Bc qua th k tiu lun (1)

Nếu triết gia Heraclitus đã nói: “Không thể tắm hai lần trong cùng một dòng sông.” Hậu Hiện Đại sẽ đặt lại vấn đề: “Một lần cũng không được, vì sông không có CÙNG một dòng.” Nghi ngờ và

Bước Qua Thế Kỷ

Ngu Yên

Cuối Thế Kỷ 20

Và

Ý Nghĩ Kết Thúc

Nếu triết gia Heraclitus đã nói: “Không thể tắm hai

lần trong cùng một dòng sông.” Hậu Hiện Đại sẽ đặt

lại vấn đề: “Một lần cũng không được, vì sông không

có CÙNG một dòng.” Nghi ngờ và tái xét giá trị

truyền thống của những thời đại là ưu điểm của HHĐ, cũng là lý do HHĐ bị khai tử

Sau HHĐ là một khoảng trống chuyển tiếp hỗn loạn, bao gồm tư tưởng, lý thuyết, phong trào văn hóa, văn học… Những khám phá từ thập niên 1990 cho đến nay, gần 30 năm, vẫn còn mới lạ, vẫn còn mâu thuẫn, tranh cãi, chưa rõ căn cước, vì vậy chưa có thể định danh một tên gọi với đa số thỏa thuận Trong lãnh vực văn chương, bất kỳ là thời đại nào, phong trào, chủ nghĩa hoặc trường phái văn học nào, phải có tác phẩm giá trị để chứng minh, và phải

có tác giả tên tuổi để thuyết phục niềm tin Cho dù lý thuyết và lập luận hay cách mấy, “đúng” cách mấy, không có tác phẩm và tác giả đóng dấu ký tên, cũng chỉ là những lời tranh luận của tư tưởng, thông thường sẽ bị lãng quên một cách mau chóng Ngay cả một thuật ngữ dùng làm tên gọi cho một thời kỳ văn hóa, văn chương, xã hội… cũng phải có

số đông danh gia đáng tin cậy công nhận, dù luôn luôn có những cá nhân không vừa ý

Khi một phong trào hoặc chủ nghĩa được thế giới công nhận Có sán phẩm, tác phẩm giá trị Có chất xám đáng tin cậy thỏa thuận Có văn tài lớn hỗ trợ Phong trào hoặc chủ nghĩa đó phải có giá trị Cũng như một người thực sự trở thành bác học, có thể không giỏi bằng Albert Einstein, nhưng chắc chắn là một bác học có giá trị trong lãnh vực của ông Trong lập luận trên, Hậu Hiện Đại là một phong trào

có giá trị văn hóa, văn chương, xã hội, tâm lý, tư tưởng, đời sống… không thể chối cãi, cho dù thích hay không thích Nếu không, bao nhiêu tác phẩm và tác giả của phong trào HHĐ trong 30, 40 năm qua nên loại bỏ? Chính vì giá trị này mà chủ nghĩa Metamodernism (1997) dù không hoàn toàn thỏa thuận, cũng phải cưu mang tinh túy của Hậu Hiện Đại, bước vào thế kỷ 21

Nhưng quan trọng hơn, chính là giá trị của đời sống trong thời gian đó và không gian đặc thù nào đó Đời sống văn minh, khoa học ở Âu Châu thay đổi gia tốc sau thế chiến thứ hai, đời sống tại Việt Nam không thay đổi mấy Giá trị nhịp sống tại Âu Châu khác hẳn giá trị nhịp sống tại Việt Nam Hậu Hiện Đại ở Âu Châu khác với Hậu Hiện Đại ở Việt Nam Không chia sẻ được nhịp sống của thời đại, khó mà thật sự hiểu tư tưởng, tâm tư, và thực hành tinh thần trong căn cước thời đại Quan điểm này áp dụng cho bất kỳ ai, kể cả những người tuy sống tại

Âu Châu, nhưng mang nhịp sống của thời đại trước Trong luận văn Postmodernism and Globalization, Omar Lizardo và Michael Strand phân tích và nhận xét những khác biệt của HHĐ tại Pháp, Đức, Anh,

và Hoa Kỳ, dẫn đến khái niệm, HHĐ không có một công thức chung, nhưng có bản thể đặc thù Sự biến hóa của HHĐ đặt trên căn bản: nẩy nở theo từng bản sắc của địa phương Giá trị của sự nẩy nở

như thế nào, tùy thuộc vào sức cập nhật của địa phương đối với bản sắc của HHĐ Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến sáng tác Ví dụ như trong

Century, Summer 2013 Coursebook vi ết: Trong

vùng Châu Mỹ Latin sử dụng ngôn ngữ Tây Ban Nha, Modernismo (chủ nghĩa Hiện Đại) và Postmodenismo (chủ nghĩa Hậu Hiện Đại) hai phong trào văn chương từ đầu thế kỷ 20 mang khuynh hướng riêng, không liên quan đến Modernism và Postmodernism ở Anh quốc

Như vậy, sáng tác HHĐ ở Việt Nam khác với sáng tác HHĐ ở Mỹ, khác với ở Nam Phi, khác với ở Irag

… không chỉ vì trình độ hiểu biết về HHĐ khác nhau,

mà vì môi trường nuôi dưỡng hoặc phát tác sắc thái của HHĐ khác nhau Sáng tác của thời đại đến từ

vô thức của thời đại Vô thức của thời đại thành hình từ ý thức và cảm thụ của nhà văn về thời đại

đó Nói một cách kỹ thuật, thời nào sáng tác đó Có còn ai muốn viết tuyệt tác Odyssey, Cung Oán

Ngâm Khúc, The Divine Comedy, Đoạn Trường Tân Thanh, vào năm 2017? Dù có, chắc cũng không còn hay nữa

Ngay tên gọi Postmodern và Postmodernism cũng khó bác bỏ, thay thế một tên khác Khi đa số chất xám văn hóa và văn minh trên thế giới đồng thuận

từ “post” dùng cho postmodern và postmodernism, tất đã có lý do rõ ràng, tiêu biểu cho bản sắc của thời kỳ, bao gồm bản thể, đặc điểm, nội dung và hình thái của thời đó Những tên gọi khác cho thời

kỳ này thuộc về sở thích và lập luận riêng của từng nhóm Ví dụ như “After modernism” Hầu hết trong mọi trường hợp, after và post đồng nghĩa Có thể dùng thay thế nhau, nhưng có một số trường hợp

sẽ dễ bị hiểu lầm After Christmas, nghĩa là sau lễ

Giáng Sinh Post-Christmas, là những lễ Giáng Sinh

về sau

Ngày 14-16 tháng 11 năm 1997, một hội nghị do đại học Chicago (unversity of Chicago) tổ chức lấy tên

là Conference on After Postmodernism Từ “After” ở đây chỉ thời gian sau khi Hậu Hiện Đại được cáo phó và những di sản của nó, trong khi chờ tương lai

Sở dĩ cho đến nay, sau khi đa số lập luận cho rằng Hậu Hiện Đại đã cáo chung, vẫn chưa có tên gọi nào “hướng dẫn” cho thời kỳ tiếp theo, vì: 1- Căn bản để đặt tên cho thời kỳ dựa trên bản thể học của phong thái sống, văn hoá, xã hội, và tư tưởng hỗ trợ, chưa được rõ ràng từ khi bước vào thế kỷ 21 2- Những khuynh hướng, phong trào văn hóa văn học mới còn đang dọ dẫm Nhiều thuật ngữ dùng định danh chưa đủ chứng minh bằng sản phẩm, tác phẩm, những tác giả cũ, lúng túng, những tác giả mới, chưa thuyết phục Do đó, nhiều tên gọi còn đang “ứng tuyển”:

- Hậu Hậu Hiện Đại (HHHĐ) (Post-postmodernism.)

- Chuyển Đổi Hậu Hiện Đại (CĐHHĐ) (Trans-postmodernism.) - Sau Hậu Hiện Đại (SHHĐ) (After-posmodernism.) - Chủ nghĩa Kết Hợp Hiện Đại (KHHĐ) (Metamodernism.) - Chủ nghĩa Hậu Thiên

Kỷ (HTK) (Post-millennialism, Hậu Hoàng Kim Millenia cũng có nghĩa thời đại hoàng kim.) - Chủ nghĩa Điện Tử Hiện Đại (ĐTHĐ) (Digimodernism.) - Chủ nghĩa Giả Mạo Hiện Đại (GMHĐ) (Pseudo-modernism.) - Chủ nghĩa Hậu Nhân Bản (HNB) (Posthumanism.) - Chủ nghĩa Thế Giới Hài Hòa (TGHH) (Cosmospolitanism.) - Chủ nghĩa Tái Hiện Đại (THĐ) (Remodernism.) - Chủ nghĩa Siêu Hiện Đại (SHĐ) (Hypermodernism.) - Chủ nghĩa Tự Trị

Hiện Đại (TTHĐ) (Automodernism.) - Chủ nghĩa Phục Hồi Hiện Đại (PHHĐ) (Renewalism.) v… v… Một số định danh cho thời đương đại nổi bật trong những lý thuyết và phong trào hiện hành, được ủng

hộ bởi những nhà tư tưởng, những nhà văn hóa, những học giả, những nhà văn, đáng tin cậy, như: 1- Chủ nghĩa ĐiệnTử Hiện Đại (Digimodernism) 2- Chủ nghĩa Giả Mạo Hiện Đại (Pseudomodernism.) 3- Chủ nghĩa Kết Hợp Hiện Đại (Metamodernism.) 4- chủ nghĩa Hậu Nhân Bản (Poshumanism.)

Trong khi chủ nghĩa Kết Hợp Hiện Đại gần gũi với

cả hai phong trào Hậu Hiện Đại và chủ nghĩa Hiện Đại Giả Mạo Hiện Đại đến từ tư tưởng của triết gia Baudrillard và Lyotard Cả hai ông đều liên quan đến nền tảng thành lập Hậu Hiện Đại Chủ nghĩa Hậu Nhân Bản rẽ sang con đường mới Thuật ngữ Posthumanism không liên quan gì đến "modern", nói lên sự từ bỏ vương triều của “Hiện Đại”, dẫn đến một quan niệm hoàn toàn khác, “Hậu Nhân Loại” (Posthumanity,) với những suy đoán từ những dữ liệu khoa học, sinh học, điện tử học, kỹ thuật học,

đã được chứng minh trong thực tế

Nhìn lui một cách chết

Alan Kirby tuyên bố, chủ nghĩa Hậu Hiện Đại đã chết và bị chôn vùi Thay vào đó một mô hình mới

về quyền lực và kiến thức, thành hình dưới áp lực của công kỹ nghệ tân kỳ và các động lực xã hội đương đại

Trong phiên bản thứ hai của The Politics of

Postmodernism, (2002), học giả Linda Hutcheon tuyên bố “it’s over”, HHĐ quá vãng

Một số phê bình gia cho rằng hai tác phẩm: White

Noise, 1985, của Don DeLillo và The Satanic Verse,

1988, của Salman Rushdie là hai tác phẩm lớn cuối

cùng của HHĐ

HHĐ phát xuất từ học thuyết của triết gia Jean Francois Lyotard nhưng ít thịnh hành ở Pháp Cũng như đạo Thiên Chúa phát xuất từ Do Thái nhưng không thịnh ở Do Thái Đạo Phật phát xuất từ Ấn Độ nhưng không thịnh ở Ấn Độ Phải chăng vì lòng người còn say mê cái cũ, khước từ cái mới Hoặc vì

sách có câu, B ụt nhà không thiêng? Người Pháp

thường tự hào truyền thống cầm giữ chiếc nôi văn hóa, văn học Nhưng đứa trẻ đó đã lớn lên, đã bước

ra khỏi nôi và đi xa Ngay cả học thuyết Hiện Sinh cũng không được yêu chuộng ở Pháp như ở Hoa

Kỳ

HHĐ cũng vậy, Hoa Kỳ là nơi HHĐ lớn mạnh và phát triển, vì tinh thần phù hợp với sự phóng khoáng, yêu chuộng mới lạ, chấp nhận hậu quả của phiêu lưu, có kinh nghiệm về động lực phản kháng mang lại sáng tạo… Cá tính bảo thủ, yêu chuộng nguyên tắc, cực đoan về đạo lý khó tiếp cận với bản thể của HHĐ Thực tế cho thấy, giữa hai cực bảo thủ và cách tân có một khoảng cách dành cho những người trung bình hoặc tương đối Họ bị ảnh hưởng cả hai tinh thần chủ nghĩa HĐ và phong trào HHĐ

Về diện nghệ thuật, HHĐ đến với âm nhạc John

Adam, vui ngh ịch và giải cấu trúc Với văn chương,

có Michael Nyman, Takashi Murakami, Tracy Emin,

Jonathan Safran Foer… với tư tưởng, có Ihab Hassan, Lyotard, Beaudrillard…Ngay cả kiến trúc, tòa lầu AT&T tại New York, 1984, là một ví dụ phản ngược lại tất cả mọi thứ tích cực và tiến bộ đã đạt được từ khi sau thế chiến Phong trào kiến trúc Memphis-Milano xây dựng nhiều công trình tiêu biểu cho HHĐ Trong nghệ thuật đồ gốm, có Betty Woodman Trong nghệ thuật vũ, có Karole Armitage với tác phẩm Drastic Classicism, 1981 Trong âm nhạc trình diễn có Neneh Cherry trong ca khúc

Buffalo Stance, 1988 Rồi tiêu biểu là Madona, Lady Gaga … (Edward Docx Tạp chí Prospect, số Tháng Tám, 2011.)

Hai quan điểm xung kích chính của HHĐ

1 HHĐ không chỉ tấn công vào những lãnh vực văn chương và nghệ thuật, nhưng quan trọng hơn là xung kích vào xã hội Tạo ra khẩu hiệu: Tất cả nghệ thuật là triết học Tất cả triết học là chính trị Ảnh hưởng của HHĐ giúp cho Tây Phương nhận rõ sự khác biệt trong con người và xã hội, vượt qua một

số bất công khốn khổ mà trước đây đã không được quan tâm, nhất là giới tính và chủng tộc

2- Sâu sắc hơn, chủ nghĩa HHĐ không đơn giản kêu gọi sự đánh giá lại cơ cấu thẩm quyền HHĐ tuyên bố chúng ta là tất cả những gì trong bản thân Không có gì nhiều hơn bộ phận hô hấp và các cấu trúc (Khái niệm này quan trọng để xác nhận

“human” của HHĐ, khác với định nghĩa “human” theo truyền thống Rồi bước sang thế kỷ 21, khái niệm posthuman (con người mới tương lai) sẽ tạo ra nhiều tranh luận thú vị.)

“Chúng ta hoàn toàn được xây dựng Không có gì

khác hơn” Thách thức khái niệm con người trong

định nghĩa của Aristote, là động vật có lý trí Tiếp tục

thách thức qua tư tưởng của nhiều thời đại, kể cả con người Hiện Sinh của J.P Sartre

HHĐ cho rằng chúng ta không thể đứng ra ngoài các tiêu chuẩn và căn cước mà cấu trúc và diễn văn

đã xác định về một đối tượng Nói một cách khác, con chó chỉ có thể là con chó với những gì nó sở hữu Nếu có đôi sừng, thì không phải Xác định được những gì chính trị sở hữu, sẽ xác định được chính trị là gì và mục đích của nó

Ngoài ra, vì HHĐ phê phán, xung kích hầu hết mọi lãnh vực, tạo ra tâm trạng bối rối và không có gì chắc chắn Tạo ra sự nghịch lý, HHĐ không thể an toàn dựa trên những thứ không an toàn

Một điểm quan trọng khác, ngoại trừ chất vấn về thành quả của văn minh, HHĐ ít quan tâm đến khoa học, bao gồm các bô môn như sinh học, kỹ thuật học, y khoa mà đặt trọng tâm nơi xã hội và chính trị, vì vậy khi con người và xã hội chuyển hướng theo khoa học, HHĐ mất hẳn uy thế và không còn bắt kịp thời đại

Nhưng thất thế lớn nhất là có những niềm tin về tôn giáo, về đạo lý, về những nguyên tắc chính thống đã được thành hình lâu đời, HHĐ không thể đả phá vì

sự thay đổi của lòng người cần thời gian và cần can đảm Điều mà con người dư thừa là lòng sợ hãi Không đả phá được những lực lượng lớn, HHĐ trở thành đối thủ và trở thành nạn nhân trước sức mạnh của đối phương

Từ cuối thế kỷ 20 sang đầu thế kỷ 21, khoa học thực nghiệm và nhân văn đều phát triển hùng hỗ, nhanh chóng Xã hội thay đổi liên tục Phương tiện vật chất tản mát nhiều khuynh hướng, khiến tư

tưởng không theo kịp, tạo ra đời sống có nền tảng lỏng lẻo HHĐ cũng không theo kịp Không đủ khả năng tái xét những khám phá mới lạ Nội dung trở thành lỗi thời Không còn sức thu hút Đời sống ngoảnh mặt, tìm kiếm hướng đi khác Hiện trạng của lực cải thiện đã chấm dứt

Internet là sản phẩm của thời HHĐ, mang tác dụng

kỳ tích, không thể chối cãi trên hành tinh này Khi những tư tưởng và giải pháp triết học cũng như chính trị của HHĐ không còn hợp thời Con người

và xã hội tiến bộ, bỏ HHĐ lại bên đường Chính internet là phương tiện phát tán nhanh nhất, rộng lớn nhất, giúp HHĐ mau an nghỉ

Gần 20 năm sau, “Lễ tưởng niệm” HHĐ có thể xem như được thực hiện bởi Viện Bảo tàng Victoria và Albert tại London, Anh Quốc Từ 24 tháng 9 năm

2011 đến 15 tháng 01 năm 2012, họ chưng bày những “kỷ niệm” dưới chủ đề: “Cuộc Hồi Tưởng

Toàn Diện Đầu Tiên” trên thế giới: Hậu Hiện Đại – Phong Cách và Tan Vỡ 1970-1990 (The First Comprehensive retrospective: Postmodernism _ Style and Subversion.)

Đầu Thế Kỷ 21

Và

Ý Nghĩ Khai Cuộc

Thế kỷ 21 tự nó là một thời đại nghịch lý Ví dụ, sự toàn cầu hóa do mạng lưới và những thiết bị điện

tử, những chương trình thông tin, liên kết đa tầng, đưa thế giới vào lòng bàn tay của mỗi cá nhân Một người vừa có thể liên kết cả ngàn người khác trên sóng, vừa cô độc một mình trong phòng vắng Chúng ta có thể vừa chảy nước mắt, vừa gửi những

"mặt cười" hân hoan đến nhiều người Sự nghịch lý thể hiện khắp nơi trong nhiều lãnh vực, mang tính phức tạp và ý đồ Tác dụng nghịch lý làm thực tế luôn luôn tương tranh lưỡng diện Con người không nhất thiết phải chọn một trong hai như thời đại cũ

Họ có thể thực hiện cả hai cùng một lúc Ví như, phục vụ quốc gia và lợi ích cá nhân cùng một lúc, không cần phải hy sinh một trong hai Hiệu quả nghịch lý làm con người thâm nhập sự giả vờ Lâu ngày sự giả vờ trở thành giả dối một cách chân thật

Sự giả dối chân thật không chỉ thể hiện nơi ý đồ xấu, còn bao trùm cả lãnh vực tốt Ngày nay, con người nhập vai kịch sĩ, diễn tuồng, bất kỳ thể loại tuồng gì, từ bi kịch đến hài kịch, họ nhập tâm trở thành người thường, trở thành đạo diễn, trở thành khán giả, cùng nhau phê phán kịch sĩ Có thể nhận định, sự phê phán ngày nay không có mấy hiệu quả,

ví dụ người đạo đức giả phê phán người đạo đức giả, cả hai cùng biết bản thân mình đang giả