( ) Muốn làm phỏng sự phải có được nhiều cái hay hơn nữa" (Làm phóng sự dễ hay khó,

trang 2)

Đặc biệt, lúc kết thúc bài Nhơn đọc "Hà Nội lầm than" của Trọng Lang nói đến lòng bác ái trong phóng sự (số tháng 3/1938, trang 2), Lãng Tử đã cho rằng: "Lúc nói văn chương, chúng tôi muốn nói phỏng sự" Đây là quan niệm rất mói về thể phóng sự trong thời điểm

những năm 30 ở nước ta

Năm 1942, nhà nghiên cứu, phê bình Vũ Ngọc Phan đã có những quan niệm cụ thể hơn về thể phóng sự ông cho rằng "Lối văn này thật hoàn toàn mới ở nước ta, và cũng như ở các nước, nó là con đầu lòng của nghề viết báo ( ) Phóng sự là thăm dò lấy việc mà ghi lấy ( ) phóng sự là kí sự mà có lời phẩm bình, phóng sự ghi những điều mắt thấy tai nghe, có tính cách thời sự và có chỉ trích ( ) không có lối văn nào giúp ích cho việc cải cách, cho nhà đương chức, nhà pháp luật và nhà xã hội học bằng các thiên phóng sự" [141, 504 - 505] Từ quan niệm như vậy, ông đã xếp và đánh giá các nhà phóng sự đương thời

1.1.2.2 Giai đoạn từ 1945 đến nay

Cho đến những năm 50, ở Việt Nam, chưa có ai bàn về thể phóng sự một cách kĩ càng

như nhà văn Nguyễn Đình Lạp Có thể xem tập bài giảng mang tên Muốn làm phóng sự của

ông ở các khóa đào tạo đội ngũ văn nghệ kháng chiến, năm 1950, do Giáo sư Đặng Thai Mai

(lúc đó là Chủ tịch ủy ban kháng chiến Liên khu IV) mở tại Thanh Hóa, là một giáo trình đầu

bày cả một hệ thống vấn đề khá cơ bản về thể loại cũng như phương pháp, cách thức làm

phóng sự Theo ông phóng sự là "một bộ môn của nghề làm báo", và ông giải thích từ phóng

sự như sau: "Phóng sự hay là phỏng sự Phóng sự tức là phóng tác (imiter), con phỏng tức là hỏi, tìm hiểu nghiên cứu Còn sự tức là sự kiện (Fait) Như thế thì phải gọi là Phỏng sự mới đúng hơn, mới hay hơn Nhưng vì thói quen hay dùng là phóng sự rồi Cho nên chúng ta cũng

cứ gọi là phóng sự Vậy thì phóng sự là nghiên cứu tìm hiểu một sự kiện gì rồi ghi chép lại

cho thật đúng" [108, 305]

Năm 1962, trên Văn nghệ, nhà văn Bùi Huy Phồn đã trình bày quan niệm của mình về

thể phóng sự Theo ông, phóng sự là "một thể văn xung kích", "thuyết phục trực tiếp người đọc bằng những số liệu, người thật có thể kiểm tra thấy được Nhất là tính chiến đấu và tính kịp thời" [145, 6]

Tạp chí văn học (từ số tháng 5 năm 1966 đến số tháng 6 năm 1967) đã mở đạt Trao dổi về thể kí và vấn đề viết về người thật, việc thật Trong cuộc trao đổi này, một số nhà văn,

nhà nghiên cứu phê bình đã trình bày những quan niệm của mình về thể phóng sự Theo Vũ

Đức Phúc thì "cũng được gọi là kí, nhưng phóng sự có nhiều đặc điểm không giống các loại

kí khác ( ) phóng sự lớn là kết quả của một sự nghiên cứu tại chỗ một vấn đề thời sự rất lớn đang làm cho cả xã hội, có khi cả thế giới chú ý, đặt ra nhiều dấu hỏi, mà vấn đề ấy lại xảy ra

ở một nơi ít người có điều kiện đến nghiên cứu tường tận, một nơi đương thời rất khó đến Chính do đặc điểm cơ bản này của phóng sự mà một phóng sự có giá trị phải sốt dẻo, xác thực, toàn diện" [150, 39]

Trong bài viết có tính chất tổng kết đạt trao đổi ý kiến về thể kí và vấn đề viết về người thật, việc thật nay, trên cơ sở những ý kiến của những người tham gia thảo luận, nhà nghiên cứu Nam Mộc đã đi tới quan niệm: "Có tác phẩm (như loại ý kiến thứ nhất đã quan niệm) thiên về việc ghi